ସମାଧାନେ ତୁ ସର୍ଵତ୍ର ପ୍ରଭାଵଃ ସଦୃଶଃ ସ୍ମୃତଃ । ଵିତ୍ତସ୍ଯାତିଶଯତ୍ଵେନ ପ୍ରଭାଵଃ କସ୍ଯଚିତ୍କ୍ଵଚିତ୍
ସମସ୍ତ କାମରେ ସମତାର ଶକ୍ତି ସମାନ ବୋଲି ମନାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଅଧିକ ଧନ ଥିଲେ କେହି କେଉଁଠି ଅଧିକ ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଏ।
ଦାନଵୈର୍ନିର୍ଜିତା ଦେଵାସ୍ତେ ଦୈଵୈର୍ନିଜିତାଃ ପୁନଃ । ଇତ୍ଯନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଶ୍ରିତୋ ଲୋକୋ ଭାଗ୍ଯୈର୍ଜଯପରାଜଯୈଃ
ଦାନବମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ହରାଇଥିଲେ, ପୁଣି ଦେବତାମାନେ ଦାନବମାନେକୁ ହରାଇଲେ; ଏଭଳି ଜଗତ ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟକୁ ଭରସା କରେ, ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜୟ-ପରାଜୟ ହୁଏ।
ଏଵଂ ଵସ୍ତ୍ରଯୁଗଂ ରାଜ୍ଞାଂ ପ୍ରସ୍ଥମାତ୍ରାଂବୁଭୋଜନମ୍ । ଯାନଂ ଶଯ୍ଯାସନଂ ଚୈଵ ଶେଷଂ ଦୁଃଖାଯ କେଵଲମ୍
ରାଜାମାନେ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ପୋଷାକ, ଏକ ପ୍ରମାଣ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାଣି, ଏକ ଯାନ, ଶୋଇବା ଛାନ୍ଦି, ଏବଂ ବସିବା ଜାଗା—ଏହିଗୁଡିକ ଯଥେଷ୍ଟ; ତାଠାରୁ ଅଧିକ ସବୁ ଦୁଃଖର କାରଣ।
ସପ୍ତମେ ଚାପି ଭଵନେ ଖଟ୍ଵାମାତ୍ର ପରିଗ୍ରହଃ । ଉଦକୁଂଭସହସ୍ରେଭ୍ଯଃ କ୍ଲେଶାଯାସ ପ୍ରଵିସ୍ତରଃ
ସପ୍ତମ ମହଳରେ ମଧ୍ୟ ମାତ୍ର ଏକ ଶୋଇବା ଛାନ୍ଦି ରହିଥାଏ; ହଜାର ହଜାର ପାଣି ଘଡ଼ା ରଖିଲେ କେବଳ କଷ୍ଟ ଓ ଦୁଃଖ ବଢ଼େ।
ପ୍ରତ୍ଯୂଷେ ତୂର୍ଯନିର୍ଘୋଷଃ ସମଂ ପୁରନିଵାସିଭିଃ । ରାଜ୍ଯେଭିମାନମାତ୍ରଂ ହି ମମେଦଂ ଵାଦ୍ଯତେ ଗୃହେ
ପ୍ରଭାତେ ସମସ୍ତ ସହରବାସୀଙ୍କ ସହିତ ବାଜାର ଧ୍ୱନି ଲାଗେ; ଘରେ ରାଜ୍ୟର ଗର୍ବ ମାତ୍ର ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ—'ଏହା ମୋର'।
ସର୍ଵମାଭରଣଂ ଭାରଃ ସର୍ଵମାଲେପନଂ ମଲମ୍ । ସର୍ଵଂ ପ୍ରଲପିତଂ ଗୀତଂ ନୃତ୍ଯମୁନ୍ମତ୍ତଚେଷ୍ଟିତମ୍
ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣ ଭାର, ସମସ୍ତ ଲେପ ମଳ; ସମସ୍ତ ଅବାକ୍ କଥା, ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ—ଏସବୁ ମଦ ମତାଳା ଲୋକଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ରାଜ୍ଯସଂଭୋଗୈଃ କୁତଃ ସୌଖ୍ଯଂ ଵିଚାରତଃ । ନୃପାଣାଂ ଵିଗ୍ରହେ ଚିଂତା ଵାନ୍ଯୋନ୍ଯଵିଜିଗୀଷଯା
ଏଭଳି ରାଜ୍ୟର ଭୋଗବିଳାସ ଭାବିଲେ କେଉଁଠି ସୁଖ ମିଳେ? ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟକୁ ହରାଇବା ଆଶାରୁ ସଂଘର୍ଷ ଓ ଚିନ୍ତା ରହିଥାଏ।
ପ୍ରାଯେଣ ଶ୍ରୀମଦାଲେପାନ୍ନହୁଷାଦ୍ଯା ମହାନୃପାଃ । ସ୍ଵର୍ଗଂ ପ୍ରାପ୍ତା ନିପତିତାଃ କଃ ଶ୍ରିଯା ଵିଂଦତେ ସୁଖମ୍
ଅଧିକାଂଶ ବଡ଼ ରାଜା, ନହୁଷ ଆଦି ଯେଉଁମାନେ ଧନ-ଅହଂକାରରେ ମତାଳା ହେଇଥିଲେ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇ ମଧ୍ୟ ପଡ଼ିଗଲେ; ଧନରେ କିଏ ସତ୍ୟ ସୁଖ ପାଏ?
ସ୍ଵର୍ଗେପି ଚ କୁତଃ ସୌଖ୍ଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୀପ୍ତାଂ ପରଶ୍ରିଯମ୍ । ଉପର୍ଯୁପରି ଦେଵାନାମନ୍ଯୋନ୍ଯାତିଶଯସ୍ଥିତାମ୍
ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ତେଜସ୍ୱୀ ଧନ ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଆଗରେ ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟକୁ ହରାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ତେଣୁ ସୁଖ କେଉଁଠି?
ନରୈଃ ପୁଣ୍ଯଫଲଂ ସ୍ଵର୍ଗେ ମୂଲଚ୍ଛେଦେନ ଭୁଜ୍ଯତେ । ନ ଚାନ୍ଯତ୍କ୍ରିଯତେ କର୍ମ ସୋଽତ୍ର ଦୋଷଃ ସୁଦାରୁଣଃ
ମଣିଷମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ପୁଣ୍ୟର ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୂଳ ଶେଷ ହେଲେ ସେଠାରେ କୌଣସି ନୂତନ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏନା; ଏହିଠାରେ ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ ଦୋଷ ଅଛି।
ଛିନ୍ନମୂଲତରୁର୍ଯଦ୍ଵଦ୍ଦିଵସୈଃ ପତତି କ୍ଷିତୌ । ପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ସଂକ୍ଷଯାତ୍ତଦ୍ଵନ୍ନିପତଂତି ଦିଵୌକସଃ
ଯେପରି ମୂଳ କଟା ଗଛ ଦିନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ମଧ୍ୟ ତଳକୁ ଝରିପଡ଼ନ୍ତି।
ସୁଖାଭିଲାଷନିଷ୍ଠାନାଂ ସୁଖଭୋଗାଦି ସଂପ୍ଲଵୈଃ । ଅକସ୍ମାତ୍ପତିତଂ ଦୁଃଖଂ କଷ୍ଟଂ ସ୍ଵର୍ଗେଦିଵୌକସାମ୍
ଯେମାନେ ସୁଖର ଆଶାରେ ଲଗିଥାନ୍ତି, ଭୋଗବିଳାସର ମଧ୍ୟରେ ଅଚାନକ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀଙ୍କ ଉପରେ ଆସିପଡ଼େ।
ଇତି ସ୍ଵର୍ଗେଽପି ଦେଵାନାଂ ନାସ୍ତି ସୌଖ୍ଯଂ ଵିଚାରତଃ । କ୍ଷଯଶ୍ଚ ଵିଷଯାସିଦ୍ଧୌ ସ୍ଵର୍ଗେ ଭୋଗାଯ କର୍ମଣାମ୍
ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କଲେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ସୁଖ ନାହିଁ; ଭୋଗ ଶେଷ ହେଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ।
ତତ୍ର ଦୁଃଖଂ ମହତ୍କଷ୍ଟଂ ନରକାଗ୍ନିଷୁ ଦେହିନାମ୍ । ଘୋରୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈର୍ଭାଵୈର୍ଵାଙ୍ମନଃ କାଯ ସଂଭଵୈଃ
ସେଠାରେ, ନରକ ଅଗ୍ନିରେ ଦେହଧାରୀମାନେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି, ମନ, ଦେହ ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ବିଭିନ୍ନ ଭୟଙ୍କର ଅବସ୍ଥାରୁ।
କୁଠାରଚ୍ଛେଦନଂ ତୀଵ୍ରଂ ଵଲ୍କଲାନାଂ ଚ ତକ୍ଷଣମ୍ । ପର୍ଣଶାଖାଫଲାନାଂ ଚ ପାତଶ୍ଚଂଡେନ ଵାଯୁନା
ଏଠାରେ ତୀବ୍ର କୁହାଡ଼ିରେ କଟାଯାଏ, ଛାଲ କାଢ଼ାଯାଏ, ତୀବ୍ର ପବନରେ ପତ୍ର, ଡାଳି ଓ ଫଳ ଝରିଯାଏ।
ଉନ୍ମୂଲନାନ୍ନଦୀଭିଶ୍ଚ ଗଜୈରନ୍ଯୈଶ୍ଚ ଦେହିଭିଃ । ଦାଵାଗ୍ନିହିମଶୋଷୈଶ୍ଚ ଦୁଃଖଂ ସ୍ଥାଵରଜାତିଷୁ
ନଦୀ, ହାତୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ତୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଉପଡ଼ାଯାଏ; ଅଚଳ ପ୍ରଜାତିମାନେ ଅଗ୍ନି, ଶୀତ ଓ ତାପରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି।
ତଦ୍ଵଦ୍ଭୁଜଂଗସର୍ପାଣାଂ କ୍ରୋଧେ ଦୁଃଖଂ ଚ ଦାରୁଣମ୍ । ଦୁଷ୍ଟାନାଂ ଘାତନଂ ଲୋକେ ପାଶେନ ଚ ନିବଂଧନମ୍
ଏଭଳି ସାପ ବା ନାଗମାନେ କ୍ରୋଧରୁ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି; ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଲୋକରେ ହତ୍ୟା ଓ ଦାମରେ ବାନ୍ଧାଯିବା ଭୋଗନ୍ତି।
ଅକସ୍ମାଜ୍ଜନ୍ମମରଣଂ କୀଟାନାଂ ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ସରୀସୃପନିକାଯାନାମେଵଂ ଦୁଃଖାନ୍ଯନେକଧା
କୀଟମାନେ ପାଇଁ ଅଚାନକ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ବାରମ୍ବାର ହୁଏ; ସରିସୃପ ଓ ରେଙ୍ଗା ଜନ୍ତୁମାନେ ଏଭଳି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି।
ପଶୂନାମାତ୍ମଶମନଂ ଦଂଡତାଡନମେଵ ଚ । ନାସାଵେଧେନ ସଂତ୍ରାସଃ ପ୍ରତୋଦେନ ସୁତାଡନମ୍
ପଶୁମାନେ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ଛଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ମାଡ଼ ଖାନ୍ତି, ନାକରେ ଛିଦ୍ର କରିଲେ ଭୟ ଲାଗେ, ଏବଂ ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ମାଡ଼ିଲେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ।
ଵେତ୍ରକାଷ୍ଠାଦିନିଗଡୈରଂକୁଶେନାଂଗବଂଧନମ୍ । ଭାଵେନ ମନସା କ୍ଲେଶୈର୍ଭିକ୍ଷା ଯୁଵାଦିପୀଡନମ୍
ଲାଠି, କାଠ, ଶଳା ଓ ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଶରୀରକୁ ବାନ୍ଧିବା, ମନରେ ଦୁଃଖ ଓ ଦୁର୍ଭାବନା, ଭିକ୍ଷା ଓ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା—ଏସବୁ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ହୁଏ।
ଆତ୍ମଯୂଥଵିଯୋଗୈଶ୍ଚ ବଲାନ୍ନଯନବଂଧନେ । ପଶୂନାଂ ସଂତି କାଯାନାମେଵଂ ଦୁଃଖାନ୍ଯନେକଶଃ
ନିଜ ଝୁଣ୍ଡିଠାରୁ ଅଲଗା କରିବା, ଜୋରକରି ନେଇଯିବା ଓ ବନ୍ଦୀ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପଶୁମାନେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଶରୀରିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ଵର୍ଷାଶୀତାତପାଦ୍ଦୁଃଖଂ ସୁକଷ୍ଟଂ ଗ୍ରହପକ୍ଷିଣାମ୍ । କ୍ଲେଶମାନାତି କାଯାନାମେଵଂ ଦୁଃଖାନ୍ଯନେକଧା
ବନ୍ଦୀ ପକ୍ଷୀ ଓ ପଶୁମାନେ ବର୍ଷା, ଶୀତ ଓ ତାପର ଦୁଃଖକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଅନୁଭବନ୍ତି; ଏଭଳି ଶରୀର ଅନେକ ପ୍ରକାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିଥାଏ।
ଗର୍ଭଵାସେ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ଜନ୍ମଦୁଃଖଂ ତଥା ନୃଣାମ୍ । ସୁବାଲ୍ଯଦୁଃଖଂ ଚାଜ୍ଞାନଂ କୌମାରେ ଗୁରୁଶାସନମ୍
ମଣିଷମାନେ ଗର୍ଭରେ ରହିବାରୁ ଏବଂ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି; ଶିଶୁବୟସରେ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ବଡ଼ମାନେ ଶିଖ୍ୟା ଦେଇ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଯୌଵନେ କାମରାଗାଭ୍ଯାଂ ଦୁଃଖଂ ଚୈଵେର୍ଷ୍ଯଯା ପୁନଃ । କୃଷିଵାଣିଜ୍ଯସେଵାଦ୍ଯୈର୍ଗୋରକ୍ଷାଦିକ କର୍ମଭିଃ
ଯୁବାବସ୍ଥାରେ କାମ ଓ ରାଗରୁ ଦୁଃଖ ହୁଏ, ପୁଣି ଇର୍ଷ୍ୟାରୁ ମଧ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ; ଚାଷ, ବ୍ୟବସାୟ, ଚାକିରି ଓ ଗୋପାଳନ ଭଳି କାମରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ମିଳେ।
ଵୃଦ୍ଧଭାଵେ ଚ ଜରଯା ଵ୍ଯାଧିଭିଶ୍ଚ ପ୍ରପୀଡନାତ୍ । ମରଣେ ଚ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ପ୍ରାର୍ଥନାଯାଂ ତତୋଧିକମ୍
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଜରା ଓ ରୋଗ ଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ; ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଏବଂ ଜୀବନ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷାରେ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ।
ରାଜାଗ୍ନିଜଲଦାଘାତଚୌରଶତ୍ରୁ ଭଯଂ ମହତ୍ । ଅର୍ଥସ୍ଯାର୍ଜନରକ୍ଷାଯାଂ ଭଯଂ ନାଶେ ଵ୍ଯଯେ ପୁନଃ
ରାଜା, ଅଗ୍ନି, ପାଣି, ମାଡ଼, ଚୋର ଓ ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଭୟ ହୁଏ; ଧନ ଅର୍ଜନ ଓ ରକ୍ଷାରେ ଭୟ ଥାଏ, ତାହା ହରାଇବା କିମ୍ବା ଖର୍ଚ୍ଚ ହେବାରେ ପୁଣି ଭୟ ହୁଏ।
କାର୍ପଣ୍ଯଂ ମତ୍ସରୋ ଦମ୍ଭୋ ଧନାଧିକ୍ଯେ ଭଯଂ ମହତ୍ । ଅକାର୍ଯେ ସଂପ୍ରଵୃତ୍ତିଶ୍ଚ ଦୁଃଖାନି ଧନିନାଂ ସଦା
ଧନ ଥିଲେ କଞ୍ଜୁସି, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଢୋଙ୍ଗ ଓ ବଡ଼ ଭୟ ରହିଥାଏ; ଧନୀମାନେ ଅନ୍ୟାୟ କାମ କରିବାରୁ ସଦା ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ଭୃତ୍ଯଵୃତ୍ତିଃ କୁସୀଦଂ ଚ ଦାସତ୍ଵଂ ପରତଂତ୍ରତା । ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟାଭିଯୋଗଶ୍ଚ ସଂଯୋଗାଶ୍ଚ ସହସ୍ରଶଃ
ଚାକିରି, ସୁଦଖୋରି, ଦାସତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭରତା, ଇଚ୍ଛା ଓ ଅନିଚ୍ଛାର ସହସ୍ର ସଂଯୋଗ—ଏସବୁ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ହୁଏ।
ଦୁର୍ଭିକ୍ଷଂ ଦୁର୍ଭଗତ୍ଵଂ ଚ ମୂର୍ଖତ୍ଵଂ ଚ ଦରିଦ୍ରତା । ଅଧରୋତ୍ତରଭାଗଶ୍ଚ ନାରକଂ ରାଜଵିକ୍ରମମ୍
ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ଅପମୃତ୍ୟୁ, ମୂର୍ଖତା, ଦରିଦ୍ରତା, ନିମ୍ନ ପଦବୀ, ନରକ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଅତ୍ୟାଚାର—ଏସବୁ ଦୁଃଖର କାରଣ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯାଭିଭଵଂ ଦୁଃଖମନ୍ଯାଂନ୍ଯତୋ ଭଯଂ ମହତ୍ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯାଚ୍ଚ ପ୍ରକୋପଶ୍ଚ ରାଜ୍ଞୋ ଦୁଃଖଂ ମହୀଭୃତାମ୍
ଏକାପରେ ଅଧିକାର କରିବାରୁ ଦୁଃଖ, ପରସ୍ପର ଭୟ, ଏବଂ ରାଗ ହୁଏ; ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଜା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରନ୍ତି।