ଋଷିପୁତ୍ରସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ରାମୋ ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ । ଜଘାନ ଵୀର୍ଯମତୁଲମୂର୍ଧ୍ଵଗଂ ସୁମହାତ୍ମନଃ
ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ, ଅପୂର୍ବ ପ୍ରଭାବ ଓ ମହାତ୍ମା ଥିବା ଋଷିପୁତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ବଧ କଲେ।
ଜରାସଂଧେନ ରାମସ୍ଯ ତେଜସା ନାଶିତଂ ଯଶଃ । ଜରାସଂଧସ୍ଯ ଭୀମେନ ତସ୍ଯାପି ପଵନାତ୍ମଜଃ
ଜରାସନ୍ଧ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ରାମଙ୍କ ଯଶକୁ ନଷ୍ଟ କଲେ; ଏହି ଜରାସନ୍ଧକୁ ଭୀମ ବିନଶ୍ଟ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପବନପୁତ୍ର ଅଧିକାର କଲେ।
ହନୁମାନପି ସୂର୍ଯେଣ ଵିକ୍ଷିପ୍ତଃ ପତିତଃ କ୍ଷିତୌ । ନିଵାତକଵଚାନ୍ସର୍ଵଦାନଵାନ୍ବଲଦର୍ପିତାନ୍
ହନୁମାନ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରେ ପତିତ ହେଲେ; ସେ ନିବାତକବଚ ନାମକ ଦାନବମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଶକ୍ତିରେ ଗର୍ବିତ ଥିଲେ, ସେମାନେକୁ ଜିତିଲେ।
ହତଵାନର୍ଜୁନଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ଗୋପାଲୈଃ ସ ଵିନିର୍ଜିତଃ । ସୂର୍ଯଃ ପ୍ରତାପଯୁକ୍ତୋଽପି ମେଘୈଃ ସଂଛାଦ୍ଯତେ କ୍ଵଚିତ୍
ଶ୍ରୀମାନ୍ ଅର୍ଜୁନ ବଧ ହେଲେ, ଏବଂ ଗୋପାଳମାନେ ତାଙ୍କୁ ହରାଇଲେ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବେ କେବେ ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଢାକିଯାନ୍ତି।
କ୍ଷିପ୍ଯତେ ଵାଯୁନା ମେଘୋ ଵାଯୋର୍ଵୀର୍ଯଂ ନଗୈର୍ଜିତମ୍ । ଦହ୍ଯଂତେ ଵହ୍ନିନା ଶୈଲାଃ ସ ଵହ୍ନିଃ ଶାମ୍ଯତେ ଜଲୈଃ
ମେଘକୁ ବାତାସ ଉଡ଼ାଇ ଦେଉଛି, କିନ୍ତୁ ବାତାସର ଶକ୍ତିକୁ ପାହାଡ଼ ରୋକିଦେଉଛି; ପାହାଡ଼କୁ ଅଗ୍ନି ଜଳାଇଦେଉଛି, ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ପାଣି ନିବାଇଦେଉଛି।
ତଜ୍ଜଲଂ ଶୋଷ୍ଯତେ ସୂର୍ଯୈସ୍ତେ ସୂର୍ଯାଃ ସହ ଵାରିଣା । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେନ ସମସ୍ତାଶ୍ଚ ନଶ୍ଯଂତି ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦିନେ
ସେହି ପାଣିକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶୋଷିଦେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟମାନେ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଅଧିକୃତ ହୁଅନ୍ତି; ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମାପି ତ୍ରିଦଶୈଃ ସାର୍ଧମୁପସଂହ୍ରିଯତେ ପୁନଃ । ପରାର୍ଧଦ୍ଵଯକାଲାଂତେ ଶିଵେନ ପରମାତ୍ମନା
ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଦେବମାନେ ସହିତ, ଦୁଇ ପରାର୍ଧ ସମୟ ଶେଷରେ, ପରମାତ୍ମା ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି।
ଏଵଂ ନୈଵାସ୍ତି ସଂସାରେ ଯଚ୍ଚ ସର୍ଵୋତ୍ତମଂ ବଲମ୍ । ଵିହାଯୈକଂ ଜଗନ୍ନାଥଂ ପରମାତ୍ମାନମଵ୍ଯଯମ୍
ଏଭଳି ଏହି ସଂସାରରେ, ସମସ୍ତଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି କେବଳ ଏକ, ଅବିନାଶୀ ଜଗନ୍ନାଥ ପରମାତ୍ମା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସାତିଶଯଂ ସର୍ଵମତିମାନଂ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ । ଏଵଂଭୂତେ ଜଗତ୍ଯସ୍ମିନ୍କଃ ସୁରଃ ପଂଡିତୋପି ଵା
ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣି, ସମସ୍ତ ଅତି ଅଭିମାନକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ; ଏଭଳି ଜଗତରେ, କିଏ, ଦେବ ହେଉଛନ୍ତି କିମ୍ବା ପଣ୍ଡିତ ହେଉଛନ୍ତି—
ନ ହ୍ଯସ୍ତି ସର୍ଵଵିତ୍କଶ୍ଚିନ୍ନ ଵା ମୂର୍ଖୋପି ସର୍ଵତଃ । ଯାଵଦ୍ଯସ୍ତୁ ଵିଜାନାତି ତାଵତ୍ତତ୍ର ସ ପଂଡିତଃ
କେହି ସମସ୍ତ କିଛି ଜାଣନ୍ତି ନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା କେହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି; ଯେତେ ଜାଣନ୍ତି, ସେତେ ଅଂଶରେ ସେମାନେ ଜ୍ଞାନୀ।
ସମାଧାନେ ତୁ ସର୍ଵତ୍ର ପ୍ରଭାଵଃ ସଦୃଶଃ ସ୍ମୃତଃ । ଵିତ୍ତସ୍ଯାତିଶଯତ୍ଵେନ ପ୍ରଭାଵଃ କସ୍ଯଚିତ୍କ୍ଵଚିତ୍
ସମସ୍ତ କାମରେ ସମତାର ଶକ୍ତି ସମାନ ବୋଲି ମନାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଅଧିକ ଧନ ଥିଲେ କେହି କେଉଁଠି ଅଧିକ ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଏ।
ଦାନଵୈର୍ନିର୍ଜିତା ଦେଵାସ୍ତେ ଦୈଵୈର୍ନିଜିତାଃ ପୁନଃ । ଇତ୍ଯନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଶ୍ରିତୋ ଲୋକୋ ଭାଗ୍ଯୈର୍ଜଯପରାଜଯୈଃ
ଦାନବମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ହରାଇଥିଲେ, ପୁଣି ଦେବତାମାନେ ଦାନବମାନେକୁ ହରାଇଲେ; ଏଭଳି ଜଗତ ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟକୁ ଭରସା କରେ, ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜୟ-ପରାଜୟ ହୁଏ।
ଏଵଂ ଵସ୍ତ୍ରଯୁଗଂ ରାଜ୍ଞାଂ ପ୍ରସ୍ଥମାତ୍ରାଂବୁଭୋଜନମ୍ । ଯାନଂ ଶଯ୍ଯାସନଂ ଚୈଵ ଶେଷଂ ଦୁଃଖାଯ କେଵଲମ୍
ରାଜାମାନେ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ପୋଷାକ, ଏକ ପ୍ରମାଣ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାଣି, ଏକ ଯାନ, ଶୋଇବା ଛାନ୍ଦି, ଏବଂ ବସିବା ଜାଗା—ଏହିଗୁଡିକ ଯଥେଷ୍ଟ; ତାଠାରୁ ଅଧିକ ସବୁ ଦୁଃଖର କାରଣ।
ସପ୍ତମେ ଚାପି ଭଵନେ ଖଟ୍ଵାମାତ୍ର ପରିଗ୍ରହଃ । ଉଦକୁଂଭସହସ୍ରେଭ୍ଯଃ କ୍ଲେଶାଯାସ ପ୍ରଵିସ୍ତରଃ
ସପ୍ତମ ମହଳରେ ମଧ୍ୟ ମାତ୍ର ଏକ ଶୋଇବା ଛାନ୍ଦି ରହିଥାଏ; ହଜାର ହଜାର ପାଣି ଘଡ଼ା ରଖିଲେ କେବଳ କଷ୍ଟ ଓ ଦୁଃଖ ବଢ଼େ।
ପ୍ରତ୍ଯୂଷେ ତୂର୍ଯନିର୍ଘୋଷଃ ସମଂ ପୁରନିଵାସିଭିଃ । ରାଜ୍ଯେଭିମାନମାତ୍ରଂ ହି ମମେଦଂ ଵାଦ୍ଯତେ ଗୃହେ
ପ୍ରଭାତେ ସମସ୍ତ ସହରବାସୀଙ୍କ ସହିତ ବାଜାର ଧ୍ୱନି ଲାଗେ; ଘରେ ରାଜ୍ୟର ଗର୍ବ ମାତ୍ର ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ—'ଏହା ମୋର'।
ସର୍ଵମାଭରଣଂ ଭାରଃ ସର୍ଵମାଲେପନଂ ମଲମ୍ । ସର୍ଵଂ ପ୍ରଲପିତଂ ଗୀତଂ ନୃତ୍ଯମୁନ୍ମତ୍ତଚେଷ୍ଟିତମ୍
ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣ ଭାର, ସମସ୍ତ ଲେପ ମଳ; ସମସ୍ତ ଅବାକ୍ କଥା, ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ—ଏସବୁ ମଦ ମତାଳା ଲୋକଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ରାଜ୍ଯସଂଭୋଗୈଃ କୁତଃ ସୌଖ୍ଯଂ ଵିଚାରତଃ । ନୃପାଣାଂ ଵିଗ୍ରହେ ଚିଂତା ଵାନ୍ଯୋନ୍ଯଵିଜିଗୀଷଯା
ଏଭଳି ରାଜ୍ୟର ଭୋଗବିଳାସ ଭାବିଲେ କେଉଁଠି ସୁଖ ମିଳେ? ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟକୁ ହରାଇବା ଆଶାରୁ ସଂଘର୍ଷ ଓ ଚିନ୍ତା ରହିଥାଏ।
ପ୍ରାଯେଣ ଶ୍ରୀମଦାଲେପାନ୍ନହୁଷାଦ୍ଯା ମହାନୃପାଃ । ସ୍ଵର୍ଗଂ ପ୍ରାପ୍ତା ନିପତିତାଃ କଃ ଶ୍ରିଯା ଵିଂଦତେ ସୁଖମ୍
ଅଧିକାଂଶ ବଡ଼ ରାଜା, ନହୁଷ ଆଦି ଯେଉଁମାନେ ଧନ-ଅହଂକାରରେ ମତାଳା ହେଇଥିଲେ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇ ମଧ୍ୟ ପଡ଼ିଗଲେ; ଧନରେ କିଏ ସତ୍ୟ ସୁଖ ପାଏ?
ସ୍ଵର୍ଗେପି ଚ କୁତଃ ସୌଖ୍ଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୀପ୍ତାଂ ପରଶ୍ରିଯମ୍ । ଉପର୍ଯୁପରି ଦେଵାନାମନ୍ଯୋନ୍ଯାତିଶଯସ୍ଥିତାମ୍
ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ତେଜସ୍ୱୀ ଧନ ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଆଗରେ ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟକୁ ହରାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ତେଣୁ ସୁଖ କେଉଁଠି?
ନରୈଃ ପୁଣ୍ଯଫଲଂ ସ୍ଵର୍ଗେ ମୂଲଚ୍ଛେଦେନ ଭୁଜ୍ଯତେ । ନ ଚାନ୍ଯତ୍କ୍ରିଯତେ କର୍ମ ସୋଽତ୍ର ଦୋଷଃ ସୁଦାରୁଣଃ
ମଣିଷମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ପୁଣ୍ୟର ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୂଳ ଶେଷ ହେଲେ ସେଠାରେ କୌଣସି ନୂତନ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏନା; ଏହିଠାରେ ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ ଦୋଷ ଅଛି।
ଛିନ୍ନମୂଲତରୁର୍ଯଦ୍ଵଦ୍ଦିଵସୈଃ ପତତି କ୍ଷିତୌ । ପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ସଂକ୍ଷଯାତ୍ତଦ୍ଵନ୍ନିପତଂତି ଦିଵୌକସଃ
ଯେପରି ମୂଳ କଟା ଗଛ ଦିନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ମଧ୍ୟ ତଳକୁ ଝରିପଡ଼ନ୍ତି।
ସୁଖାଭିଲାଷନିଷ୍ଠାନାଂ ସୁଖଭୋଗାଦି ସଂପ୍ଲଵୈଃ । ଅକସ୍ମାତ୍ପତିତଂ ଦୁଃଖଂ କଷ୍ଟଂ ସ୍ଵର୍ଗେଦିଵୌକସାମ୍
ଯେମାନେ ସୁଖର ଆଶାରେ ଲଗିଥାନ୍ତି, ଭୋଗବିଳାସର ମଧ୍ୟରେ ଅଚାନକ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀଙ୍କ ଉପରେ ଆସିପଡ଼େ।
ଇତି ସ୍ଵର୍ଗେଽପି ଦେଵାନାଂ ନାସ୍ତି ସୌଖ୍ଯଂ ଵିଚାରତଃ । କ୍ଷଯଶ୍ଚ ଵିଷଯାସିଦ୍ଧୌ ସ୍ଵର୍ଗେ ଭୋଗାଯ କର୍ମଣାମ୍
ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କଲେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ସୁଖ ନାହିଁ; ଭୋଗ ଶେଷ ହେଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ।
ତତ୍ର ଦୁଃଖଂ ମହତ୍କଷ୍ଟଂ ନରକାଗ୍ନିଷୁ ଦେହିନାମ୍ । ଘୋରୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈର୍ଭାଵୈର୍ଵାଙ୍ମନଃ କାଯ ସଂଭଵୈଃ
ସେଠାରେ, ନରକ ଅଗ୍ନିରେ ଦେହଧାରୀମାନେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି, ମନ, ଦେହ ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ବିଭିନ୍ନ ଭୟଙ୍କର ଅବସ୍ଥାରୁ।
କୁଠାରଚ୍ଛେଦନଂ ତୀଵ୍ରଂ ଵଲ୍କଲାନାଂ ଚ ତକ୍ଷଣମ୍ । ପର୍ଣଶାଖାଫଲାନାଂ ଚ ପାତଶ୍ଚଂଡେନ ଵାଯୁନା
ଏଠାରେ ତୀବ୍ର କୁହାଡ଼ିରେ କଟାଯାଏ, ଛାଲ କାଢ଼ାଯାଏ, ତୀବ୍ର ପବନରେ ପତ୍ର, ଡାଳି ଓ ଫଳ ଝରିଯାଏ।
ଉନ୍ମୂଲନାନ୍ନଦୀଭିଶ୍ଚ ଗଜୈରନ୍ଯୈଶ୍ଚ ଦେହିଭିଃ । ଦାଵାଗ୍ନିହିମଶୋଷୈଶ୍ଚ ଦୁଃଖଂ ସ୍ଥାଵରଜାତିଷୁ
ନଦୀ, ହାତୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ତୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଉପଡ଼ାଯାଏ; ଅଚଳ ପ୍ରଜାତିମାନେ ଅଗ୍ନି, ଶୀତ ଓ ତାପରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି।
ତଦ୍ଵଦ୍ଭୁଜଂଗସର୍ପାଣାଂ କ୍ରୋଧେ ଦୁଃଖଂ ଚ ଦାରୁଣମ୍ । ଦୁଷ୍ଟାନାଂ ଘାତନଂ ଲୋକେ ପାଶେନ ଚ ନିବଂଧନମ୍
ଏଭଳି ସାପ ବା ନାଗମାନେ କ୍ରୋଧରୁ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି; ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଲୋକରେ ହତ୍ୟା ଓ ଦାମରେ ବାନ୍ଧାଯିବା ଭୋଗନ୍ତି।
ଅକସ୍ମାଜ୍ଜନ୍ମମରଣଂ କୀଟାନାଂ ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ସରୀସୃପନିକାଯାନାମେଵଂ ଦୁଃଖାନ୍ଯନେକଧା
କୀଟମାନେ ପାଇଁ ଅଚାନକ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ବାରମ୍ବାର ହୁଏ; ସରିସୃପ ଓ ରେଙ୍ଗା ଜନ୍ତୁମାନେ ଏଭଳି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି।
ପଶୂନାମାତ୍ମଶମନଂ ଦଂଡତାଡନମେଵ ଚ । ନାସାଵେଧେନ ସଂତ୍ରାସଃ ପ୍ରତୋଦେନ ସୁତାଡନମ୍
ପଶୁମାନେ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ଛଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ମାଡ଼ ଖାନ୍ତି, ନାକରେ ଛିଦ୍ର କରିଲେ ଭୟ ଲାଗେ, ଏବଂ ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ମାଡ଼ିଲେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ।
ଵେତ୍ରକାଷ୍ଠାଦିନିଗଡୈରଂକୁଶେନାଂଗବଂଧନମ୍ । ଭାଵେନ ମନସା କ୍ଲେଶୈର୍ଭିକ୍ଷା ଯୁଵାଦିପୀଡନମ୍
ଲାଠି, କାଠ, ଶଳା ଓ ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଶରୀରକୁ ବାନ୍ଧିବା, ମନରେ ଦୁଃଖ ଓ ଦୁର୍ଭାବନା, ଭିକ୍ଷା ଓ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା—ଏସବୁ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ହୁଏ।