ଵାତାତପେନ ଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ଚ କାଲେପ୍ଯେଵଂ କୁତଃ ସୁଖମ୍ । ଵିଵାହଵିସ୍ତରେ ଦୁଃଖଂ ତଦ୍ଗର୍ଭୋଦ୍ଵହନେ ପୁନଃ
ପବନ, ତାପ ଓ ବର୍ଷାରେ, ସମୟ ସମୟରେ କେଉଁଠି ସୁଖ? ବିବାହର ଆଡମ୍ବରରେ ଦୁଃଖ, ପୁଣି ଗର୍ଭଧାରଣରେ ମଧ୍ୟ—
ସୂତିଵୈଷମ୍ଯଦୁଃଖୈଶ୍ଚ ଦୁଖଂ ଵିଷ୍ଠାଦିକର୍ମଭିଃ । ଦନ୍ତାକ୍ଷିରୋଗେ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ହା କଷ୍ଟଂ କିଂ କରୋମ୍ଯହମ୍
ଜନ୍ମ ସମୟର ଅସୁବିଧା, ମଳ ପରିଷ୍କାର ଭଳି କାମରେ ଦୁଃଖ; ଶିଶୁର ଦାନ୍ତ ଓ ଚକ୍ଷୁ ରୋଗରେ—ହା ଦୁଃଖ! ମୁଁ କଣ କରିବି?
ଗାଵୋ ନଷ୍ଟାଃ କୃଷିର୍ଭଗ୍ନା ଭାର୍ଯା ଚ ପ୍ରପଲାଯିତା । ଅମୀ ପ୍ରାଘୂର୍ଣିକାଃ ପ୍ରାପ୍ତା ଭଯଂ ମେ ଶଂସିନୋ ଗୃହାନ୍
ଗାଈ ହାରାଇଗଲା, ଚାଷର ହାଳ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଘରବାଳି ମଧ୍ୟ ପଳାଇଗଲେ; ଏହି ଭିକ୍ଷାଟିଆ ଲୋକମାନେ ଆସି, ଘରକୁ ଭୟର ସୂଚନା ଦେଲେ।
ବାଲାପତ୍ଯା ଚ ମେ ଭାର୍ଯା କଃ କରିଷ୍ଯତି ରଂଧନମ୍ । ଵିଵାହକାଲେ କନ୍ଯାଯାଃ କୀଦୃଶଶ୍ଚ ଵରୋ ଭଵେତ୍
ମୋର ଘରବାଳି ଅଧିକ ଯୁବତୀ ଏବଂ ଛୁଆଁମାନେ ଅଛନ୍ତି—ଏବେ ରାନ୍ଧଣା କିଏ କରିବ? ଝିଅର ବିବାହ ସମୟରେ, ସେଠାରେ କେମିତି ବର ମିଳିବ?
ଏତଚ୍ଚିଂତାଭିଭୂତାନାଂ କୁତଃ ସୌଖ୍ଯଂ କୁଟୁଂବିନାମ୍
ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ଭାସିଥିବା ଘରସ୍ଥମାନେ କେମିତି ସୁଖ ପାଇପାରିବେ?
କୁଟୁଂବଚିଂତାକୁଲିତସ୍ଯ ପୁଂସଃ ଶ୍ରୁତଂ ଚ ଶୀଲଂ ଚ ଗୁଣାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ । ଅପକ୍ଵକୁଂଭେ ନିହିତା ଇଵାପଃ ପ୍ରଯାଂତି ଦେହେନ ସମଂ ଵିନାଶନମ୍
ଘର ଚିନ୍ତାରେ ମୁଁହ ହୋଇଥିବା ଲୋକର ପାଇଁ, ଶିକ୍ଷା, ଚରିତ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଅପକ୍ୱ ମାଟିଘଡ଼ରେ ପାଣି ରଖିଲେ ଯେପରି, ଦେହ ସହିତ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ରାଜ୍ଯେପି ହି କୁତଃ ସୌଖ୍ଯଂ ସଂଧିଵିଗ୍ରହଚିଂତଯା । ପୁତ୍ରାଦପି ଭଯଂ ଯତ୍ର ତତ୍ର ସୌଖ୍ଯଂ ହି କୀଦୃଶମ୍
ରାଜ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଧି ଓ ବିଗ୍ରହ ଚିନ୍ତା ଥିଲେ କେଉଁଠି ସୁଖ? ଯେଉଁଠି ପୁଅ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଅଛି, ସେଠି କେମିତି ସୁଖ ମିଳିପାରିବ?
ସ୍ଵଜାତୀଯାଦ୍ଭଯଂ ପ୍ରାଯଃ ସର୍ଵେଷାମେଵ ଦେହିନାମ୍ । ଏକଦ୍ରଵ୍ଯାଭିଲାଷିତ୍ଵାଚ୍ଛୁନାମିଵ ପରସ୍ପରମ୍
ପ୍ରାୟଃ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ଜାତିରୁ ଭୟ କରନ୍ତି, କାରଣ ସମାନ ସମ୍ପତ୍ତି ପାଇଁ ଲୋଭ ରହିଥାଏ, ଯେପରି କୁକୁରମାନେ ପରସ୍ପରେ।
ନ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଵନଂ କଶ୍ଚିନ୍ନୃପଃ ଖ୍ଯାତୋସ୍ତି ଭୂତଲେ । ନିଖିଲଂ ଯସ୍ତିରସ୍କୃତ୍ଯ ସୁଖଂ ତିଷ୍ଠତି ନିର୍ଭଯଃ
ପୃଥିବୀରେ କେହି ରାଜା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଣାପଡ଼ିନାହାନ୍ତି, ଯିଏ ସମସ୍ତ କିଛି ଛାଡ଼ିବା ପରେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ନିର୍ଭୟ ଓ ସୁଖରେ ରହିଛନ୍ତି।
ଯୁଦ୍ଧେ ବାହୁସହସ୍ରଂ ହି ପାତଯାମାସ ଭୂତଲେ । ଶ୍ରୀମତଃ କାର୍ତଵୀର୍ଯସ୍ଯ ଋଷିପୁତ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ, ମହାବଳୀ ଋଷିପୁତ୍ର କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟଙ୍କ ହଜାରଟି ବାହୁ ପୃଥିବୀରେ ଢଳିଗଲା।
ଋଷିପୁତ୍ରସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ରାମୋ ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ । ଜଘାନ ଵୀର୍ଯମତୁଲମୂର୍ଧ୍ଵଗଂ ସୁମହାତ୍ମନଃ
ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ, ଅପୂର୍ବ ପ୍ରଭାବ ଓ ମହାତ୍ମା ଥିବା ଋଷିପୁତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ବଧ କଲେ।
ଜରାସଂଧେନ ରାମସ୍ଯ ତେଜସା ନାଶିତଂ ଯଶଃ । ଜରାସଂଧସ୍ଯ ଭୀମେନ ତସ୍ଯାପି ପଵନାତ୍ମଜଃ
ଜରାସନ୍ଧ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ରାମଙ୍କ ଯଶକୁ ନଷ୍ଟ କଲେ; ଏହି ଜରାସନ୍ଧକୁ ଭୀମ ବିନଶ୍ଟ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପବନପୁତ୍ର ଅଧିକାର କଲେ।
ହନୁମାନପି ସୂର୍ଯେଣ ଵିକ୍ଷିପ୍ତଃ ପତିତଃ କ୍ଷିତୌ । ନିଵାତକଵଚାନ୍ସର୍ଵଦାନଵାନ୍ବଲଦର୍ପିତାନ୍
ହନୁମାନ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରେ ପତିତ ହେଲେ; ସେ ନିବାତକବଚ ନାମକ ଦାନବମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଶକ୍ତିରେ ଗର୍ବିତ ଥିଲେ, ସେମାନେକୁ ଜିତିଲେ।
ହତଵାନର୍ଜୁନଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ଗୋପାଲୈଃ ସ ଵିନିର୍ଜିତଃ । ସୂର୍ଯଃ ପ୍ରତାପଯୁକ୍ତୋଽପି ମେଘୈଃ ସଂଛାଦ୍ଯତେ କ୍ଵଚିତ୍
ଶ୍ରୀମାନ୍ ଅର୍ଜୁନ ବଧ ହେଲେ, ଏବଂ ଗୋପାଳମାନେ ତାଙ୍କୁ ହରାଇଲେ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବେ କେବେ ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଢାକିଯାନ୍ତି।
କ୍ଷିପ୍ଯତେ ଵାଯୁନା ମେଘୋ ଵାଯୋର୍ଵୀର୍ଯଂ ନଗୈର୍ଜିତମ୍ । ଦହ୍ଯଂତେ ଵହ୍ନିନା ଶୈଲାଃ ସ ଵହ୍ନିଃ ଶାମ୍ଯତେ ଜଲୈଃ
ମେଘକୁ ବାତାସ ଉଡ଼ାଇ ଦେଉଛି, କିନ୍ତୁ ବାତାସର ଶକ୍ତିକୁ ପାହାଡ଼ ରୋକିଦେଉଛି; ପାହାଡ଼କୁ ଅଗ୍ନି ଜଳାଇଦେଉଛି, ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ପାଣି ନିବାଇଦେଉଛି।
ତଜ୍ଜଲଂ ଶୋଷ୍ଯତେ ସୂର୍ଯୈସ୍ତେ ସୂର୍ଯାଃ ସହ ଵାରିଣା । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେନ ସମସ୍ତାଶ୍ଚ ନଶ୍ଯଂତି ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦିନେ
ସେହି ପାଣିକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶୋଷିଦେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟମାନେ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଅଧିକୃତ ହୁଅନ୍ତି; ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମାପି ତ୍ରିଦଶୈଃ ସାର୍ଧମୁପସଂହ୍ରିଯତେ ପୁନଃ । ପରାର୍ଧଦ୍ଵଯକାଲାଂତେ ଶିଵେନ ପରମାତ୍ମନା
ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଦେବମାନେ ସହିତ, ଦୁଇ ପରାର୍ଧ ସମୟ ଶେଷରେ, ପରମାତ୍ମା ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି।
ଏଵଂ ନୈଵାସ୍ତି ସଂସାରେ ଯଚ୍ଚ ସର୍ଵୋତ୍ତମଂ ବଲମ୍ । ଵିହାଯୈକଂ ଜଗନ୍ନାଥଂ ପରମାତ୍ମାନମଵ୍ଯଯମ୍
ଏଭଳି ଏହି ସଂସାରରେ, ସମସ୍ତଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି କେବଳ ଏକ, ଅବିନାଶୀ ଜଗନ୍ନାଥ ପରମାତ୍ମା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସାତିଶଯଂ ସର୍ଵମତିମାନଂ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ । ଏଵଂଭୂତେ ଜଗତ୍ଯସ୍ମିନ୍କଃ ସୁରଃ ପଂଡିତୋପି ଵା
ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣି, ସମସ୍ତ ଅତି ଅଭିମାନକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ; ଏଭଳି ଜଗତରେ, କିଏ, ଦେବ ହେଉଛନ୍ତି କିମ୍ବା ପଣ୍ଡିତ ହେଉଛନ୍ତି—
ନ ହ୍ଯସ୍ତି ସର୍ଵଵିତ୍କଶ୍ଚିନ୍ନ ଵା ମୂର୍ଖୋପି ସର୍ଵତଃ । ଯାଵଦ୍ଯସ୍ତୁ ଵିଜାନାତି ତାଵତ୍ତତ୍ର ସ ପଂଡିତଃ
କେହି ସମସ୍ତ କିଛି ଜାଣନ୍ତି ନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା କେହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି; ଯେତେ ଜାଣନ୍ତି, ସେତେ ଅଂଶରେ ସେମାନେ ଜ୍ଞାନୀ।
ସମାଧାନେ ତୁ ସର୍ଵତ୍ର ପ୍ରଭାଵଃ ସଦୃଶଃ ସ୍ମୃତଃ । ଵିତ୍ତସ୍ଯାତିଶଯତ୍ଵେନ ପ୍ରଭାଵଃ କସ୍ଯଚିତ୍କ୍ଵଚିତ୍
ସମସ୍ତ କାମରେ ସମତାର ଶକ୍ତି ସମାନ ବୋଲି ମନାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଅଧିକ ଧନ ଥିଲେ କେହି କେଉଁଠି ଅଧିକ ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଏ।
ଦାନଵୈର୍ନିର୍ଜିତା ଦେଵାସ୍ତେ ଦୈଵୈର୍ନିଜିତାଃ ପୁନଃ । ଇତ୍ଯନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଶ୍ରିତୋ ଲୋକୋ ଭାଗ୍ଯୈର୍ଜଯପରାଜଯୈଃ
ଦାନବମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ହରାଇଥିଲେ, ପୁଣି ଦେବତାମାନେ ଦାନବମାନେକୁ ହରାଇଲେ; ଏଭଳି ଜଗତ ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟକୁ ଭରସା କରେ, ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜୟ-ପରାଜୟ ହୁଏ।
ଏଵଂ ଵସ୍ତ୍ରଯୁଗଂ ରାଜ୍ଞାଂ ପ୍ରସ୍ଥମାତ୍ରାଂବୁଭୋଜନମ୍ । ଯାନଂ ଶଯ୍ଯାସନଂ ଚୈଵ ଶେଷଂ ଦୁଃଖାଯ କେଵଲମ୍
ରାଜାମାନେ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ପୋଷାକ, ଏକ ପ୍ରମାଣ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାଣି, ଏକ ଯାନ, ଶୋଇବା ଛାନ୍ଦି, ଏବଂ ବସିବା ଜାଗା—ଏହିଗୁଡିକ ଯଥେଷ୍ଟ; ତାଠାରୁ ଅଧିକ ସବୁ ଦୁଃଖର କାରଣ।
ସପ୍ତମେ ଚାପି ଭଵନେ ଖଟ୍ଵାମାତ୍ର ପରିଗ୍ରହଃ । ଉଦକୁଂଭସହସ୍ରେଭ୍ଯଃ କ୍ଲେଶାଯାସ ପ୍ରଵିସ୍ତରଃ
ସପ୍ତମ ମହଳରେ ମଧ୍ୟ ମାତ୍ର ଏକ ଶୋଇବା ଛାନ୍ଦି ରହିଥାଏ; ହଜାର ହଜାର ପାଣି ଘଡ଼ା ରଖିଲେ କେବଳ କଷ୍ଟ ଓ ଦୁଃଖ ବଢ଼େ।
ପ୍ରତ୍ଯୂଷେ ତୂର୍ଯନିର୍ଘୋଷଃ ସମଂ ପୁରନିଵାସିଭିଃ । ରାଜ୍ଯେଭିମାନମାତ୍ରଂ ହି ମମେଦଂ ଵାଦ୍ଯତେ ଗୃହେ
ପ୍ରଭାତେ ସମସ୍ତ ସହରବାସୀଙ୍କ ସହିତ ବାଜାର ଧ୍ୱନି ଲାଗେ; ଘରେ ରାଜ୍ୟର ଗର୍ବ ମାତ୍ର ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ—'ଏହା ମୋର'।
ସର୍ଵମାଭରଣଂ ଭାରଃ ସର୍ଵମାଲେପନଂ ମଲମ୍ । ସର୍ଵଂ ପ୍ରଲପିତଂ ଗୀତଂ ନୃତ୍ଯମୁନ୍ମତ୍ତଚେଷ୍ଟିତମ୍
ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣ ଭାର, ସମସ୍ତ ଲେପ ମଳ; ସମସ୍ତ ଅବାକ୍ କଥା, ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ—ଏସବୁ ମଦ ମତାଳା ଲୋକଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ରାଜ୍ଯସଂଭୋଗୈଃ କୁତଃ ସୌଖ୍ଯଂ ଵିଚାରତଃ । ନୃପାଣାଂ ଵିଗ୍ରହେ ଚିଂତା ଵାନ୍ଯୋନ୍ଯଵିଜିଗୀଷଯା
ଏଭଳି ରାଜ୍ୟର ଭୋଗବିଳାସ ଭାବିଲେ କେଉଁଠି ସୁଖ ମିଳେ? ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟକୁ ହରାଇବା ଆଶାରୁ ସଂଘର୍ଷ ଓ ଚିନ୍ତା ରହିଥାଏ।
ପ୍ରାଯେଣ ଶ୍ରୀମଦାଲେପାନ୍ନହୁଷାଦ୍ଯା ମହାନୃପାଃ । ସ୍ଵର୍ଗଂ ପ୍ରାପ୍ତା ନିପତିତାଃ କଃ ଶ୍ରିଯା ଵିଂଦତେ ସୁଖମ୍
ଅଧିକାଂଶ ବଡ଼ ରାଜା, ନହୁଷ ଆଦି ଯେଉଁମାନେ ଧନ-ଅହଂକାରରେ ମତାଳା ହେଇଥିଲେ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇ ମଧ୍ୟ ପଡ଼ିଗଲେ; ଧନରେ କିଏ ସତ୍ୟ ସୁଖ ପାଏ?
ସ୍ଵର୍ଗେପି ଚ କୁତଃ ସୌଖ୍ଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୀପ୍ତାଂ ପରଶ୍ରିଯମ୍ । ଉପର୍ଯୁପରି ଦେଵାନାମନ୍ଯୋନ୍ଯାତିଶଯସ୍ଥିତାମ୍
ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ତେଜସ୍ୱୀ ଧନ ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଆଗରେ ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟକୁ ହରାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ତେଣୁ ସୁଖ କେଉଁଠି?
ନରୈଃ ପୁଣ୍ଯଫଲଂ ସ୍ଵର୍ଗେ ମୂଲଚ୍ଛେଦେନ ଭୁଜ୍ଯତେ । ନ ଚାନ୍ଯତ୍କ୍ରିଯତେ କର୍ମ ସୋଽତ୍ର ଦୋଷଃ ସୁଦାରୁଣଃ
ମଣିଷମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ପୁଣ୍ୟର ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୂଳ ଶେଷ ହେଲେ ସେଠାରେ କୌଣସି ନୂତନ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏନା; ଏହିଠାରେ ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ ଦୋଷ ଅଛି।