ତତ୍କ୍ଷଣାଦର୍ଧକାଲେନ କଂଠଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନିଵର୍ତତେ । ଇତି କ୍ଷୁଦ୍ଵ୍ଯାଧିତପ୍ତାନାମନ୍ନମୋଷଧଵତ୍ସ୍ମୃତମ୍
ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କିମ୍ବା ଅର୍ଦ୍ଧ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଖାଦ୍ୟ କଣ୍ଠକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ; ଏହିପରି ଭୋକର ରୋଗରେ ପିଡ଼ିତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଔଷଧ ସମାନ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
ନ ତତ୍ସୁଖାଯ ମଂତଵ୍ଯଂ ପରମାର୍ଥେନ ପଂଡିତୈଃ । ମୃତୋପମଶ୍ଚ ଯଃ ଶେତେ ସର୍ଵକାର୍ଯଵିଵର୍ଜିତଃ
ଏହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ସତ୍ୟ ସୁଖ ବୋଲି ମନେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯିଏ ସମସ୍ତ କାମରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ମୃତ ଲୋକ ପରି ଶୋଇଥାଏ—
ତତ୍ରାପି ଚ କୁତଃ ସୌଖ୍ଯଂ ତମସା ଚୋଦିତାତ୍ମନଃ । ପ୍ରବୋଧେପି କୁତଃ ସୌଖ୍ଯଂ କାର୍ଯେଷୂପହତାତ୍ମନଃ
ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଥିବା ମନ ଥିଲେ କେଉଁଠି ସୁଖ? ଏବଂ ସଚେତନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କାମରେ ପିଡ଼ିତ ମନ ଥିଲେ କେଉଁଠି ସୁଖ?
କୃଷିଵାଣିଜ୍ଯସେଵାଦ୍ଯ ଗୋରକ୍ଷାଦି ପରଶ୍ରମୈଃ । ପ୍ରାତର୍ମୂତ୍ରପୁରୀଷାଭ୍ଯାଂ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ କ୍ଷୁତ୍ପିପାସଯା
ଚାଷ, ବ୍ୟବସାୟ, ଚାକିରି, ଗୋପାଳନ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କଠିନ କାମରେ, ସକାଳେ ପ୍ରସ୍ରାବ ଓ ପାଖାନି, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଭୋକ ଓ ତିଆସରେ—
ତୃପ୍ତାଃ କାମ୍ଯେନ ବାଧ୍ଯଂତେ ନିଦ୍ରଯା ନିଶି ଜଂତଵଃ । ଅର୍ଥସ୍ଯୋପାର୍ଜନେ ଦୁଃଖଂ ଦୁଃଖମର୍ଜିତରକ୍ଷଣେ
ଇଚ୍ଛା ପୂରଣରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ରାତିରେ ଘୁମରେ ବିପଦରେ ପଡ଼ନ୍ତି; ଧନ ଅର୍ଜନରେ ଦୁଃଖ, ଅର୍ଜିତ ଧନ ରକ୍ଷାରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ।
ନାଶେ ଦୁଃଖଂ ଵ୍ଯଯେ ଦୁଃଖମର୍ଥସ୍ଯୈଵ କୁତଃ ସୁଖମ୍ । ଚୌରେଭ୍ଯଃ ସଲିଲେଭ୍ଯୋଗ୍ନେଃ ସ୍ଵଜନାତ୍ପାର୍ଥିଵାଦପି
ଧନ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଦୁଃଖ, ବ୍ୟୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ—ତେଣୁ ଧନରେ କେଉଁଠି ସୁଖ? ଚୋର, ପାଣି, ଅଗ୍ନି, ନିଜ ଲୋକ ଓ ରାଜା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—
ଭଯମର୍ଥଵତାଂ ନିତ୍ଯଂ ମୃତ୍ଯୋର୍ଦେହଭୃତାମିଵ । ଖେ ଯଥା ପକ୍ଷିଭିର୍ମାଂସଂ ଭକ୍ଷ୍ଯତେ ଶ୍ଵାପଦୈର୍ଭୁଵି
ଧନୀ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସଦା ଭୟ ରହିଥାଏ, ଯେପରି ଦେହଧାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟ; ଆକାଶରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ମାଂସ ଖାଏ, ଭୂମିରେ ବନ୍ୟପଶୁମାନେ—
ଜଲେ ଚ ଭକ୍ଷ୍ଯତେ ମତ୍ସ୍ଯୈସ୍ତଥା ସର୍ଵତ୍ର ଵିତ୍ତଵାନ୍ । ଵିମୋହଯଂତି ସଂପତ୍ସୁ ଵାରଯଂତି ଵିପତ୍ସୁ ଚ
ପାଣିରେ ମାଛମାନେ ଖାଏ—ଏହିପରି ସମସ୍ତଠାରେ ଧନୀ ଲୋକ ଭୋଗିଯାନ୍ତି; ସମୃଦ୍ଧିରେ ଠକାଯାନ୍ତି, ବିପଦରେ ବାଧା ପାଆନ୍ତି।
ଖେଦଯଂତ୍ଯର୍ଜନେ କାଲେ କଦାର୍ଥାଃ ସ୍ଯୁଃ ସୁଖାଵହାଃ । ପ୍ରାଗର୍ଥପତିରୁଦ୍ଵିଗ୍ନଃ ପଶ୍ଚାତ୍ସର୍ଵାର୍ଥନିଃସ୍ପୃହଃ
ଅର୍ଜନ ସମୟରେ କ୍ଲାନ୍ତି ଆସେ; ଯାହାକୁ ସୁଖ ଭାବିଥିଲେ, ସେଗୁଡିକ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏ। ପୂର୍ବେ ଧନର ମାଲିକ ଚିନ୍ତିତ ଥାଏ, ପରେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ତଯୋରର୍ଥପତିର୍ଦୁଃଖୀ ସୁଖୀ ମନ୍ଯେର୍ଵିରକ୍ତଧୀଃ । ଵସଂତଗ୍ରୀଷ୍ମତାପେନ ଦାରୁଣଂ ଵର୍ଷପର୍ଵସୁ
ଏହି ଦୁଇଝଣା ମଧ୍ୟରେ ଧନୀ ଦୁଃଖି, ଯାହାର ମନ ବିରକ୍ତ ସେ ସୁଖୀ; ବସନ୍ତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମର ତାପରେ, ବର୍ଷାର କଠିନତାରେ—
ଵାତାତପେନ ଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ଚ କାଲେପ୍ଯେଵଂ କୁତଃ ସୁଖମ୍ । ଵିଵାହଵିସ୍ତରେ ଦୁଃଖଂ ତଦ୍ଗର୍ଭୋଦ୍ଵହନେ ପୁନଃ
ପବନ, ତାପ ଓ ବର୍ଷାରେ, ସମୟ ସମୟରେ କେଉଁଠି ସୁଖ? ବିବାହର ଆଡମ୍ବରରେ ଦୁଃଖ, ପୁଣି ଗର୍ଭଧାରଣରେ ମଧ୍ୟ—
ସୂତିଵୈଷମ୍ଯଦୁଃଖୈଶ୍ଚ ଦୁଖଂ ଵିଷ୍ଠାଦିକର୍ମଭିଃ । ଦନ୍ତାକ୍ଷିରୋଗେ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ହା କଷ୍ଟଂ କିଂ କରୋମ୍ଯହମ୍
ଜନ୍ମ ସମୟର ଅସୁବିଧା, ମଳ ପରିଷ୍କାର ଭଳି କାମରେ ଦୁଃଖ; ଶିଶୁର ଦାନ୍ତ ଓ ଚକ୍ଷୁ ରୋଗରେ—ହା ଦୁଃଖ! ମୁଁ କଣ କରିବି?
ଗାଵୋ ନଷ୍ଟାଃ କୃଷିର୍ଭଗ୍ନା ଭାର୍ଯା ଚ ପ୍ରପଲାଯିତା । ଅମୀ ପ୍ରାଘୂର୍ଣିକାଃ ପ୍ରାପ୍ତା ଭଯଂ ମେ ଶଂସିନୋ ଗୃହାନ୍
ଗାଈ ହାରାଇଗଲା, ଚାଷର ହାଳ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଘରବାଳି ମଧ୍ୟ ପଳାଇଗଲେ; ଏହି ଭିକ୍ଷାଟିଆ ଲୋକମାନେ ଆସି, ଘରକୁ ଭୟର ସୂଚନା ଦେଲେ।
ବାଲାପତ୍ଯା ଚ ମେ ଭାର୍ଯା କଃ କରିଷ୍ଯତି ରଂଧନମ୍ । ଵିଵାହକାଲେ କନ୍ଯାଯାଃ କୀଦୃଶଶ୍ଚ ଵରୋ ଭଵେତ୍
ମୋର ଘରବାଳି ଅଧିକ ଯୁବତୀ ଏବଂ ଛୁଆଁମାନେ ଅଛନ୍ତି—ଏବେ ରାନ୍ଧଣା କିଏ କରିବ? ଝିଅର ବିବାହ ସମୟରେ, ସେଠାରେ କେମିତି ବର ମିଳିବ?
ଏତଚ୍ଚିଂତାଭିଭୂତାନାଂ କୁତଃ ସୌଖ୍ଯଂ କୁଟୁଂବିନାମ୍
ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ଭାସିଥିବା ଘରସ୍ଥମାନେ କେମିତି ସୁଖ ପାଇପାରିବେ?
କୁଟୁଂବଚିଂତାକୁଲିତସ୍ଯ ପୁଂସଃ ଶ୍ରୁତଂ ଚ ଶୀଲଂ ଚ ଗୁଣାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ । ଅପକ୍ଵକୁଂଭେ ନିହିତା ଇଵାପଃ ପ୍ରଯାଂତି ଦେହେନ ସମଂ ଵିନାଶନମ୍
ଘର ଚିନ୍ତାରେ ମୁଁହ ହୋଇଥିବା ଲୋକର ପାଇଁ, ଶିକ୍ଷା, ଚରିତ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଅପକ୍ୱ ମାଟିଘଡ଼ରେ ପାଣି ରଖିଲେ ଯେପରି, ଦେହ ସହିତ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ରାଜ୍ଯେପି ହି କୁତଃ ସୌଖ୍ଯଂ ସଂଧିଵିଗ୍ରହଚିଂତଯା । ପୁତ୍ରାଦପି ଭଯଂ ଯତ୍ର ତତ୍ର ସୌଖ୍ଯଂ ହି କୀଦୃଶମ୍
ରାଜ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଧି ଓ ବିଗ୍ରହ ଚିନ୍ତା ଥିଲେ କେଉଁଠି ସୁଖ? ଯେଉଁଠି ପୁଅ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଅଛି, ସେଠି କେମିତି ସୁଖ ମିଳିପାରିବ?
ସ୍ଵଜାତୀଯାଦ୍ଭଯଂ ପ୍ରାଯଃ ସର୍ଵେଷାମେଵ ଦେହିନାମ୍ । ଏକଦ୍ରଵ୍ଯାଭିଲାଷିତ୍ଵାଚ୍ଛୁନାମିଵ ପରସ୍ପରମ୍
ପ୍ରାୟଃ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ଜାତିରୁ ଭୟ କରନ୍ତି, କାରଣ ସମାନ ସମ୍ପତ୍ତି ପାଇଁ ଲୋଭ ରହିଥାଏ, ଯେପରି କୁକୁରମାନେ ପରସ୍ପରେ।
ନ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଵନଂ କଶ୍ଚିନ୍ନୃପଃ ଖ୍ଯାତୋସ୍ତି ଭୂତଲେ । ନିଖିଲଂ ଯସ୍ତିରସ୍କୃତ୍ଯ ସୁଖଂ ତିଷ୍ଠତି ନିର୍ଭଯଃ
ପୃଥିବୀରେ କେହି ରାଜା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଣାପଡ଼ିନାହାନ୍ତି, ଯିଏ ସମସ୍ତ କିଛି ଛାଡ଼ିବା ପରେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ନିର୍ଭୟ ଓ ସୁଖରେ ରହିଛନ୍ତି।
ଯୁଦ୍ଧେ ବାହୁସହସ୍ରଂ ହି ପାତଯାମାସ ଭୂତଲେ । ଶ୍ରୀମତଃ କାର୍ତଵୀର୍ଯସ୍ଯ ଋଷିପୁତ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ, ମହାବଳୀ ଋଷିପୁତ୍ର କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟଙ୍କ ହଜାରଟି ବାହୁ ପୃଥିବୀରେ ଢଳିଗଲା।
ଋଷିପୁତ୍ରସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ରାମୋ ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ । ଜଘାନ ଵୀର୍ଯମତୁଲମୂର୍ଧ୍ଵଗଂ ସୁମହାତ୍ମନଃ
ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ, ଅପୂର୍ବ ପ୍ରଭାବ ଓ ମହାତ୍ମା ଥିବା ଋଷିପୁତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ବଧ କଲେ।
ଜରାସଂଧେନ ରାମସ୍ଯ ତେଜସା ନାଶିତଂ ଯଶଃ । ଜରାସଂଧସ୍ଯ ଭୀମେନ ତସ୍ଯାପି ପଵନାତ୍ମଜଃ
ଜରାସନ୍ଧ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ରାମଙ୍କ ଯଶକୁ ନଷ୍ଟ କଲେ; ଏହି ଜରାସନ୍ଧକୁ ଭୀମ ବିନଶ୍ଟ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପବନପୁତ୍ର ଅଧିକାର କଲେ।
ହନୁମାନପି ସୂର୍ଯେଣ ଵିକ୍ଷିପ୍ତଃ ପତିତଃ କ୍ଷିତୌ । ନିଵାତକଵଚାନ୍ସର୍ଵଦାନଵାନ୍ବଲଦର୍ପିତାନ୍
ହନୁମାନ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରେ ପତିତ ହେଲେ; ସେ ନିବାତକବଚ ନାମକ ଦାନବମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଶକ୍ତିରେ ଗର୍ବିତ ଥିଲେ, ସେମାନେକୁ ଜିତିଲେ।
ହତଵାନର୍ଜୁନଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ଗୋପାଲୈଃ ସ ଵିନିର୍ଜିତଃ । ସୂର୍ଯଃ ପ୍ରତାପଯୁକ୍ତୋଽପି ମେଘୈଃ ସଂଛାଦ୍ଯତେ କ୍ଵଚିତ୍
ଶ୍ରୀମାନ୍ ଅର୍ଜୁନ ବଧ ହେଲେ, ଏବଂ ଗୋପାଳମାନେ ତାଙ୍କୁ ହରାଇଲେ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବେ କେବେ ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଢାକିଯାନ୍ତି।
କ୍ଷିପ୍ଯତେ ଵାଯୁନା ମେଘୋ ଵାଯୋର୍ଵୀର୍ଯଂ ନଗୈର୍ଜିତମ୍ । ଦହ୍ଯଂତେ ଵହ୍ନିନା ଶୈଲାଃ ସ ଵହ୍ନିଃ ଶାମ୍ଯତେ ଜଲୈଃ
ମେଘକୁ ବାତାସ ଉଡ଼ାଇ ଦେଉଛି, କିନ୍ତୁ ବାତାସର ଶକ୍ତିକୁ ପାହାଡ଼ ରୋକିଦେଉଛି; ପାହାଡ଼କୁ ଅଗ୍ନି ଜଳାଇଦେଉଛି, ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ପାଣି ନିବାଇଦେଉଛି।
ତଜ୍ଜଲଂ ଶୋଷ୍ଯତେ ସୂର୍ଯୈସ୍ତେ ସୂର୍ଯାଃ ସହ ଵାରିଣା । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେନ ସମସ୍ତାଶ୍ଚ ନଶ୍ଯଂତି ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦିନେ
ସେହି ପାଣିକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶୋଷିଦେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟମାନେ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଅଧିକୃତ ହୁଅନ୍ତି; ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମାପି ତ୍ରିଦଶୈଃ ସାର୍ଧମୁପସଂହ୍ରିଯତେ ପୁନଃ । ପରାର୍ଧଦ୍ଵଯକାଲାଂତେ ଶିଵେନ ପରମାତ୍ମନା
ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଦେବମାନେ ସହିତ, ଦୁଇ ପରାର୍ଧ ସମୟ ଶେଷରେ, ପରମାତ୍ମା ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି।
ଏଵଂ ନୈଵାସ୍ତି ସଂସାରେ ଯଚ୍ଚ ସର୍ଵୋତ୍ତମଂ ବଲମ୍ । ଵିହାଯୈକଂ ଜଗନ୍ନାଥଂ ପରମାତ୍ମାନମଵ୍ଯଯମ୍
ଏଭଳି ଏହି ସଂସାରରେ, ସମସ୍ତଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି କେବଳ ଏକ, ଅବିନାଶୀ ଜଗନ୍ନାଥ ପରମାତ୍ମା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସାତିଶଯଂ ସର୍ଵମତିମାନଂ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ । ଏଵଂଭୂତେ ଜଗତ୍ଯସ୍ମିନ୍କଃ ସୁରଃ ପଂଡିତୋପି ଵା
ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣି, ସମସ୍ତ ଅତି ଅଭିମାନକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ; ଏଭଳି ଜଗତରେ, କିଏ, ଦେବ ହେଉଛନ୍ତି କିମ୍ବା ପଣ୍ଡିତ ହେଉଛନ୍ତି—
ନ ହ୍ଯସ୍ତି ସର୍ଵଵିତ୍କଶ୍ଚିନ୍ନ ଵା ମୂର୍ଖୋପି ସର୍ଵତଃ । ଯାଵଦ୍ଯସ୍ତୁ ଵିଜାନାତି ତାଵତ୍ତତ୍ର ସ ପଂଡିତଃ
କେହି ସମସ୍ତ କିଛି ଜାଣନ୍ତି ନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା କେହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି; ଯେତେ ଜାଣନ୍ତି, ସେତେ ଅଂଶରେ ସେମାନେ ଜ୍ଞାନୀ।