ମ୍ରିଯତେ ପଶ୍ଯତାମେଵଂ ଗଲୋ ଘୁରୁଘୁରାଯତେ । ଜୀଵସ୍ତୃଣଜଲୌକେଵ ଦେହାଦ୍ଦେହଂ ଵିଶେତ୍କ୍ରମାତ୍
ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସାମ୍ନାରେ ସେ ମରିଯାଏ, ଗଳାରୁ ଗୁରୁଗୁର ଶବ୍ଦ ହୁଏ; ପ୍ରାଣ, ଘାସ କିମ୍ବା ଜଳରେ ଲିଜ୍ ଭଳି, ଦେହକୁ ଦେହରୁ ଦେହକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଛାଡ଼ିଯାଏ।
ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯୁତ୍ତରମଂଗଂ ଚ ଦେହଂ ତ୍ଯଜତି ପୂର୍ଵକମ୍ । ମରଣାତ୍ପ୍ରାର୍ଥନାଦ୍ଦୁଃଖମଧିକଂ ହି ଵିଵେକିନାମ୍
ପ୍ରାଣ ଉପର ଅଂଗକୁ ପହଁଚି, ପୂର୍ବ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିଯାଏ; ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପାଇଁ, ମୃତ୍ୟୁର ଦୁଃଖ ଆଶା ର ଦୁଃଖଠାରୁ ବେଶି।
କ୍ଷଣିକଂ ମରଣେ ଦୁଃଖମନଂତଂ ପ୍ରାର୍ଥନାକୃତମ୍ । ଜଗତାଂ ପତିରର୍ଥିତ୍ଵାଦ୍ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵାମନତାଂ ଗତଃ
ମୃତ୍ୟୁ ସମୟର ଦୁଃଖ କ୍ଷଣିକ, କିନ୍ତୁ ଆଶା ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଦୁଃଖ ଅନନ୍ତ; ଜଗତର ନାଥ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁରୋଧରେ ବାମନ ହୋଇଥିଲେ।
ଅଧିକଃ କୋପରସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଯୋ ନ ଯାସ୍ଯତି ଲାଘଵମ୍ । ଜ୍ଞାତଂ ମଯେଦମଧୁନା ମୃତ୍ଯୋର୍ଭଵତି ଯଦ୍ଗୁରୁଃ
ଏହି ସବୁଠାରୁ କ୍ରୋଧ ଅଧିକ, କାରଣ ଏହା ସହଜରେ ହ୍ରାସ ପାଏ ନାହିଁ; ଏବେ ମୁଁ ବୁଝିପାରିଛି ମୃତ୍ୟୁର ମୂଳ ଗୁରୁତ୍ୱ କଣ।
ନ ପରଂ ପ୍ରାର୍ଥଯେଦ୍ଭୂଯସ୍ତୃଷ୍ଣାଲାଘଵକାରଣମ୍ । ଆଦୌ ଦୁଃଖଂ ତଥା ମଧ୍ଯେ ଦୁଃଖମଂତେ ଚ ଦାରୁଣମ୍
ଅଧିକ ଆଶା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଲୋଭର ହାଲୁକାପଣରୁ ହୁଏ; ଆରମ୍ଭରେ ଦୁଃଖ, ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ, ଏବଂ ଶେଷରେ ତ ଭୟଙ୍କର କଷ୍ଟ ମିଳେ।
ନିସର୍ଗାତ୍ସର୍ଵଭୂତାନାମିତି ଦୁଃଖ ପରଂପରା । ଵର୍ତମାନାନ୍ଯତୀତାନି ଦୁଃଖାନ୍ଯେତାନି ଯାନି ତୁ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ଗୁଣ ହେଉଛି ଏହି ଅବିରତ ଦୁଃଖର ଶୃଙ୍ଖଳା; ବର୍ତ୍ତମାନ, ଅତୀତ ଓ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ଏହିପରି।
ନ ନରଃ ଶୋଚଯେଜ୍ଜନ୍ମ ନ ଵିରଜ୍ଯତି ତେନ ଵୈ । ଅତ୍ଯାହାରାନ୍ମହଦ୍ଦୁଃଖମଲ୍ପାହାରାତ୍ତଦଂତରମ୍
ଜନ୍ମକୁ ନେଇ ମଣିଷ ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ବିରକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଆସେନି; ଅଧିକ ଖାଇଲେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ହୁଏ, ଅଳ୍ପ ଖାଇଲେ ଅନ୍ୟ ଧରଣର କଷ୍ଟ ହୁଏ।
ତ୍ରୁଟତେ ଭୋଜନେ କଂଠୋ ଭୋଜନେ ଚ କୁତଃ ସୁଖମ୍ । କ୍ଷୁଧା ହି ସର୍ଵରୋଗାଣାଂ ଵ୍ଯାଧିଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମଃ ସ୍ମୃତଃ
ଅଧିକ ଖାଇଲେ କଣ୍ଠ ଅସୁବିଧାରେ ପଡ଼େ, ତେଣୁ ଖାଇବାରେ କେଉଁଠି ସୁଖ? ଭୋକ ସମସ୍ତ ରୋଗ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୋଗ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
ସଚ୍ଛାଂତୌଷଧଲେପେନ କ୍ଷଣମାତ୍ରଂ ପ୍ରଶାମ୍ଯତି । କ୍ଷୁଦ୍ଵ୍ଯାଧି ଵେଦନା ତୀଵ୍ରା ନିଃଶେଷବଲକୃଂତନୀ
ଭଲ ଖାଦ୍ୟ ବା ଔଷଧ ଲଗାଇଲେ ମାତ୍ର କିଛି ଖ୍ଷଣ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ମିଳେ; ଭୋକର ରୋଗର ଯନ୍ତ୍ରଣା ତିବ୍ର, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିକୁ ଶେଷ କରିଦିଏ।
ତଯାଭିଭୂତୋ ମ୍ରିଯତେ ଯଥାନ୍ଯୈର୍ଵ୍ଯାଧିଭିର୍ନରଃ । ତଦ୍ରସେପି ହି କିଂ ସୌଖ୍ଯଂ ଜିହ୍ଵାଗ୍ରପରିଵର୍ତିନି
ଏହି ଭୋକରେ ପିଡ଼ିତ ହୋଇ ମଣିଷ ଅନ୍ୟ ରୋଗରେ ମରିଯାଏ ପରି ମରିଯାଏ; ଏବଂ ରସ ମଧ୍ୟ ଜିହ୍ବା ଟିପରେ ଘୁରୁଥିବାବେଳେ କେଉଁଠି ସୁଖ ମିଳେ?
ତତ୍କ୍ଷଣାଦର୍ଧକାଲେନ କଂଠଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନିଵର୍ତତେ । ଇତି କ୍ଷୁଦ୍ଵ୍ଯାଧିତପ୍ତାନାମନ୍ନମୋଷଧଵତ୍ସ୍ମୃତମ୍
ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କିମ୍ବା ଅର୍ଦ୍ଧ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଖାଦ୍ୟ କଣ୍ଠକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ; ଏହିପରି ଭୋକର ରୋଗରେ ପିଡ଼ିତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଔଷଧ ସମାନ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
ନ ତତ୍ସୁଖାଯ ମଂତଵ୍ଯଂ ପରମାର୍ଥେନ ପଂଡିତୈଃ । ମୃତୋପମଶ୍ଚ ଯଃ ଶେତେ ସର୍ଵକାର୍ଯଵିଵର୍ଜିତଃ
ଏହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ସତ୍ୟ ସୁଖ ବୋଲି ମନେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯିଏ ସମସ୍ତ କାମରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ମୃତ ଲୋକ ପରି ଶୋଇଥାଏ—
ତତ୍ରାପି ଚ କୁତଃ ସୌଖ୍ଯଂ ତମସା ଚୋଦିତାତ୍ମନଃ । ପ୍ରବୋଧେପି କୁତଃ ସୌଖ୍ଯଂ କାର୍ଯେଷୂପହତାତ୍ମନଃ
ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଥିବା ମନ ଥିଲେ କେଉଁଠି ସୁଖ? ଏବଂ ସଚେତନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କାମରେ ପିଡ଼ିତ ମନ ଥିଲେ କେଉଁଠି ସୁଖ?
କୃଷିଵାଣିଜ୍ଯସେଵାଦ୍ଯ ଗୋରକ୍ଷାଦି ପରଶ୍ରମୈଃ । ପ୍ରାତର୍ମୂତ୍ରପୁରୀଷାଭ୍ଯାଂ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ କ୍ଷୁତ୍ପିପାସଯା
ଚାଷ, ବ୍ୟବସାୟ, ଚାକିରି, ଗୋପାଳନ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କଠିନ କାମରେ, ସକାଳେ ପ୍ରସ୍ରାବ ଓ ପାଖାନି, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଭୋକ ଓ ତିଆସରେ—
ତୃପ୍ତାଃ କାମ୍ଯେନ ବାଧ୍ଯଂତେ ନିଦ୍ରଯା ନିଶି ଜଂତଵଃ । ଅର୍ଥସ୍ଯୋପାର୍ଜନେ ଦୁଃଖଂ ଦୁଃଖମର୍ଜିତରକ୍ଷଣେ
ଇଚ୍ଛା ପୂରଣରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ରାତିରେ ଘୁମରେ ବିପଦରେ ପଡ଼ନ୍ତି; ଧନ ଅର୍ଜନରେ ଦୁଃଖ, ଅର୍ଜିତ ଧନ ରକ୍ଷାରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ।
ନାଶେ ଦୁଃଖଂ ଵ୍ଯଯେ ଦୁଃଖମର୍ଥସ୍ଯୈଵ କୁତଃ ସୁଖମ୍ । ଚୌରେଭ୍ଯଃ ସଲିଲେଭ୍ଯୋଗ୍ନେଃ ସ୍ଵଜନାତ୍ପାର୍ଥିଵାଦପି
ଧନ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଦୁଃଖ, ବ୍ୟୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ—ତେଣୁ ଧନରେ କେଉଁଠି ସୁଖ? ଚୋର, ପାଣି, ଅଗ୍ନି, ନିଜ ଲୋକ ଓ ରାଜା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—
ଭଯମର୍ଥଵତାଂ ନିତ୍ଯଂ ମୃତ୍ଯୋର୍ଦେହଭୃତାମିଵ । ଖେ ଯଥା ପକ୍ଷିଭିର୍ମାଂସଂ ଭକ୍ଷ୍ଯତେ ଶ୍ଵାପଦୈର୍ଭୁଵି
ଧନୀ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସଦା ଭୟ ରହିଥାଏ, ଯେପରି ଦେହଧାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟ; ଆକାଶରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ମାଂସ ଖାଏ, ଭୂମିରେ ବନ୍ୟପଶୁମାନେ—
ଜଲେ ଚ ଭକ୍ଷ୍ଯତେ ମତ୍ସ୍ଯୈସ୍ତଥା ସର୍ଵତ୍ର ଵିତ୍ତଵାନ୍ । ଵିମୋହଯଂତି ସଂପତ୍ସୁ ଵାରଯଂତି ଵିପତ୍ସୁ ଚ
ପାଣିରେ ମାଛମାନେ ଖାଏ—ଏହିପରି ସମସ୍ତଠାରେ ଧନୀ ଲୋକ ଭୋଗିଯାନ୍ତି; ସମୃଦ୍ଧିରେ ଠକାଯାନ୍ତି, ବିପଦରେ ବାଧା ପାଆନ୍ତି।
ଖେଦଯଂତ୍ଯର୍ଜନେ କାଲେ କଦାର୍ଥାଃ ସ୍ଯୁଃ ସୁଖାଵହାଃ । ପ୍ରାଗର୍ଥପତିରୁଦ୍ଵିଗ୍ନଃ ପଶ୍ଚାତ୍ସର୍ଵାର୍ଥନିଃସ୍ପୃହଃ
ଅର୍ଜନ ସମୟରେ କ୍ଲାନ୍ତି ଆସେ; ଯାହାକୁ ସୁଖ ଭାବିଥିଲେ, ସେଗୁଡିକ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏ। ପୂର୍ବେ ଧନର ମାଲିକ ଚିନ୍ତିତ ଥାଏ, ପରେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ତଯୋରର୍ଥପତିର୍ଦୁଃଖୀ ସୁଖୀ ମନ୍ଯେର୍ଵିରକ୍ତଧୀଃ । ଵସଂତଗ୍ରୀଷ୍ମତାପେନ ଦାରୁଣଂ ଵର୍ଷପର୍ଵସୁ
ଏହି ଦୁଇଝଣା ମଧ୍ୟରେ ଧନୀ ଦୁଃଖି, ଯାହାର ମନ ବିରକ୍ତ ସେ ସୁଖୀ; ବସନ୍ତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମର ତାପରେ, ବର୍ଷାର କଠିନତାରେ—
ଵାତାତପେନ ଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ଚ କାଲେପ୍ଯେଵଂ କୁତଃ ସୁଖମ୍ । ଵିଵାହଵିସ୍ତରେ ଦୁଃଖଂ ତଦ୍ଗର୍ଭୋଦ୍ଵହନେ ପୁନଃ
ପବନ, ତାପ ଓ ବର୍ଷାରେ, ସମୟ ସମୟରେ କେଉଁଠି ସୁଖ? ବିବାହର ଆଡମ୍ବରରେ ଦୁଃଖ, ପୁଣି ଗର୍ଭଧାରଣରେ ମଧ୍ୟ—
ସୂତିଵୈଷମ୍ଯଦୁଃଖୈଶ୍ଚ ଦୁଖଂ ଵିଷ୍ଠାଦିକର୍ମଭିଃ । ଦନ୍ତାକ୍ଷିରୋଗେ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ହା କଷ୍ଟଂ କିଂ କରୋମ୍ଯହମ୍
ଜନ୍ମ ସମୟର ଅସୁବିଧା, ମଳ ପରିଷ୍କାର ଭଳି କାମରେ ଦୁଃଖ; ଶିଶୁର ଦାନ୍ତ ଓ ଚକ୍ଷୁ ରୋଗରେ—ହା ଦୁଃଖ! ମୁଁ କଣ କରିବି?
ଗାଵୋ ନଷ୍ଟାଃ କୃଷିର୍ଭଗ୍ନା ଭାର୍ଯା ଚ ପ୍ରପଲାଯିତା । ଅମୀ ପ୍ରାଘୂର୍ଣିକାଃ ପ୍ରାପ୍ତା ଭଯଂ ମେ ଶଂସିନୋ ଗୃହାନ୍
ଗାଈ ହାରାଇଗଲା, ଚାଷର ହାଳ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଘରବାଳି ମଧ୍ୟ ପଳାଇଗଲେ; ଏହି ଭିକ୍ଷାଟିଆ ଲୋକମାନେ ଆସି, ଘରକୁ ଭୟର ସୂଚନା ଦେଲେ।
ବାଲାପତ୍ଯା ଚ ମେ ଭାର୍ଯା କଃ କରିଷ୍ଯତି ରଂଧନମ୍ । ଵିଵାହକାଲେ କନ୍ଯାଯାଃ କୀଦୃଶଶ୍ଚ ଵରୋ ଭଵେତ୍
ମୋର ଘରବାଳି ଅଧିକ ଯୁବତୀ ଏବଂ ଛୁଆଁମାନେ ଅଛନ୍ତି—ଏବେ ରାନ୍ଧଣା କିଏ କରିବ? ଝିଅର ବିବାହ ସମୟରେ, ସେଠାରେ କେମିତି ବର ମିଳିବ?
ଏତଚ୍ଚିଂତାଭିଭୂତାନାଂ କୁତଃ ସୌଖ୍ଯଂ କୁଟୁଂବିନାମ୍
ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ଭାସିଥିବା ଘରସ୍ଥମାନେ କେମିତି ସୁଖ ପାଇପାରିବେ?
କୁଟୁଂବଚିଂତାକୁଲିତସ୍ଯ ପୁଂସଃ ଶ୍ରୁତଂ ଚ ଶୀଲଂ ଚ ଗୁଣାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ । ଅପକ୍ଵକୁଂଭେ ନିହିତା ଇଵାପଃ ପ୍ରଯାଂତି ଦେହେନ ସମଂ ଵିନାଶନମ୍
ଘର ଚିନ୍ତାରେ ମୁଁହ ହୋଇଥିବା ଲୋକର ପାଇଁ, ଶିକ୍ଷା, ଚରିତ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଅପକ୍ୱ ମାଟିଘଡ଼ରେ ପାଣି ରଖିଲେ ଯେପରି, ଦେହ ସହିତ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ରାଜ୍ଯେପି ହି କୁତଃ ସୌଖ୍ଯଂ ସଂଧିଵିଗ୍ରହଚିଂତଯା । ପୁତ୍ରାଦପି ଭଯଂ ଯତ୍ର ତତ୍ର ସୌଖ୍ଯଂ ହି କୀଦୃଶମ୍
ରାଜ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଧି ଓ ବିଗ୍ରହ ଚିନ୍ତା ଥିଲେ କେଉଁଠି ସୁଖ? ଯେଉଁଠି ପୁଅ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଅଛି, ସେଠି କେମିତି ସୁଖ ମିଳିପାରିବ?
ସ୍ଵଜାତୀଯାଦ୍ଭଯଂ ପ୍ରାଯଃ ସର୍ଵେଷାମେଵ ଦେହିନାମ୍ । ଏକଦ୍ରଵ୍ଯାଭିଲାଷିତ୍ଵାଚ୍ଛୁନାମିଵ ପରସ୍ପରମ୍
ପ୍ରାୟଃ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ଜାତିରୁ ଭୟ କରନ୍ତି, କାରଣ ସମାନ ସମ୍ପତ୍ତି ପାଇଁ ଲୋଭ ରହିଥାଏ, ଯେପରି କୁକୁରମାନେ ପରସ୍ପରେ।
ନ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଵନଂ କଶ୍ଚିନ୍ନୃପଃ ଖ୍ଯାତୋସ୍ତି ଭୂତଲେ । ନିଖିଲଂ ଯସ୍ତିରସ୍କୃତ୍ଯ ସୁଖଂ ତିଷ୍ଠତି ନିର୍ଭଯଃ
ପୃଥିବୀରେ କେହି ରାଜା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଣାପଡ଼ିନାହାନ୍ତି, ଯିଏ ସମସ୍ତ କିଛି ଛାଡ଼ିବା ପରେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ନିର୍ଭୟ ଓ ସୁଖରେ ରହିଛନ୍ତି।
ଯୁଦ୍ଧେ ବାହୁସହସ୍ରଂ ହି ପାତଯାମାସ ଭୂତଲେ । ଶ୍ରୀମତଃ କାର୍ତଵୀର୍ଯସ୍ଯ ଋଷିପୁତ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ, ମହାବଳୀ ଋଷିପୁତ୍ର କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟଙ୍କ ହଜାରଟି ବାହୁ ପୃଥିବୀରେ ଢଳିଗଲା।