ନୌଷଧଂ ନ ତପୋ ଦାନଂ ନ ମାତା ନ ଚ ବାଂଧଵାଃ । ଶକ୍ନୁଵଂତି ପରିତ୍ରାତୁଂ ନରଂ କାଲେନ ପୀଡିତମ୍
କୌଣସି ଔଷଧ, ତପ, ଦାନ, ମାଆ କିମ୍ବା ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ୱଜନ ମଧ୍ୟ, ସମୟର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ମଣିଷକୁ ବଞ୍ଚାଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ରସାଯନ ତପୋ ଜାପ୍ଯଯୋଗସିଦ୍ଧୈର୍ମହାତ୍ମଭିଃ । ଅଵାଂତରିତଶାଂତିଃ ସ୍ଯାତ୍କାଲମୃତ୍ଯୁମଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ରସାୟନ, ତପ, ଜପ ଓ ଯୋଗସିଧ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ମହାତ୍ମାମାନେ କେବଳ ଅସ୍ଥାୟୀ ଶାନ୍ତି ପାଇପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସମୟ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ମୃତ୍ୟୁ ତଥାପି ଆସିଥାଏ।
ଜାଯତେ ଯୋନିକୀଟେଷୁ ମୃତଃ କର୍ମଵଶାତ୍ପୁନଃ । ଦେହଭେଦେନ ଯଃ ପଶ୍ଯେଦ୍ଵିଯୋଗଂ କର୍ମସଂକ୍ଷଯାତ୍
ଯିଏ ମରେ, ସେ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ—କେବେ ଜନ୍ତୁ, କେବେ କୀଟ ଆଦି ରୂପରେ; ଦେହ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହ କର୍ମ ଶେଷ ହେଲେ ବିୟୋଗକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ମରଣଂ ତଦ୍ଵିନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ ନ ନାଶଃ ପରମାର୍ଥତଃ । ମହାତମଃ ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ଯ ଛିଦ୍ଯମାନେଷୁ ମର୍ମସୁ
ଯାହାକୁ ମୃତ୍ୟୁ ବୋଲାଯାଏ, ଏହା କେବଳ ଏକ ନାମ; ପ୍ରକୃତରେ କୌଣସି ନାଶ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ମର୍ମ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଉଛି ଏବଂ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛି।
ଯଦ୍ଦୁଃଖଂ ମରଣେ ଜଂତୋର୍ନ ତସ୍ଯେହୋପମା କ୍ଵଚିତ୍ । ହା ତାତ ମାତଃ କାଂତେତି କ୍ରଂଦତ୍ଯେଵଂ ସୁଦୁଃଖିତଃ
ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଜନ୍ତୁମାନେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ତାହା ସହିତ ତୁଳନା କରିପାରିବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ; ସେ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ଯେ, 'ହା ବାପା! ମାଆ! ପ୍ରିୟଜନ!' ବୋଲି କାନ୍ଦେ।
ମଂଡୂକ ଇଵ ସର୍ପେଣ ଗ୍ରସ୍ଯତେ ମୃତ୍ଯୁନା ଜଗତ୍ । ବାଂଧଵୈଃ ସ ପରିତ୍ଯକ୍ତଃ ପ୍ରିଯୈଶ୍ଚ ପରିଵାରିତଃ
ଯେପରି ଏକ ମେଘା ଉପରେ ସାପ ଆକ୍ରମଣ କରେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଗ୍ରସିଯାଏ; ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ୱଜନ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥାଏ, ତଥାପି ପ୍ରିୟମାନେ ଚାରିପାଖରେ ରହନ୍ତି।
ନିଃଶ୍ଵସନ୍ଦୀର୍ଘମୁଷ୍ଣଂ ଚ ମୁଖେନ ପରିଶୁଷ୍ଯତା । ଖଟ୍ଵାଯାଂ ପରିଵୃତ୍ତୋ ହି ମୁହ୍ଯତେ ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ମୁଖ ଶୁଖିଯାଇ, ଦୀର୍ଘ ଓ ଉଷ୍ଣ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଉଲଟିପାଲଟି ହୁଏ, ସେ ବାରମ୍ବାର ଅଚେତନ ହୁଏ।
ସଂମୂଢଃ କ୍ଷିପତେତ୍ଯର୍ଥଂ ହସ୍ତପାଦାଵିତସ୍ତତଃ । ଖଟ୍ଵାତୋ ଵାଂଛତେ ଭୂମିଂ ଭୂମେଃ ଖଟ୍ଵାଂ ପୁନର୍ମହୀମ୍
ମନ୍ଦ ହୋଇ, ହାତ ପା ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବରେ ନେଉଥାଏ; ଶଯ୍ୟା ଉପରୁ ଭୂମିକୁ ଚାହେ, ଭୂମିରୁ ପୁଣି ଶଯ୍ୟାକୁ ଆଶା କରେ।
ଵିଵଶସ୍ତ୍ଯକ୍ତଲଜ୍ଜଶ୍ଚ ମୂତ୍ରଵିଷ୍ଠାନୁଲେପିତଃ । ଯାଚମାନଶ୍ଚ ସଲିଲଂ ଶୁଷ୍କକଂଠୋଷ୍ଠତାଲୁକଃ
ସେ ଅସହାୟ ହୋଇ, ଲଜ୍ଜା ଛାଡ଼ି, ପେଶାବ ଓ ପଖାନ୍ଡରେ ଲିପ୍ତ, ଶୁଖିଯାଇଥିବା କଣ୍ଠ, ଓଠ ଓ ତାଳୁ ସହିତ ପାଣି ମାଗେ।
ଚିଂତଯାନଃ ସ୍ଵଵିତ୍ତାନି କସ୍ଯୈତାନି ମୃତେ ମଯି । ଯମଦୂତୈର୍ନୀଯମାନଃ କାଲପାଶେନ କର୍ଷିତଃ
ସେ ଚିନ୍ତା କରେ—'ମୁଁ ମରିଗଲେ ଏହି ଧନ କାହାର ହେବ?'—ଏଭଳି ଭାବି, ସମୟର ପାଶରେ ଟାଣିଯାଉଛି ଓ ଯମଦୂତମାନେ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି।
ମ୍ରିଯତେ ପଶ୍ଯତାମେଵଂ ଗଲୋ ଘୁରୁଘୁରାଯତେ । ଜୀଵସ୍ତୃଣଜଲୌକେଵ ଦେହାଦ୍ଦେହଂ ଵିଶେତ୍କ୍ରମାତ୍
ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସାମ୍ନାରେ ସେ ମରିଯାଏ, ଗଳାରୁ ଗୁରୁଗୁର ଶବ୍ଦ ହୁଏ; ପ୍ରାଣ, ଘାସ କିମ୍ବା ଜଳରେ ଲିଜ୍ ଭଳି, ଦେହକୁ ଦେହରୁ ଦେହକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଛାଡ଼ିଯାଏ।
ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯୁତ୍ତରମଂଗଂ ଚ ଦେହଂ ତ୍ଯଜତି ପୂର୍ଵକମ୍ । ମରଣାତ୍ପ୍ରାର୍ଥନାଦ୍ଦୁଃଖମଧିକଂ ହି ଵିଵେକିନାମ୍
ପ୍ରାଣ ଉପର ଅଂଗକୁ ପହଁଚି, ପୂର୍ବ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିଯାଏ; ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପାଇଁ, ମୃତ୍ୟୁର ଦୁଃଖ ଆଶା ର ଦୁଃଖଠାରୁ ବେଶି।
କ୍ଷଣିକଂ ମରଣେ ଦୁଃଖମନଂତଂ ପ୍ରାର୍ଥନାକୃତମ୍ । ଜଗତାଂ ପତିରର୍ଥିତ୍ଵାଦ୍ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵାମନତାଂ ଗତଃ
ମୃତ୍ୟୁ ସମୟର ଦୁଃଖ କ୍ଷଣିକ, କିନ୍ତୁ ଆଶା ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଦୁଃଖ ଅନନ୍ତ; ଜଗତର ନାଥ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁରୋଧରେ ବାମନ ହୋଇଥିଲେ।
ଅଧିକଃ କୋପରସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଯୋ ନ ଯାସ୍ଯତି ଲାଘଵମ୍ । ଜ୍ଞାତଂ ମଯେଦମଧୁନା ମୃତ୍ଯୋର୍ଭଵତି ଯଦ୍ଗୁରୁଃ
ଏହି ସବୁଠାରୁ କ୍ରୋଧ ଅଧିକ, କାରଣ ଏହା ସହଜରେ ହ୍ରାସ ପାଏ ନାହିଁ; ଏବେ ମୁଁ ବୁଝିପାରିଛି ମୃତ୍ୟୁର ମୂଳ ଗୁରୁତ୍ୱ କଣ।
ନ ପରଂ ପ୍ରାର୍ଥଯେଦ୍ଭୂଯସ୍ତୃଷ୍ଣାଲାଘଵକାରଣମ୍ । ଆଦୌ ଦୁଃଖଂ ତଥା ମଧ୍ଯେ ଦୁଃଖମଂତେ ଚ ଦାରୁଣମ୍
ଅଧିକ ଆଶା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଲୋଭର ହାଲୁକାପଣରୁ ହୁଏ; ଆରମ୍ଭରେ ଦୁଃଖ, ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ, ଏବଂ ଶେଷରେ ତ ଭୟଙ୍କର କଷ୍ଟ ମିଳେ।
ନିସର୍ଗାତ୍ସର୍ଵଭୂତାନାମିତି ଦୁଃଖ ପରଂପରା । ଵର୍ତମାନାନ୍ଯତୀତାନି ଦୁଃଖାନ୍ଯେତାନି ଯାନି ତୁ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ଗୁଣ ହେଉଛି ଏହି ଅବିରତ ଦୁଃଖର ଶୃଙ୍ଖଳା; ବର୍ତ୍ତମାନ, ଅତୀତ ଓ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ଏହିପରି।
ନ ନରଃ ଶୋଚଯେଜ୍ଜନ୍ମ ନ ଵିରଜ୍ଯତି ତେନ ଵୈ । ଅତ୍ଯାହାରାନ୍ମହଦ୍ଦୁଃଖମଲ୍ପାହାରାତ୍ତଦଂତରମ୍
ଜନ୍ମକୁ ନେଇ ମଣିଷ ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ବିରକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଆସେନି; ଅଧିକ ଖାଇଲେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ହୁଏ, ଅଳ୍ପ ଖାଇଲେ ଅନ୍ୟ ଧରଣର କଷ୍ଟ ହୁଏ।
ତ୍ରୁଟତେ ଭୋଜନେ କଂଠୋ ଭୋଜନେ ଚ କୁତଃ ସୁଖମ୍ । କ୍ଷୁଧା ହି ସର୍ଵରୋଗାଣାଂ ଵ୍ଯାଧିଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମଃ ସ୍ମୃତଃ
ଅଧିକ ଖାଇଲେ କଣ୍ଠ ଅସୁବିଧାରେ ପଡ଼େ, ତେଣୁ ଖାଇବାରେ କେଉଁଠି ସୁଖ? ଭୋକ ସମସ୍ତ ରୋଗ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୋଗ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
ସଚ୍ଛାଂତୌଷଧଲେପେନ କ୍ଷଣମାତ୍ରଂ ପ୍ରଶାମ୍ଯତି । କ୍ଷୁଦ୍ଵ୍ଯାଧି ଵେଦନା ତୀଵ୍ରା ନିଃଶେଷବଲକୃଂତନୀ
ଭଲ ଖାଦ୍ୟ ବା ଔଷଧ ଲଗାଇଲେ ମାତ୍ର କିଛି ଖ୍ଷଣ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ମିଳେ; ଭୋକର ରୋଗର ଯନ୍ତ୍ରଣା ତିବ୍ର, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିକୁ ଶେଷ କରିଦିଏ।
ତଯାଭିଭୂତୋ ମ୍ରିଯତେ ଯଥାନ୍ଯୈର୍ଵ୍ଯାଧିଭିର୍ନରଃ । ତଦ୍ରସେପି ହି କିଂ ସୌଖ୍ଯଂ ଜିହ୍ଵାଗ୍ରପରିଵର୍ତିନି
ଏହି ଭୋକରେ ପିଡ଼ିତ ହୋଇ ମଣିଷ ଅନ୍ୟ ରୋଗରେ ମରିଯାଏ ପରି ମରିଯାଏ; ଏବଂ ରସ ମଧ୍ୟ ଜିହ୍ବା ଟିପରେ ଘୁରୁଥିବାବେଳେ କେଉଁଠି ସୁଖ ମିଳେ?
ତତ୍କ୍ଷଣାଦର୍ଧକାଲେନ କଂଠଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନିଵର୍ତତେ । ଇତି କ୍ଷୁଦ୍ଵ୍ଯାଧିତପ୍ତାନାମନ୍ନମୋଷଧଵତ୍ସ୍ମୃତମ୍
ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କିମ୍ବା ଅର୍ଦ୍ଧ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଖାଦ୍ୟ କଣ୍ଠକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ; ଏହିପରି ଭୋକର ରୋଗରେ ପିଡ଼ିତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଔଷଧ ସମାନ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
ନ ତତ୍ସୁଖାଯ ମଂତଵ୍ଯଂ ପରମାର୍ଥେନ ପଂଡିତୈଃ । ମୃତୋପମଶ୍ଚ ଯଃ ଶେତେ ସର୍ଵକାର୍ଯଵିଵର୍ଜିତଃ
ଏହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ସତ୍ୟ ସୁଖ ବୋଲି ମନେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯିଏ ସମସ୍ତ କାମରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ମୃତ ଲୋକ ପରି ଶୋଇଥାଏ—
ତତ୍ରାପି ଚ କୁତଃ ସୌଖ୍ଯଂ ତମସା ଚୋଦିତାତ୍ମନଃ । ପ୍ରବୋଧେପି କୁତଃ ସୌଖ୍ଯଂ କାର୍ଯେଷୂପହତାତ୍ମନଃ
ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଥିବା ମନ ଥିଲେ କେଉଁଠି ସୁଖ? ଏବଂ ସଚେତନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କାମରେ ପିଡ଼ିତ ମନ ଥିଲେ କେଉଁଠି ସୁଖ?
କୃଷିଵାଣିଜ୍ଯସେଵାଦ୍ଯ ଗୋରକ୍ଷାଦି ପରଶ୍ରମୈଃ । ପ୍ରାତର୍ମୂତ୍ରପୁରୀଷାଭ୍ଯାଂ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ କ୍ଷୁତ୍ପିପାସଯା
ଚାଷ, ବ୍ୟବସାୟ, ଚାକିରି, ଗୋପାଳନ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କଠିନ କାମରେ, ସକାଳେ ପ୍ରସ୍ରାବ ଓ ପାଖାନି, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଭୋକ ଓ ତିଆସରେ—
ତୃପ୍ତାଃ କାମ୍ଯେନ ବାଧ୍ଯଂତେ ନିଦ୍ରଯା ନିଶି ଜଂତଵଃ । ଅର୍ଥସ୍ଯୋପାର୍ଜନେ ଦୁଃଖଂ ଦୁଃଖମର୍ଜିତରକ୍ଷଣେ
ଇଚ୍ଛା ପୂରଣରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ରାତିରେ ଘୁମରେ ବିପଦରେ ପଡ଼ନ୍ତି; ଧନ ଅର୍ଜନରେ ଦୁଃଖ, ଅର୍ଜିତ ଧନ ରକ୍ଷାରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ।
ନାଶେ ଦୁଃଖଂ ଵ୍ଯଯେ ଦୁଃଖମର୍ଥସ୍ଯୈଵ କୁତଃ ସୁଖମ୍ । ଚୌରେଭ୍ଯଃ ସଲିଲେଭ୍ଯୋଗ୍ନେଃ ସ୍ଵଜନାତ୍ପାର୍ଥିଵାଦପି
ଧନ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଦୁଃଖ, ବ୍ୟୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ—ତେଣୁ ଧନରେ କେଉଁଠି ସୁଖ? ଚୋର, ପାଣି, ଅଗ୍ନି, ନିଜ ଲୋକ ଓ ରାଜା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—
ଭଯମର୍ଥଵତାଂ ନିତ୍ଯଂ ମୃତ୍ଯୋର୍ଦେହଭୃତାମିଵ । ଖେ ଯଥା ପକ୍ଷିଭିର୍ମାଂସଂ ଭକ୍ଷ୍ଯତେ ଶ୍ଵାପଦୈର୍ଭୁଵି
ଧନୀ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସଦା ଭୟ ରହିଥାଏ, ଯେପରି ଦେହଧାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟ; ଆକାଶରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ମାଂସ ଖାଏ, ଭୂମିରେ ବନ୍ୟପଶୁମାନେ—
ଜଲେ ଚ ଭକ୍ଷ୍ଯତେ ମତ୍ସ୍ଯୈସ୍ତଥା ସର୍ଵତ୍ର ଵିତ୍ତଵାନ୍ । ଵିମୋହଯଂତି ସଂପତ୍ସୁ ଵାରଯଂତି ଵିପତ୍ସୁ ଚ
ପାଣିରେ ମାଛମାନେ ଖାଏ—ଏହିପରି ସମସ୍ତଠାରେ ଧନୀ ଲୋକ ଭୋଗିଯାନ୍ତି; ସମୃଦ୍ଧିରେ ଠକାଯାନ୍ତି, ବିପଦରେ ବାଧା ପାଆନ୍ତି।
ଖେଦଯଂତ୍ଯର୍ଜନେ କାଲେ କଦାର୍ଥାଃ ସ୍ଯୁଃ ସୁଖାଵହାଃ । ପ୍ରାଗର୍ଥପତିରୁଦ୍ଵିଗ୍ନଃ ପଶ୍ଚାତ୍ସର୍ଵାର୍ଥନିଃସ୍ପୃହଃ
ଅର୍ଜନ ସମୟରେ କ୍ଲାନ୍ତି ଆସେ; ଯାହାକୁ ସୁଖ ଭାବିଥିଲେ, ସେଗୁଡିକ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏ। ପୂର୍ବେ ଧନର ମାଲିକ ଚିନ୍ତିତ ଥାଏ, ପରେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ତଯୋରର୍ଥପତିର୍ଦୁଃଖୀ ସୁଖୀ ମନ୍ଯେର୍ଵିରକ୍ତଧୀଃ । ଵସଂତଗ୍ରୀଷ୍ମତାପେନ ଦାରୁଣଂ ଵର୍ଷପର୍ଵସୁ
ଏହି ଦୁଇଝଣା ମଧ୍ୟରେ ଧନୀ ଦୁଃଖି, ଯାହାର ମନ ବିରକ୍ତ ସେ ସୁଖୀ; ବସନ୍ତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମର ତାପରେ, ବର୍ଷାର କଠିନତାରେ—