ଜରାଭିଭୂତୋପି ଜଂତୁଃ ପତ୍ନୀପୁତ୍ରାଦିବାଂଧଵୈଃ । ଅଶକ୍ତତ୍ଵାଦ୍ଦୁରାଚାରୈର୍ଭୃତ୍ଯୈଶ୍ଚ ପରିଭୂଯତେ
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ପତ୍ନୀ, ପୁଅ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଅବମାନ କରନ୍ତି, ଶକ୍ତିହୀନ ହେବାରୁ ଦୁଷ୍ଟ ଚାକରମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପହାସ କରନ୍ତି।
ନ ଧର୍ମମର୍ଥଂ କାମଂ ଚ ମୋକ୍ଷଂ ଚ ଜରଯାଯୁତଃ । ଶକ୍ତଃ ସାଧଯିତୁଂ ତସ୍ମାଦ୍ଯୁଵା ଧର୍ମଂ ସମାଚରେତ୍
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଥିବା ଲୋକ ଧର୍ମ, ଧନ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ କିଛି ସାଧନ କରିପାରେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଧର୍ମ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଵାତପିତ୍ତକଫାଦୀନାଂ ଵୈଷମ୍ଯଂ ଵ୍ଯାଧିରୁଚ୍ଯତେ । ଵାତାଦୀନାଂ ସମୂହେନ ଦେହୋଯଂ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ ଓ ଏହାଦିର ଅସମତୁଳନକୁ ରୋଗ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଦେହ ବାତ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ମିଶି ତିଆରି।
ତସ୍ମାଦ୍ଵ୍ଯାଧିମଯଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଶରୀରମିଦମାତ୍ମନଃ । ଵାତାଦ୍ଯଵ୍ଯତିରିକ୍ତତ୍ଵାଦ୍ଵ୍ଯାଧୀନାଂ ପଂଜରସ୍ଯ ଚ
ତେଣୁ ଏହି ନିଜ ଦେହକୁ ରୋଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ୍, କାରଣ ଏହା ବାତ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ରୋଗର ଖଞ୍ଜର ଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ।
ରୋଗୈର୍ନାନାଵିଧୈର୍ଯାତି ଦେହୀ ଦୁଃଖାନ୍ଯନେକଧା । ତାନି ଚ ସ୍ଵାତ୍ମଵେଦ୍ଯାନି କିମନ୍ଯତ୍କଥଯାମ୍ଯହମ୍
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ରୋଗରେ ଦେହୀ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଭୋଗେ; ଏହି ସବୁ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରେ—ମୁଁ ଆଉ କଣ କହିବି?
ଏକୋତ୍ତରଂ ମୃତ୍ଯୁଶତମସ୍ମିନ୍ଦେହେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ତତ୍ରୈକଃ କାଲସଂଯୁକ୍ତଃ ଶେଷାଶ୍ଚାଗଂତଵଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଏହି ଦେହରେ ଏକ ଶତ ଏକ ପ୍ରକାର ମୃତ୍ୟୁ ରହିଛି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ କାଳ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ଅନ୍ୟମାନେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ।
ଯେ ତ୍ଵିହାଗଂତଵଃ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତେ ପ୍ରଶାମ୍ଯଂତି ଭେଷଜୈଃ । ଜପହୋମପ୍ରଦାନୈଶ୍ଚ କାଲମୃତ୍ଯୁର୍ନ ଶାମ୍ଯତି
ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଯେଉଁ ରୋଗଗୁଡ଼ିକ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଔଷଧ, ଜପ, ହୋମ ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରିହେବ; କିନ୍ତୁ ସମୟ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଏହି ସବୁ ଉପାୟରେ ରୋକିହେବ ନାହିଁ।
ଯଦି ଵାପମୃତ୍ଯୁର୍ନ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଷାସ୍ଵାଦାଦଶଂକିତଃ । ନ ଚାତ୍ତି ପୁରୁଷସ୍ତସ୍ମାଦପମୃତ୍ଯୋର୍ବିଭେତି ସଃ
ଯଦି ଅପମୃତ୍ୟୁ ନ ଥାଏ, ଯାହା ବିଷ ଭକ୍ଷଣ ଓ ଏହାଦି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ତେବେ ଲୋକେ ଏହାକୁ ଭୟ କରିବେ ନାହିଁ, ଏବଂ ସେମାନେ ଏମିତି କିଛି ଖାଇବାକୁ ଏଡ଼ିବେ ନାହିଁ।
ଵିଵିଧା ଵ୍ଯାଧଯସ୍ତତ୍ର ସର୍ପାଦ୍ଯାଃ ପ୍ରାଣିନସ୍ତଥା । ଵିଷାଣି ଚାଭିଚାରାଶ୍ଚ ମୃତ୍ଯୋର୍ଦ୍ଵାରାଣି ଦେହିନାମ୍
ନାନା ପ୍ରକାର ରୋଗ, ସାପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ, ବିଷ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର-ତନ୍ତ୍ର ଏହାସବୁ ଦେହୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁର ଦ୍ୱାର।
ପୀଡିତଂ ସର୍ଵରୋଗାଦ୍ଯୈରପି ଧନ୍ଵଂତରିଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ସ୍ଵସ୍ଥୀକର୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ନୋତି କାଲପ୍ରାପ୍ତଂ ନ ଚାନ୍ଯଥା
ସମସ୍ତ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦେଉଥିବା ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱସ୍ଥ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯଦି ତାଙ୍କର ସମୟ ଆସିଯାଇଛି; ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ନୌଷଧଂ ନ ତପୋ ଦାନଂ ନ ମାତା ନ ଚ ବାଂଧଵାଃ । ଶକ୍ନୁଵଂତି ପରିତ୍ରାତୁଂ ନରଂ କାଲେନ ପୀଡିତମ୍
କୌଣସି ଔଷଧ, ତପ, ଦାନ, ମାଆ କିମ୍ବା ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ୱଜନ ମଧ୍ୟ, ସମୟର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ମଣିଷକୁ ବଞ୍ଚାଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ରସାଯନ ତପୋ ଜାପ୍ଯଯୋଗସିଦ୍ଧୈର୍ମହାତ୍ମଭିଃ । ଅଵାଂତରିତଶାଂତିଃ ସ୍ଯାତ୍କାଲମୃତ୍ଯୁମଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ରସାୟନ, ତପ, ଜପ ଓ ଯୋଗସିଧ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ମହାତ୍ମାମାନେ କେବଳ ଅସ୍ଥାୟୀ ଶାନ୍ତି ପାଇପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସମୟ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ମୃତ୍ୟୁ ତଥାପି ଆସିଥାଏ।
ଜାଯତେ ଯୋନିକୀଟେଷୁ ମୃତଃ କର୍ମଵଶାତ୍ପୁନଃ । ଦେହଭେଦେନ ଯଃ ପଶ୍ଯେଦ୍ଵିଯୋଗଂ କର୍ମସଂକ୍ଷଯାତ୍
ଯିଏ ମରେ, ସେ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ—କେବେ ଜନ୍ତୁ, କେବେ କୀଟ ଆଦି ରୂପରେ; ଦେହ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହ କର୍ମ ଶେଷ ହେଲେ ବିୟୋଗକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ମରଣଂ ତଦ୍ଵିନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ ନ ନାଶଃ ପରମାର୍ଥତଃ । ମହାତମଃ ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ଯ ଛିଦ୍ଯମାନେଷୁ ମର୍ମସୁ
ଯାହାକୁ ମୃତ୍ୟୁ ବୋଲାଯାଏ, ଏହା କେବଳ ଏକ ନାମ; ପ୍ରକୃତରେ କୌଣସି ନାଶ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ମର୍ମ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଉଛି ଏବଂ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛି।
ଯଦ୍ଦୁଃଖଂ ମରଣେ ଜଂତୋର୍ନ ତସ୍ଯେହୋପମା କ୍ଵଚିତ୍ । ହା ତାତ ମାତଃ କାଂତେତି କ୍ରଂଦତ୍ଯେଵଂ ସୁଦୁଃଖିତଃ
ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଜନ୍ତୁମାନେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ତାହା ସହିତ ତୁଳନା କରିପାରିବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ; ସେ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ଯେ, 'ହା ବାପା! ମାଆ! ପ୍ରିୟଜନ!' ବୋଲି କାନ୍ଦେ।
ମଂଡୂକ ଇଵ ସର୍ପେଣ ଗ୍ରସ୍ଯତେ ମୃତ୍ଯୁନା ଜଗତ୍ । ବାଂଧଵୈଃ ସ ପରିତ୍ଯକ୍ତଃ ପ୍ରିଯୈଶ୍ଚ ପରିଵାରିତଃ
ଯେପରି ଏକ ମେଘା ଉପରେ ସାପ ଆକ୍ରମଣ କରେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଗ୍ରସିଯାଏ; ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ୱଜନ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥାଏ, ତଥାପି ପ୍ରିୟମାନେ ଚାରିପାଖରେ ରହନ୍ତି।
ନିଃଶ୍ଵସନ୍ଦୀର୍ଘମୁଷ୍ଣଂ ଚ ମୁଖେନ ପରିଶୁଷ୍ଯତା । ଖଟ୍ଵାଯାଂ ପରିଵୃତ୍ତୋ ହି ମୁହ୍ଯତେ ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ମୁଖ ଶୁଖିଯାଇ, ଦୀର୍ଘ ଓ ଉଷ୍ଣ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଉଲଟିପାଲଟି ହୁଏ, ସେ ବାରମ୍ବାର ଅଚେତନ ହୁଏ।
ସଂମୂଢଃ କ୍ଷିପତେତ୍ଯର୍ଥଂ ହସ୍ତପାଦାଵିତସ୍ତତଃ । ଖଟ୍ଵାତୋ ଵାଂଛତେ ଭୂମିଂ ଭୂମେଃ ଖଟ୍ଵାଂ ପୁନର୍ମହୀମ୍
ମନ୍ଦ ହୋଇ, ହାତ ପା ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବରେ ନେଉଥାଏ; ଶଯ୍ୟା ଉପରୁ ଭୂମିକୁ ଚାହେ, ଭୂମିରୁ ପୁଣି ଶଯ୍ୟାକୁ ଆଶା କରେ।
ଵିଵଶସ୍ତ୍ଯକ୍ତଲଜ୍ଜଶ୍ଚ ମୂତ୍ରଵିଷ୍ଠାନୁଲେପିତଃ । ଯାଚମାନଶ୍ଚ ସଲିଲଂ ଶୁଷ୍କକଂଠୋଷ୍ଠତାଲୁକଃ
ସେ ଅସହାୟ ହୋଇ, ଲଜ୍ଜା ଛାଡ଼ି, ପେଶାବ ଓ ପଖାନ୍ଡରେ ଲିପ୍ତ, ଶୁଖିଯାଇଥିବା କଣ୍ଠ, ଓଠ ଓ ତାଳୁ ସହିତ ପାଣି ମାଗେ।
ଚିଂତଯାନଃ ସ୍ଵଵିତ୍ତାନି କସ୍ଯୈତାନି ମୃତେ ମଯି । ଯମଦୂତୈର୍ନୀଯମାନଃ କାଲପାଶେନ କର୍ଷିତଃ
ସେ ଚିନ୍ତା କରେ—'ମୁଁ ମରିଗଲେ ଏହି ଧନ କାହାର ହେବ?'—ଏଭଳି ଭାବି, ସମୟର ପାଶରେ ଟାଣିଯାଉଛି ଓ ଯମଦୂତମାନେ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି।
ମ୍ରିଯତେ ପଶ୍ଯତାମେଵଂ ଗଲୋ ଘୁରୁଘୁରାଯତେ । ଜୀଵସ୍ତୃଣଜଲୌକେଵ ଦେହାଦ୍ଦେହଂ ଵିଶେତ୍କ୍ରମାତ୍
ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସାମ୍ନାରେ ସେ ମରିଯାଏ, ଗଳାରୁ ଗୁରୁଗୁର ଶବ୍ଦ ହୁଏ; ପ୍ରାଣ, ଘାସ କିମ୍ବା ଜଳରେ ଲିଜ୍ ଭଳି, ଦେହକୁ ଦେହରୁ ଦେହକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଛାଡ଼ିଯାଏ।
ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯୁତ୍ତରମଂଗଂ ଚ ଦେହଂ ତ୍ଯଜତି ପୂର୍ଵକମ୍ । ମରଣାତ୍ପ୍ରାର୍ଥନାଦ୍ଦୁଃଖମଧିକଂ ହି ଵିଵେକିନାମ୍
ପ୍ରାଣ ଉପର ଅଂଗକୁ ପହଁଚି, ପୂର୍ବ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିଯାଏ; ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପାଇଁ, ମୃତ୍ୟୁର ଦୁଃଖ ଆଶା ର ଦୁଃଖଠାରୁ ବେଶି।
କ୍ଷଣିକଂ ମରଣେ ଦୁଃଖମନଂତଂ ପ୍ରାର୍ଥନାକୃତମ୍ । ଜଗତାଂ ପତିରର୍ଥିତ୍ଵାଦ୍ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵାମନତାଂ ଗତଃ
ମୃତ୍ୟୁ ସମୟର ଦୁଃଖ କ୍ଷଣିକ, କିନ୍ତୁ ଆଶା ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଦୁଃଖ ଅନନ୍ତ; ଜଗତର ନାଥ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁରୋଧରେ ବାମନ ହୋଇଥିଲେ।
ଅଧିକଃ କୋପରସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଯୋ ନ ଯାସ୍ଯତି ଲାଘଵମ୍ । ଜ୍ଞାତଂ ମଯେଦମଧୁନା ମୃତ୍ଯୋର୍ଭଵତି ଯଦ୍ଗୁରୁଃ
ଏହି ସବୁଠାରୁ କ୍ରୋଧ ଅଧିକ, କାରଣ ଏହା ସହଜରେ ହ୍ରାସ ପାଏ ନାହିଁ; ଏବେ ମୁଁ ବୁଝିପାରିଛି ମୃତ୍ୟୁର ମୂଳ ଗୁରୁତ୍ୱ କଣ।
ନ ପରଂ ପ୍ରାର୍ଥଯେଦ୍ଭୂଯସ୍ତୃଷ୍ଣାଲାଘଵକାରଣମ୍ । ଆଦୌ ଦୁଃଖଂ ତଥା ମଧ୍ଯେ ଦୁଃଖମଂତେ ଚ ଦାରୁଣମ୍
ଅଧିକ ଆଶା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଲୋଭର ହାଲୁକାପଣରୁ ହୁଏ; ଆରମ୍ଭରେ ଦୁଃଖ, ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ, ଏବଂ ଶେଷରେ ତ ଭୟଙ୍କର କଷ୍ଟ ମିଳେ।
ନିସର୍ଗାତ୍ସର୍ଵଭୂତାନାମିତି ଦୁଃଖ ପରଂପରା । ଵର୍ତମାନାନ୍ଯତୀତାନି ଦୁଃଖାନ୍ଯେତାନି ଯାନି ତୁ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ଗୁଣ ହେଉଛି ଏହି ଅବିରତ ଦୁଃଖର ଶୃଙ୍ଖଳା; ବର୍ତ୍ତମାନ, ଅତୀତ ଓ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ଏହିପରି।
ନ ନରଃ ଶୋଚଯେଜ୍ଜନ୍ମ ନ ଵିରଜ୍ଯତି ତେନ ଵୈ । ଅତ୍ଯାହାରାନ୍ମହଦ୍ଦୁଃଖମଲ୍ପାହାରାତ୍ତଦଂତରମ୍
ଜନ୍ମକୁ ନେଇ ମଣିଷ ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ବିରକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଆସେନି; ଅଧିକ ଖାଇଲେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ହୁଏ, ଅଳ୍ପ ଖାଇଲେ ଅନ୍ୟ ଧରଣର କଷ୍ଟ ହୁଏ।
ତ୍ରୁଟତେ ଭୋଜନେ କଂଠୋ ଭୋଜନେ ଚ କୁତଃ ସୁଖମ୍ । କ୍ଷୁଧା ହି ସର୍ଵରୋଗାଣାଂ ଵ୍ଯାଧିଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମଃ ସ୍ମୃତଃ
ଅଧିକ ଖାଇଲେ କଣ୍ଠ ଅସୁବିଧାରେ ପଡ଼େ, ତେଣୁ ଖାଇବାରେ କେଉଁଠି ସୁଖ? ଭୋକ ସମସ୍ତ ରୋଗ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୋଗ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
ସଚ୍ଛାଂତୌଷଧଲେପେନ କ୍ଷଣମାତ୍ରଂ ପ୍ରଶାମ୍ଯତି । କ୍ଷୁଦ୍ଵ୍ଯାଧି ଵେଦନା ତୀଵ୍ରା ନିଃଶେଷବଲକୃଂତନୀ
ଭଲ ଖାଦ୍ୟ ବା ଔଷଧ ଲଗାଇଲେ ମାତ୍ର କିଛି ଖ୍ଷଣ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ମିଳେ; ଭୋକର ରୋଗର ଯନ୍ତ୍ରଣା ତିବ୍ର, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିକୁ ଶେଷ କରିଦିଏ।
ତଯାଭିଭୂତୋ ମ୍ରିଯତେ ଯଥାନ୍ଯୈର୍ଵ୍ଯାଧିଭିର୍ନରଃ । ତଦ୍ରସେପି ହି କିଂ ସୌଖ୍ଯଂ ଜିହ୍ଵାଗ୍ରପରିଵର୍ତିନି
ଏହି ଭୋକରେ ପିଡ଼ିତ ହୋଇ ମଣିଷ ଅନ୍ୟ ରୋଗରେ ମରିଯାଏ ପରି ମରିଯାଏ; ଏବଂ ରସ ମଧ୍ୟ ଜିହ୍ବା ଟିପରେ ଘୁରୁଥିବାବେଳେ କେଉଁଠି ସୁଖ ମିଳେ?