ଵିଣ୍ମୂତ୍ରଭକ୍ଷଣାଦ୍ଯଂ ଚ ମୋହାଦ୍ବାଲଃ ସମାଚରେତ୍ । କୌମାରଃ କର୍ଣଵେଧେନ ମାତାପିତ୍ରୋଶ୍ଚ ତାଡନୈଃ
ମୂଢ଼ତାରେ ପିଲା ମଳମୁତ୍ର ଭୋଜନ କରିପାରେ; ଶିଶୁବୟସରେ କାନ ଛିଦ୍ର କରାଯାଏ, ମାଆ ବାପାଙ୍କ ଠାରୁ ମାଡ଼ ମିଳେ।
ଅକ୍ଷରାଧ୍ଯଯନାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ଦୁଃଖଂ ଗୁର୍ଵାଦିଶାସନାତ୍ । ପ୍ରମତ୍ତେଂଦ୍ରିଯଵୃତ୍ତେଶ୍ଚ କାମରାଗପ୍ରପୀଡିନଃ
ଅକ୍ଷର ଶିଖିବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାଠ ପଢ଼ିବାରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଗୁରୁ ଓ ବଡ଼ମାନେ ଯାହା କହନ୍ତି ତାହାରେ ଦୁଃଖ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସଂଯମ ଓ ଆସକ୍ତିରେ ମନ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗେ।
ରୋଗାର୍ଦିତସ୍ଯ ସତତଂ କୁତଃ ସୌଖ୍ଯଂ ହି ଯୌଵନେ । ଈର୍ଷ୍ଯାସୁ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ମୋହାଦ୍ଦୁଃଖଂ ପ୍ରଜାଯତେ
ଯେଉଁଠି ସଦା ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେଠି ଯୁବାବସ୍ଥାରେ କେଉଁଠି ସୁଖ? ଇର୍ଷ୍ୟାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ହୁଏ, ମୂଢ଼ତାରୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ତତ୍ରସ୍ଯାତ୍କୁପିତସ୍ଯୈଵ ରାଗୋ ଦୁଃଖାଯ କେଵଲମ୍ । ରାତ୍ରୌ ନ ଵିଂଦତେ ନିଦ୍ରା କାମାଗ୍ନି ପରିଖେଦିତଃ
ସେଠି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଆସକ୍ତି କେବଳ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି; ରାତିରେ କାମନାର ଅଗ୍ନିରେ ତପି, ନିଦ୍ରା ମିଳେ ନାହିଁ।
ଦିଵା ଵାପି କୁତଃ ସୌଖ୍ଯମର୍ଥୋପାର୍ଜନଚିଂତଯା । ସ୍ତ୍ରୀଷ୍ଵାଯାସିତଦେହସ୍ଯ ଯେ ପୁଂସଃ ଶୁକ୍ରବିଂଦଵଃ
ଦିନେ ମଧ୍ୟ ଧନ ଆର୍ଜନ ଚିନ୍ତାରେ ମନ ଅଶାନ୍ତ, ସେଠି ସୁଖ କେଉଁଠି? ଯେ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦେହ ନାରୀ ଦ୍ୱାରା କ୍ଲାନ୍ତ, ସେଠାରୁ ଯେ ଶୁକ୍ରବିନ୍ଦୁ ବିସର୍ଜିତ ହୁଏ—
ନ ତେ ସୁଖାଯ ମଂତଵ୍ଯାଃ ସ୍ଵେଦଜା ଇଵ ବିଂଦଵଃ । କୃମିଭିସ୍ତାଡ୍ଯମାନସ୍ଯ କୁଷ୍ଠିନଃ ପାମରସ୍ଯ ଚ
ସେଗୁଡ଼ିକୁ କେବେ ସୁଖର କାରଣ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଘମର ଫୁଲିକା ପରି; କୀଟ, କୁଷ୍ଠ ଓ ନିମ୍ନଜନ୍ମରେ ପୀଡ଼ିତ ଲୋକ ପାଇଁ—
କଂଡୂଯନାଗ୍ନିତାପେନ ଯତ୍ସୁଖଂ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ତଦ୍ଵିଦୁଃ । ଯାଦୃଶଂ ମନ୍ଯତେ ସୌଖ୍ଯମର୍ଥୋପାର୍ଜନଚିଂତଯା
ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେ ସୁଖ ମନେ କରନ୍ତି, ସେ କଣ୍ଡା ଚିରିବାର ଜଳନା ପରି; ଧନ ଆର୍ଜନ ଚିନ୍ତାରେ ଯେ ସୁଖ ଭାବାଯାଏ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ତାଦୃଶଂ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ମଂତଵ୍ଯମଧିକଂ ନୈଵ ଵିଦ୍ଯତେ । ମର୍ତ୍ଯସ୍ଯ ଵେଦନା ସୈଵ ଯାଂ ଵିନା ଚିତ୍ତନିର୍ଵୃତିଃ
ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବିବା ଉଚିତ୍, ଏଠାରେ ଏଠିକି ଅଧିକ କିଛି ନାହିଁ। ମଣିଷର ଯେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ସେହି ହେଉଛି ମନର ଶାନ୍ତି ନଥିବା।
ତତୋନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ପୁରା ପ୍ରାପ୍ତମଂତେ ସୈଵାନ୍ଯଥା ଭଵେତ୍ । ତଦେଵଂ ଜରଯା ଗ୍ରସ୍ତମାମଯା ଵ୍ଯପିନପ୍ରିଯମ୍
ଯାହା ପୂର୍ବେ ଏକାଉଁଠି ମିଳିଥିଲା, ଶେଷରେ ସେ ଅନ୍ୟ ରୂପ ନେଇଯାଏ; ଏଭଳି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ରୋଗ ଆସିଲେ, ପ୍ରିୟ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରିୟ ହୋଇଯାଏ।
ଅପୂର୍ଵଵତ୍ସମାତ୍ମାନଂ ଜରଯା ପରିପୀଡିତମ୍ । ଯଃ ପଶ୍ଯନ୍ନ ଵିରଜ୍ଯେତ କୋନ୍ଯସ୍ତସ୍ମାଦଚେତନଃ
ପୂର୍ବରୁ ଯୁବା ଥିବା ନିଜକୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଥିବା ଦେଖି, କିଏ ବିରକ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ? କେବଳ ଅବିବେକୀ ଛାଡ଼ି।
ଜରାଭିଭୂତୋପି ଜଂତୁଃ ପତ୍ନୀପୁତ୍ରାଦିବାଂଧଵୈଃ । ଅଶକ୍ତତ୍ଵାଦ୍ଦୁରାଚାରୈର୍ଭୃତ୍ଯୈଶ୍ଚ ପରିଭୂଯତେ
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ପତ୍ନୀ, ପୁଅ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଅବମାନ କରନ୍ତି, ଶକ୍ତିହୀନ ହେବାରୁ ଦୁଷ୍ଟ ଚାକରମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପହାସ କରନ୍ତି।
ନ ଧର୍ମମର୍ଥଂ କାମଂ ଚ ମୋକ୍ଷଂ ଚ ଜରଯାଯୁତଃ । ଶକ୍ତଃ ସାଧଯିତୁଂ ତସ୍ମାଦ୍ଯୁଵା ଧର୍ମଂ ସମାଚରେତ୍
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଥିବା ଲୋକ ଧର୍ମ, ଧନ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ କିଛି ସାଧନ କରିପାରେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଧର୍ମ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଵାତପିତ୍ତକଫାଦୀନାଂ ଵୈଷମ୍ଯଂ ଵ୍ଯାଧିରୁଚ୍ଯତେ । ଵାତାଦୀନାଂ ସମୂହେନ ଦେହୋଯଂ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ ଓ ଏହାଦିର ଅସମତୁଳନକୁ ରୋଗ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଦେହ ବାତ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ମିଶି ତିଆରି।
ତସ୍ମାଦ୍ଵ୍ଯାଧିମଯଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଶରୀରମିଦମାତ୍ମନଃ । ଵାତାଦ୍ଯଵ୍ଯତିରିକ୍ତତ୍ଵାଦ୍ଵ୍ଯାଧୀନାଂ ପଂଜରସ୍ଯ ଚ
ତେଣୁ ଏହି ନିଜ ଦେହକୁ ରୋଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ୍, କାରଣ ଏହା ବାତ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ରୋଗର ଖଞ୍ଜର ଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ।
ରୋଗୈର୍ନାନାଵିଧୈର୍ଯାତି ଦେହୀ ଦୁଃଖାନ୍ଯନେକଧା । ତାନି ଚ ସ୍ଵାତ୍ମଵେଦ୍ଯାନି କିମନ୍ଯତ୍କଥଯାମ୍ଯହମ୍
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ରୋଗରେ ଦେହୀ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଭୋଗେ; ଏହି ସବୁ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରେ—ମୁଁ ଆଉ କଣ କହିବି?
ଏକୋତ୍ତରଂ ମୃତ୍ଯୁଶତମସ୍ମିନ୍ଦେହେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ତତ୍ରୈକଃ କାଲସଂଯୁକ୍ତଃ ଶେଷାଶ୍ଚାଗଂତଵଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଏହି ଦେହରେ ଏକ ଶତ ଏକ ପ୍ରକାର ମୃତ୍ୟୁ ରହିଛି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ କାଳ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ଅନ୍ୟମାନେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ।
ଯେ ତ୍ଵିହାଗଂତଵଃ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତେ ପ୍ରଶାମ୍ଯଂତି ଭେଷଜୈଃ । ଜପହୋମପ୍ରଦାନୈଶ୍ଚ କାଲମୃତ୍ଯୁର୍ନ ଶାମ୍ଯତି
ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଯେଉଁ ରୋଗଗୁଡ଼ିକ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଔଷଧ, ଜପ, ହୋମ ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରିହେବ; କିନ୍ତୁ ସମୟ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଏହି ସବୁ ଉପାୟରେ ରୋକିହେବ ନାହିଁ।
ଯଦି ଵାପମୃତ୍ଯୁର୍ନ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଷାସ୍ଵାଦାଦଶଂକିତଃ । ନ ଚାତ୍ତି ପୁରୁଷସ୍ତସ୍ମାଦପମୃତ୍ଯୋର୍ବିଭେତି ସଃ
ଯଦି ଅପମୃତ୍ୟୁ ନ ଥାଏ, ଯାହା ବିଷ ଭକ୍ଷଣ ଓ ଏହାଦି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ତେବେ ଲୋକେ ଏହାକୁ ଭୟ କରିବେ ନାହିଁ, ଏବଂ ସେମାନେ ଏମିତି କିଛି ଖାଇବାକୁ ଏଡ଼ିବେ ନାହିଁ।
ଵିଵିଧା ଵ୍ଯାଧଯସ୍ତତ୍ର ସର୍ପାଦ୍ଯାଃ ପ୍ରାଣିନସ୍ତଥା । ଵିଷାଣି ଚାଭିଚାରାଶ୍ଚ ମୃତ୍ଯୋର୍ଦ୍ଵାରାଣି ଦେହିନାମ୍
ନାନା ପ୍ରକାର ରୋଗ, ସାପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ, ବିଷ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର-ତନ୍ତ୍ର ଏହାସବୁ ଦେହୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁର ଦ୍ୱାର।
ପୀଡିତଂ ସର୍ଵରୋଗାଦ୍ଯୈରପି ଧନ୍ଵଂତରିଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ସ୍ଵସ୍ଥୀକର୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ନୋତି କାଲପ୍ରାପ୍ତଂ ନ ଚାନ୍ଯଥା
ସମସ୍ତ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦେଉଥିବା ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱସ୍ଥ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯଦି ତାଙ୍କର ସମୟ ଆସିଯାଇଛି; ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ନୌଷଧଂ ନ ତପୋ ଦାନଂ ନ ମାତା ନ ଚ ବାଂଧଵାଃ । ଶକ୍ନୁଵଂତି ପରିତ୍ରାତୁଂ ନରଂ କାଲେନ ପୀଡିତମ୍
କୌଣସି ଔଷଧ, ତପ, ଦାନ, ମାଆ କିମ୍ବା ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ୱଜନ ମଧ୍ୟ, ସମୟର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ମଣିଷକୁ ବଞ୍ଚାଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ରସାଯନ ତପୋ ଜାପ୍ଯଯୋଗସିଦ୍ଧୈର୍ମହାତ୍ମଭିଃ । ଅଵାଂତରିତଶାଂତିଃ ସ୍ଯାତ୍କାଲମୃତ୍ଯୁମଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ରସାୟନ, ତପ, ଜପ ଓ ଯୋଗସିଧ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ମହାତ୍ମାମାନେ କେବଳ ଅସ୍ଥାୟୀ ଶାନ୍ତି ପାଇପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସମୟ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ମୃତ୍ୟୁ ତଥାପି ଆସିଥାଏ।
ଜାଯତେ ଯୋନିକୀଟେଷୁ ମୃତଃ କର୍ମଵଶାତ୍ପୁନଃ । ଦେହଭେଦେନ ଯଃ ପଶ୍ଯେଦ୍ଵିଯୋଗଂ କର୍ମସଂକ୍ଷଯାତ୍
ଯିଏ ମରେ, ସେ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ—କେବେ ଜନ୍ତୁ, କେବେ କୀଟ ଆଦି ରୂପରେ; ଦେହ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହ କର୍ମ ଶେଷ ହେଲେ ବିୟୋଗକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ମରଣଂ ତଦ୍ଵିନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ ନ ନାଶଃ ପରମାର୍ଥତଃ । ମହାତମଃ ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ଯ ଛିଦ୍ଯମାନେଷୁ ମର୍ମସୁ
ଯାହାକୁ ମୃତ୍ୟୁ ବୋଲାଯାଏ, ଏହା କେବଳ ଏକ ନାମ; ପ୍ରକୃତରେ କୌଣସି ନାଶ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ମର୍ମ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଉଛି ଏବଂ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛି।
ଯଦ୍ଦୁଃଖଂ ମରଣେ ଜଂତୋର୍ନ ତସ୍ଯେହୋପମା କ୍ଵଚିତ୍ । ହା ତାତ ମାତଃ କାଂତେତି କ୍ରଂଦତ୍ଯେଵଂ ସୁଦୁଃଖିତଃ
ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଜନ୍ତୁମାନେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ତାହା ସହିତ ତୁଳନା କରିପାରିବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ; ସେ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ଯେ, 'ହା ବାପା! ମାଆ! ପ୍ରିୟଜନ!' ବୋଲି କାନ୍ଦେ।
ମଂଡୂକ ଇଵ ସର୍ପେଣ ଗ୍ରସ୍ଯତେ ମୃତ୍ଯୁନା ଜଗତ୍ । ବାଂଧଵୈଃ ସ ପରିତ୍ଯକ୍ତଃ ପ୍ରିଯୈଶ୍ଚ ପରିଵାରିତଃ
ଯେପରି ଏକ ମେଘା ଉପରେ ସାପ ଆକ୍ରମଣ କରେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଗ୍ରସିଯାଏ; ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ୱଜନ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥାଏ, ତଥାପି ପ୍ରିୟମାନେ ଚାରିପାଖରେ ରହନ୍ତି।
ନିଃଶ୍ଵସନ୍ଦୀର୍ଘମୁଷ୍ଣଂ ଚ ମୁଖେନ ପରିଶୁଷ୍ଯତା । ଖଟ୍ଵାଯାଂ ପରିଵୃତ୍ତୋ ହି ମୁହ୍ଯତେ ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ମୁଖ ଶୁଖିଯାଇ, ଦୀର୍ଘ ଓ ଉଷ୍ଣ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଉଲଟିପାଲଟି ହୁଏ, ସେ ବାରମ୍ବାର ଅଚେତନ ହୁଏ।
ସଂମୂଢଃ କ୍ଷିପତେତ୍ଯର୍ଥଂ ହସ୍ତପାଦାଵିତସ୍ତତଃ । ଖଟ୍ଵାତୋ ଵାଂଛତେ ଭୂମିଂ ଭୂମେଃ ଖଟ୍ଵାଂ ପୁନର୍ମହୀମ୍
ମନ୍ଦ ହୋଇ, ହାତ ପା ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବରେ ନେଉଥାଏ; ଶଯ୍ୟା ଉପରୁ ଭୂମିକୁ ଚାହେ, ଭୂମିରୁ ପୁଣି ଶଯ୍ୟାକୁ ଆଶା କରେ।
ଵିଵଶସ୍ତ୍ଯକ୍ତଲଜ୍ଜଶ୍ଚ ମୂତ୍ରଵିଷ୍ଠାନୁଲେପିତଃ । ଯାଚମାନଶ୍ଚ ସଲିଲଂ ଶୁଷ୍କକଂଠୋଷ୍ଠତାଲୁକଃ
ସେ ଅସହାୟ ହୋଇ, ଲଜ୍ଜା ଛାଡ଼ି, ପେଶାବ ଓ ପଖାନ୍ଡରେ ଲିପ୍ତ, ଶୁଖିଯାଇଥିବା କଣ୍ଠ, ଓଠ ଓ ତାଳୁ ସହିତ ପାଣି ମାଗେ।
ଚିଂତଯାନଃ ସ୍ଵଵିତ୍ତାନି କସ୍ଯୈତାନି ମୃତେ ମଯି । ଯମଦୂତୈର୍ନୀଯମାନଃ କାଲପାଶେନ କର୍ଷିତଃ
ସେ ଚିନ୍ତା କରେ—'ମୁଁ ମରିଗଲେ ଏହି ଧନ କାହାର ହେବ?'—ଏଭଳି ଭାବି, ସମୟର ପାଶରେ ଟାଣିଯାଉଛି ଓ ଯମଦୂତମାନେ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି।