ସ୍ପୃଷ୍ଟମାତ୍ରସ୍ଯ ଘୋରେଣ ଜ୍ଵରଃ ସମୁପଜାଯତେ । ତେନ ଜ୍ଵରେଣ ମହତା ମହାମୋହଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ଭୟଙ୍କର ଜ୍ୱର ଛୁଇଁଲେ ସହସା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଜ୍ୱରରୁ ଗଭୀର ମୋହ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
ସଂମୂଢସ୍ଯ ସ୍ମୃତିଭ୍ରଂଶଃ ଶୀଘ୍ରଂ ସଂଜାଯତେ ପୁନଃ । ସ୍ମୃତିଭ୍ରଂଶାତ୍ତତସ୍ତସ୍ଯ ପୂର୍ଵକର୍ମଵଶେନ ଚ
ମନ ମୁଢ଼ ହେଲେ ସ୍ମୃତି ହ୍ରାସ ତୁରନ୍ତ ହୁଏ; ସେଇ ସ୍ମୃତି ହ୍ରାସ ଓ ପୂର୍ବ କର୍ମର ପ୍ରଭାବରେ,
ରତିଃ ସଂଜାଯତେ ତସ୍ଯ ଜଂତୋସ୍ତତ୍ରୈଵ ଜନ୍ମନି । ରକ୍ତୋ ମୂଢଶ୍ଚ ଲୋକୋଯମକାର୍ଯେ ସଂପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ
ସେଇ ଜନ୍ତୁରେ ସେଇ ଜନ୍ମରେ ଆସକ୍ତି ଉପଜେ; ଏହିପରି ଲୋକ ଆସକ୍ତ ଓ ମୁଢ଼ ହୋଇ ଅନୁଚିତ କାମରେ ଲାଗିଯାଏ।
ନ ଚାତ୍ମାନଂ ଵିଜାନାତି ନ ପରଂ ନ ଚ ଦୈଵତମ୍ । ନ ଶୃଣୋତି ପରଂ ଶ୍ରେଯଃ ସଚକ୍ଷୁରପି ନେକ୍ଷତେ
ସେ ନିଜକୁ ଜାଣିପାରେନାହିଁ, ଅନ୍ୟକୁ ନୁହେଁ, ଦେବତାକୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ସେ ପରମ ମଙ୍ଗଳ ଶୁଣେନାହିଁ, ଚକ୍ଷୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରେନାହିଁ।
ସମେ ପଥି ଶନୈର୍ଗଚ୍ଛନ୍ସ୍ଖଲତୀଵ ପଦେପଦେ । ସତ୍ଯାଂ ବୁଦ୍ଧୌ ନ ଜାନାତି ବୋଧ୍ଯମାନୋ ବୁଧୈରପି
ସେଇ ରାସ୍ତାରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲି, ପ୍ରତି ପଦକୁ ଠୋକୁଛି; ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ଶିଖ୍ୟା ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ବୁଝିପାରେନାହିଁ।
ସଂସାରେ କ୍ଲିଶ୍ଯତେ ତେନ ନରୋ ଲୋଭଵଶାନୁଗଃ । ଗର୍ଭସ୍ମୃତେରଭାଵେ ଚ ଶାସ୍ତ୍ରମୁକ୍ତଂ ଶିଵେନ ଚ
ଏଭଳି ଲୋକ ଲୋଭର ପ୍ରଭାବରେ ସଂସାରରେ ଦୁଃଖ ପାଏ; ଗର୍ଭସ୍ମୃତି ନ ଥିଲେ, ଶିବଙ୍କ କଥା ଶାସ୍ତ୍ରରେ କହାଯାଇଛି।
ତଦ୍ଦୁଃଖକଥନାର୍ଥାଯ ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷପ୍ରସାଧକମ୍ । ଯେନ ତସ୍ମିଞ୍ଛିଵେ ଜ୍ଞାତେ ଧର୍ମକାମାର୍ଥସାଧନେ
ସେଇ ଦୁଃଖ ବର୍ଣ୍ଣନା ପାଇଁ, ଯାହା ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ଶିବଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ସାଧନ ହୁଏ।
ନ କୁର୍ଵଂତ୍ଯାତ୍ମନଃ ଶ୍ରେଯସ୍ତଦତ୍ର ମହଦଦ୍ଭୁତମ୍ । ଅଵ୍ଯକ୍ତେଂଦ୍ରିଯବୁଦ୍ଧିତ୍ଵାଦ୍ବାଲ୍ଯେଦୁଃଖଂ ମହତ୍ପୁନଃ
ନିଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କିଏଁ କାମ କରୁନାହାନ୍ତି, ଏହା ଏଠାରେ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଥିବାରୁ, ଶିଶୁବୟସରେ ପୁଣି ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆସେ।
ଇଚ୍ଛନ୍ନପି ନ ଶକ୍ନୋତି ଵକ୍ତୁଂ କର୍ତୁଂ ନ ସତ୍କୃତୀ । ଦଂତଜନ୍ମମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ଲୌଲ୍ଯେନ ଵାଯୁନା ତଥା
ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ କଥା କହିପାରେ ନାହିଁ, କିଛି କରିପାରେ ନାହିଁ; ଗରିମା ଥିବା ଲୋକ ଦାନ୍ତ ଆସିବାର ବଡ଼ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗେ, ଏବଂ ବାୟୁର ଅସ୍ଥିରତା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ।
ବାଲରୋଗୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈଃ ପୀଡାବାଲଗ୍ରହୈରପି । ତୃଡ୍ବୁଭୁକ୍ଷା ପରୀତାଂଗଃ କ୍ଵଚିତ୍ତିଷ୍ଠତି ଗଚ୍ଛତି
ବିଭିନ୍ନ ପିଲା ରୋଗ ଓ ବାଳଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗେ, ତିନ୍ତି ଓ ଭୋକରେ ଶରୀର ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, କେବେ ବସେ, କେବେ ଚାଲେ।
ଵିଣ୍ମୂତ୍ରଭକ୍ଷଣାଦ୍ଯଂ ଚ ମୋହାଦ୍ବାଲଃ ସମାଚରେତ୍ । କୌମାରଃ କର୍ଣଵେଧେନ ମାତାପିତ୍ରୋଶ୍ଚ ତାଡନୈଃ
ମୂଢ଼ତାରେ ପିଲା ମଳମୁତ୍ର ଭୋଜନ କରିପାରେ; ଶିଶୁବୟସରେ କାନ ଛିଦ୍ର କରାଯାଏ, ମାଆ ବାପାଙ୍କ ଠାରୁ ମାଡ଼ ମିଳେ।
ଅକ୍ଷରାଧ୍ଯଯନାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ଦୁଃଖଂ ଗୁର୍ଵାଦିଶାସନାତ୍ । ପ୍ରମତ୍ତେଂଦ୍ରିଯଵୃତ୍ତେଶ୍ଚ କାମରାଗପ୍ରପୀଡିନଃ
ଅକ୍ଷର ଶିଖିବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାଠ ପଢ଼ିବାରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଗୁରୁ ଓ ବଡ଼ମାନେ ଯାହା କହନ୍ତି ତାହାରେ ଦୁଃଖ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସଂଯମ ଓ ଆସକ୍ତିରେ ମନ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗେ।
ରୋଗାର୍ଦିତସ୍ଯ ସତତଂ କୁତଃ ସୌଖ୍ଯଂ ହି ଯୌଵନେ । ଈର୍ଷ୍ଯାସୁ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ମୋହାଦ୍ଦୁଃଖଂ ପ୍ରଜାଯତେ
ଯେଉଁଠି ସଦା ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେଠି ଯୁବାବସ୍ଥାରେ କେଉଁଠି ସୁଖ? ଇର୍ଷ୍ୟାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ହୁଏ, ମୂଢ଼ତାରୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ତତ୍ରସ୍ଯାତ୍କୁପିତସ୍ଯୈଵ ରାଗୋ ଦୁଃଖାଯ କେଵଲମ୍ । ରାତ୍ରୌ ନ ଵିଂଦତେ ନିଦ୍ରା କାମାଗ୍ନି ପରିଖେଦିତଃ
ସେଠି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଆସକ୍ତି କେବଳ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି; ରାତିରେ କାମନାର ଅଗ୍ନିରେ ତପି, ନିଦ୍ରା ମିଳେ ନାହିଁ।
ଦିଵା ଵାପି କୁତଃ ସୌଖ୍ଯମର୍ଥୋପାର୍ଜନଚିଂତଯା । ସ୍ତ୍ରୀଷ୍ଵାଯାସିତଦେହସ୍ଯ ଯେ ପୁଂସଃ ଶୁକ୍ରବିଂଦଵଃ
ଦିନେ ମଧ୍ୟ ଧନ ଆର୍ଜନ ଚିନ୍ତାରେ ମନ ଅଶାନ୍ତ, ସେଠି ସୁଖ କେଉଁଠି? ଯେ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦେହ ନାରୀ ଦ୍ୱାରା କ୍ଲାନ୍ତ, ସେଠାରୁ ଯେ ଶୁକ୍ରବିନ୍ଦୁ ବିସର୍ଜିତ ହୁଏ—
ନ ତେ ସୁଖାଯ ମଂତଵ୍ଯାଃ ସ୍ଵେଦଜା ଇଵ ବିଂଦଵଃ । କୃମିଭିସ୍ତାଡ୍ଯମାନସ୍ଯ କୁଷ୍ଠିନଃ ପାମରସ୍ଯ ଚ
ସେଗୁଡ଼ିକୁ କେବେ ସୁଖର କାରଣ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଘମର ଫୁଲିକା ପରି; କୀଟ, କୁଷ୍ଠ ଓ ନିମ୍ନଜନ୍ମରେ ପୀଡ଼ିତ ଲୋକ ପାଇଁ—
କଂଡୂଯନାଗ୍ନିତାପେନ ଯତ୍ସୁଖଂ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ତଦ୍ଵିଦୁଃ । ଯାଦୃଶଂ ମନ୍ଯତେ ସୌଖ୍ଯମର୍ଥୋପାର୍ଜନଚିଂତଯା
ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେ ସୁଖ ମନେ କରନ୍ତି, ସେ କଣ୍ଡା ଚିରିବାର ଜଳନା ପରି; ଧନ ଆର୍ଜନ ଚିନ୍ତାରେ ଯେ ସୁଖ ଭାବାଯାଏ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ତାଦୃଶଂ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ମଂତଵ୍ଯମଧିକଂ ନୈଵ ଵିଦ୍ଯତେ । ମର୍ତ୍ଯସ୍ଯ ଵେଦନା ସୈଵ ଯାଂ ଵିନା ଚିତ୍ତନିର୍ଵୃତିଃ
ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବିବା ଉଚିତ୍, ଏଠାରେ ଏଠିକି ଅଧିକ କିଛି ନାହିଁ। ମଣିଷର ଯେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ସେହି ହେଉଛି ମନର ଶାନ୍ତି ନଥିବା।
ତତୋନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ପୁରା ପ୍ରାପ୍ତମଂତେ ସୈଵାନ୍ଯଥା ଭଵେତ୍ । ତଦେଵଂ ଜରଯା ଗ୍ରସ୍ତମାମଯା ଵ୍ଯପିନପ୍ରିଯମ୍
ଯାହା ପୂର୍ବେ ଏକାଉଁଠି ମିଳିଥିଲା, ଶେଷରେ ସେ ଅନ୍ୟ ରୂପ ନେଇଯାଏ; ଏଭଳି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ରୋଗ ଆସିଲେ, ପ୍ରିୟ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରିୟ ହୋଇଯାଏ।
ଅପୂର୍ଵଵତ୍ସମାତ୍ମାନଂ ଜରଯା ପରିପୀଡିତମ୍ । ଯଃ ପଶ୍ଯନ୍ନ ଵିରଜ୍ଯେତ କୋନ୍ଯସ୍ତସ୍ମାଦଚେତନଃ
ପୂର୍ବରୁ ଯୁବା ଥିବା ନିଜକୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଥିବା ଦେଖି, କିଏ ବିରକ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ? କେବଳ ଅବିବେକୀ ଛାଡ଼ି।
ଜରାଭିଭୂତୋପି ଜଂତୁଃ ପତ୍ନୀପୁତ୍ରାଦିବାଂଧଵୈଃ । ଅଶକ୍ତତ୍ଵାଦ୍ଦୁରାଚାରୈର୍ଭୃତ୍ଯୈଶ୍ଚ ପରିଭୂଯତେ
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ପତ୍ନୀ, ପୁଅ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଅବମାନ କରନ୍ତି, ଶକ୍ତିହୀନ ହେବାରୁ ଦୁଷ୍ଟ ଚାକରମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପହାସ କରନ୍ତି।
ନ ଧର୍ମମର୍ଥଂ କାମଂ ଚ ମୋକ୍ଷଂ ଚ ଜରଯାଯୁତଃ । ଶକ୍ତଃ ସାଧଯିତୁଂ ତସ୍ମାଦ୍ଯୁଵା ଧର୍ମଂ ସମାଚରେତ୍
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଥିବା ଲୋକ ଧର୍ମ, ଧନ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ କିଛି ସାଧନ କରିପାରେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଧର୍ମ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଵାତପିତ୍ତକଫାଦୀନାଂ ଵୈଷମ୍ଯଂ ଵ୍ଯାଧିରୁଚ୍ଯତେ । ଵାତାଦୀନାଂ ସମୂହେନ ଦେହୋଯଂ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ ଓ ଏହାଦିର ଅସମତୁଳନକୁ ରୋଗ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଦେହ ବାତ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ମିଶି ତିଆରି।
ତସ୍ମାଦ୍ଵ୍ଯାଧିମଯଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଶରୀରମିଦମାତ୍ମନଃ । ଵାତାଦ୍ଯଵ୍ଯତିରିକ୍ତତ୍ଵାଦ୍ଵ୍ଯାଧୀନାଂ ପଂଜରସ୍ଯ ଚ
ତେଣୁ ଏହି ନିଜ ଦେହକୁ ରୋଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ୍, କାରଣ ଏହା ବାତ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ରୋଗର ଖଞ୍ଜର ଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ।
ରୋଗୈର୍ନାନାଵିଧୈର୍ଯାତି ଦେହୀ ଦୁଃଖାନ୍ଯନେକଧା । ତାନି ଚ ସ୍ଵାତ୍ମଵେଦ୍ଯାନି କିମନ୍ଯତ୍କଥଯାମ୍ଯହମ୍
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ରୋଗରେ ଦେହୀ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଭୋଗେ; ଏହି ସବୁ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରେ—ମୁଁ ଆଉ କଣ କହିବି?
ଏକୋତ୍ତରଂ ମୃତ୍ଯୁଶତମସ୍ମିନ୍ଦେହେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ତତ୍ରୈକଃ କାଲସଂଯୁକ୍ତଃ ଶେଷାଶ୍ଚାଗଂତଵଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଏହି ଦେହରେ ଏକ ଶତ ଏକ ପ୍ରକାର ମୃତ୍ୟୁ ରହିଛି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ କାଳ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ଅନ୍ୟମାନେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ।
ଯେ ତ୍ଵିହାଗଂତଵଃ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତେ ପ୍ରଶାମ୍ଯଂତି ଭେଷଜୈଃ । ଜପହୋମପ୍ରଦାନୈଶ୍ଚ କାଲମୃତ୍ଯୁର୍ନ ଶାମ୍ଯତି
ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଯେଉଁ ରୋଗଗୁଡ଼ିକ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଔଷଧ, ଜପ, ହୋମ ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରିହେବ; କିନ୍ତୁ ସମୟ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଏହି ସବୁ ଉପାୟରେ ରୋକିହେବ ନାହିଁ।
ଯଦି ଵାପମୃତ୍ଯୁର୍ନ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଷାସ୍ଵାଦାଦଶଂକିତଃ । ନ ଚାତ୍ତି ପୁରୁଷସ୍ତସ୍ମାଦପମୃତ୍ଯୋର୍ବିଭେତି ସଃ
ଯଦି ଅପମୃତ୍ୟୁ ନ ଥାଏ, ଯାହା ବିଷ ଭକ୍ଷଣ ଓ ଏହାଦି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ତେବେ ଲୋକେ ଏହାକୁ ଭୟ କରିବେ ନାହିଁ, ଏବଂ ସେମାନେ ଏମିତି କିଛି ଖାଇବାକୁ ଏଡ଼ିବେ ନାହିଁ।
ଵିଵିଧା ଵ୍ଯାଧଯସ୍ତତ୍ର ସର୍ପାଦ୍ଯାଃ ପ୍ରାଣିନସ୍ତଥା । ଵିଷାଣି ଚାଭିଚାରାଶ୍ଚ ମୃତ୍ଯୋର୍ଦ୍ଵାରାଣି ଦେହିନାମ୍
ନାନା ପ୍ରକାର ରୋଗ, ସାପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ, ବିଷ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର-ତନ୍ତ୍ର ଏହାସବୁ ଦେହୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁର ଦ୍ୱାର।
ପୀଡିତଂ ସର୍ଵରୋଗାଦ୍ଯୈରପି ଧନ୍ଵଂତରିଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ସ୍ଵସ୍ଥୀକର୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ନୋତି କାଲପ୍ରାପ୍ତଂ ନ ଚାନ୍ଯଥା
ସମସ୍ତ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦେଉଥିବା ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱସ୍ଥ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯଦି ତାଙ୍କର ସମୟ ଆସିଯାଇଛି; ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।