ଅନ୍ଯଥା ଲିଂଗ୍ଯତେ କାଂତା ଭାଵେନ ଦୁହିତାନ୍ଯଥା । ମନସା ଭିଦ୍ଯତେ ଵୃତ୍ତିରଭିନ୍ନେଷ୍ଵପି ଵସ୍ତୁଷୁ
ଏକେଇ ଜଣେ ନାରୀକୁ କେବେ ପ୍ରେମିକା ଭାବେ, କେବେ କନ୍ୟା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ବସ୍ତୁ ଏକେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନର ଭାବନା ଅନୁଯାୟୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ବଦଳିଯାଏ।
ଅନ୍ଯଥୈଵ ସତୀ ପୁତ୍ରଂ ଚିଂତଯେଦନ୍ଯଥା ପତିମ୍ । ଯଥାଯଥା ସ୍ଵଭାଵସ୍ଯ ମହାଭାଗ ଉଦାହୃତମ୍
ଏକେଇ ଜଣେ ନାରୀ, ପୁଅକୁ ଏକ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରେ, ପତିକୁ ଆଉ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଭାବେ; ଏହିପରି ଭାବର ଗୁଣ ଦେଖାଯାଏ, ହେ ମହାଭାଗ।
ପରିଷ୍ଵକ୍ତୋପି ଯଦ୍ଭାର୍ଯାଂ ଭାଵହୀନାଂ ନ କାରଯେତ୍ । ନାଦ୍ଯାଦ୍ଵିଵିଧମନ୍ନାଦ୍ଯଂ ରସ୍ଯାନି ସୁରଭୀଣି ଚ
ପତ୍ନୀକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଭାବ ଛାଡ଼ି କୌଣସି କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଭାବ ବିନା ରସାଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅଭାଵେନ ନରସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଭାଵଃ ସର୍ଵତ୍ର କାରଣମ୍ । ଚିତ୍ତଂ ଶୋଧଯ ଯତ୍ନେନ କିମନ୍ଯୈର୍ବାହ୍ଯଶୋଧନୈଃ
ଏହିପରି, ଯେଉଁଠାରେ ଭାବ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ ଭାବ ହେଉଛି; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବାହ୍ୟ ପବିତ୍ରତା ଚାହିଁ ନାହିଁ, ମନକୁ ଯତ୍ନରେ ପବିତ୍ର କର।
ଭାଵତଃ ଶୁଚିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ସ୍ଵର୍ଗଂ ମୋକ୍ଷଂ ଚ ଵିଂଦତି । ଜ୍ଞାନାମଲାଂଭସା ପୁଂସଃ ସଵୈରାଗ୍ଯମୃଦାପୁନଃ
ଭାବ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଠାରେ ମନ ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ସେଠାରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ; ଜ୍ଞାନର ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଭାବରେ ବିରାଗ ଓ କ୍ଷମା ଆସେ।
ଅଵିଦ୍ଯା ରାଗଵିଣ୍ମୂତ୍ର ଲେପୋ ନଶ୍ଯେଦ୍ଵିଶୋଧନୈଃ । ଏଵମେତଚ୍ଛରୀରଂ ହି ନିସର୍ଗାଦଶୁଚିଂ ଵିଦୁଃ
ଅଜ୍ଞାନ, ରାଗ ଓ ମଳର ଦାଗ ପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ନଶିଯାଏ; ଏହିପରି, ଏହି ଦେହ ସ୍ୱଭାବତଃ ଅପବିତ୍ର ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ଵିଦ୍ଯାଦସାର ନିଃସାରଂ କଦଲୀସାରସନ୍ନିଭମ୍ । ଜ୍ଞାତ୍ଵୈଵଂ ଦୋଷଵଦ୍ଦେହଂ ଯଃ ପ୍ରାଜ୍ଞଃ ଶିଥିଲୀ ଭଵେତ୍
ଜ୍ଞାନକୁ ଅସାର ଓ ନିର୍ମୂଳ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣ; ଏହା କଦଳୀ ଗଛର ମୁଳା ଭଳି ଖାଲି; ଏପରି ଦେହର ଦୋଷ ବୁଝି, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଅନାସକ୍ତ ହୁଏ।
ସୋତିକ୍ରାମତି ସଂସାରଂ ଦୃଢଗ୍ରାହୋଵତିଷ୍ଠତି । ଏଵମେତନ୍ମହାକଷ୍ଟଂ ଜନ୍ମଦୁଃଖଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍
ଏଭଳି ଜଣେ ଲୋକ ସଂସାର ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଟକି ରହିଥାଏ ଓ ଦୃଢ଼ ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ଏହିପରି ଜନ୍ମର ଦୁଃଖ ବଡ଼ କଷ୍ଟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
ପୁଂସାମଜ୍ଞାନଦୋଷେଣ ନାନାକର୍ମଵଶେନ ଚ । ଗର୍ଭସ୍ଥସ୍ଯ ମତିର୍ଯାସୀତ୍ସା ଜାତସ୍ଯ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି
ପୁରୁଷ ଅଜ୍ଞାନର ଦୋଷ ଓ ବିଭିନ୍ନ କର୍ମର ପ୍ରଭାବରେ, ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁର ମନ ଜନ୍ମ ପରେ ହରାଯାଏ।
ସୁମୂର୍ଚ୍ଛିତସ୍ଯ ଦୁଃଖେନ ଯୋନିଯଂତ୍ରନିପୀଡନାତ୍ । ବାହ୍ଯେନ ଵାଯୁନା ଚାସ୍ଯ ମୋହସଂଗେନ ଦେହିନାମ୍
ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଓ ଗର୍ଭର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ବାହ୍ୟ ବାୟୁର ପ୍ରଭାବରେ ଦେହୀ ମଣିଷ ମହାମୋହରେ ଆବୃତ ହୁଏ।
ସ୍ପୃଷ୍ଟମାତ୍ରସ୍ଯ ଘୋରେଣ ଜ୍ଵରଃ ସମୁପଜାଯତେ । ତେନ ଜ୍ଵରେଣ ମହତା ମହାମୋହଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ଭୟଙ୍କର ଜ୍ୱର ଛୁଇଁଲେ ସହସା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଜ୍ୱରରୁ ଗଭୀର ମୋହ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
ସଂମୂଢସ୍ଯ ସ୍ମୃତିଭ୍ରଂଶଃ ଶୀଘ୍ରଂ ସଂଜାଯତେ ପୁନଃ । ସ୍ମୃତିଭ୍ରଂଶାତ୍ତତସ୍ତସ୍ଯ ପୂର୍ଵକର୍ମଵଶେନ ଚ
ମନ ମୁଢ଼ ହେଲେ ସ୍ମୃତି ହ୍ରାସ ତୁରନ୍ତ ହୁଏ; ସେଇ ସ୍ମୃତି ହ୍ରାସ ଓ ପୂର୍ବ କର୍ମର ପ୍ରଭାବରେ,
ରତିଃ ସଂଜାଯତେ ତସ୍ଯ ଜଂତୋସ୍ତତ୍ରୈଵ ଜନ୍ମନି । ରକ୍ତୋ ମୂଢଶ୍ଚ ଲୋକୋଯମକାର୍ଯେ ସଂପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ
ସେଇ ଜନ୍ତୁରେ ସେଇ ଜନ୍ମରେ ଆସକ୍ତି ଉପଜେ; ଏହିପରି ଲୋକ ଆସକ୍ତ ଓ ମୁଢ଼ ହୋଇ ଅନୁଚିତ କାମରେ ଲାଗିଯାଏ।
ନ ଚାତ୍ମାନଂ ଵିଜାନାତି ନ ପରଂ ନ ଚ ଦୈଵତମ୍ । ନ ଶୃଣୋତି ପରଂ ଶ୍ରେଯଃ ସଚକ୍ଷୁରପି ନେକ୍ଷତେ
ସେ ନିଜକୁ ଜାଣିପାରେନାହିଁ, ଅନ୍ୟକୁ ନୁହେଁ, ଦେବତାକୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ସେ ପରମ ମଙ୍ଗଳ ଶୁଣେନାହିଁ, ଚକ୍ଷୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରେନାହିଁ।
ସମେ ପଥି ଶନୈର୍ଗଚ୍ଛନ୍ସ୍ଖଲତୀଵ ପଦେପଦେ । ସତ୍ଯାଂ ବୁଦ୍ଧୌ ନ ଜାନାତି ବୋଧ୍ଯମାନୋ ବୁଧୈରପି
ସେଇ ରାସ୍ତାରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲି, ପ୍ରତି ପଦକୁ ଠୋକୁଛି; ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ଶିଖ୍ୟା ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ବୁଝିପାରେନାହିଁ।
ସଂସାରେ କ୍ଲିଶ୍ଯତେ ତେନ ନରୋ ଲୋଭଵଶାନୁଗଃ । ଗର୍ଭସ୍ମୃତେରଭାଵେ ଚ ଶାସ୍ତ୍ରମୁକ୍ତଂ ଶିଵେନ ଚ
ଏଭଳି ଲୋକ ଲୋଭର ପ୍ରଭାବରେ ସଂସାରରେ ଦୁଃଖ ପାଏ; ଗର୍ଭସ୍ମୃତି ନ ଥିଲେ, ଶିବଙ୍କ କଥା ଶାସ୍ତ୍ରରେ କହାଯାଇଛି।
ତଦ୍ଦୁଃଖକଥନାର୍ଥାଯ ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷପ୍ରସାଧକମ୍ । ଯେନ ତସ୍ମିଞ୍ଛିଵେ ଜ୍ଞାତେ ଧର୍ମକାମାର୍ଥସାଧନେ
ସେଇ ଦୁଃଖ ବର୍ଣ୍ଣନା ପାଇଁ, ଯାହା ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ଶିବଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ସାଧନ ହୁଏ।
ନ କୁର୍ଵଂତ୍ଯାତ୍ମନଃ ଶ୍ରେଯସ୍ତଦତ୍ର ମହଦଦ୍ଭୁତମ୍ । ଅଵ୍ଯକ୍ତେଂଦ୍ରିଯବୁଦ୍ଧିତ୍ଵାଦ୍ବାଲ୍ଯେଦୁଃଖଂ ମହତ୍ପୁନଃ
ନିଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କିଏଁ କାମ କରୁନାହାନ୍ତି, ଏହା ଏଠାରେ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଥିବାରୁ, ଶିଶୁବୟସରେ ପୁଣି ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆସେ।
ଇଚ୍ଛନ୍ନପି ନ ଶକ୍ନୋତି ଵକ୍ତୁଂ କର୍ତୁଂ ନ ସତ୍କୃତୀ । ଦଂତଜନ୍ମମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ଲୌଲ୍ଯେନ ଵାଯୁନା ତଥା
ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ କଥା କହିପାରେ ନାହିଁ, କିଛି କରିପାରେ ନାହିଁ; ଗରିମା ଥିବା ଲୋକ ଦାନ୍ତ ଆସିବାର ବଡ଼ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗେ, ଏବଂ ବାୟୁର ଅସ୍ଥିରତା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ।
ବାଲରୋଗୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈଃ ପୀଡାବାଲଗ୍ରହୈରପି । ତୃଡ୍ବୁଭୁକ୍ଷା ପରୀତାଂଗଃ କ୍ଵଚିତ୍ତିଷ୍ଠତି ଗଚ୍ଛତି
ବିଭିନ୍ନ ପିଲା ରୋଗ ଓ ବାଳଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗେ, ତିନ୍ତି ଓ ଭୋକରେ ଶରୀର ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, କେବେ ବସେ, କେବେ ଚାଲେ।
ଵିଣ୍ମୂତ୍ରଭକ୍ଷଣାଦ୍ଯଂ ଚ ମୋହାଦ୍ବାଲଃ ସମାଚରେତ୍ । କୌମାରଃ କର୍ଣଵେଧେନ ମାତାପିତ୍ରୋଶ୍ଚ ତାଡନୈଃ
ମୂଢ଼ତାରେ ପିଲା ମଳମୁତ୍ର ଭୋଜନ କରିପାରେ; ଶିଶୁବୟସରେ କାନ ଛିଦ୍ର କରାଯାଏ, ମାଆ ବାପାଙ୍କ ଠାରୁ ମାଡ଼ ମିଳେ।
ଅକ୍ଷରାଧ୍ଯଯନାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ଦୁଃଖଂ ଗୁର୍ଵାଦିଶାସନାତ୍ । ପ୍ରମତ୍ତେଂଦ୍ରିଯଵୃତ୍ତେଶ୍ଚ କାମରାଗପ୍ରପୀଡିନଃ
ଅକ୍ଷର ଶିଖିବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାଠ ପଢ଼ିବାରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଗୁରୁ ଓ ବଡ଼ମାନେ ଯାହା କହନ୍ତି ତାହାରେ ଦୁଃଖ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସଂଯମ ଓ ଆସକ୍ତିରେ ମନ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗେ।
ରୋଗାର୍ଦିତସ୍ଯ ସତତଂ କୁତଃ ସୌଖ୍ଯଂ ହି ଯୌଵନେ । ଈର୍ଷ୍ଯାସୁ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ମୋହାଦ୍ଦୁଃଖଂ ପ୍ରଜାଯତେ
ଯେଉଁଠି ସଦା ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେଠି ଯୁବାବସ୍ଥାରେ କେଉଁଠି ସୁଖ? ଇର୍ଷ୍ୟାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ହୁଏ, ମୂଢ଼ତାରୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ତତ୍ରସ୍ଯାତ୍କୁପିତସ୍ଯୈଵ ରାଗୋ ଦୁଃଖାଯ କେଵଲମ୍ । ରାତ୍ରୌ ନ ଵିଂଦତେ ନିଦ୍ରା କାମାଗ୍ନି ପରିଖେଦିତଃ
ସେଠି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଆସକ୍ତି କେବଳ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି; ରାତିରେ କାମନାର ଅଗ୍ନିରେ ତପି, ନିଦ୍ରା ମିଳେ ନାହିଁ।
ଦିଵା ଵାପି କୁତଃ ସୌଖ୍ଯମର୍ଥୋପାର୍ଜନଚିଂତଯା । ସ୍ତ୍ରୀଷ୍ଵାଯାସିତଦେହସ୍ଯ ଯେ ପୁଂସଃ ଶୁକ୍ରବିଂଦଵଃ
ଦିନେ ମଧ୍ୟ ଧନ ଆର୍ଜନ ଚିନ୍ତାରେ ମନ ଅଶାନ୍ତ, ସେଠି ସୁଖ କେଉଁଠି? ଯେ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦେହ ନାରୀ ଦ୍ୱାରା କ୍ଲାନ୍ତ, ସେଠାରୁ ଯେ ଶୁକ୍ରବିନ୍ଦୁ ବିସର୍ଜିତ ହୁଏ—
ନ ତେ ସୁଖାଯ ମଂତଵ୍ଯାଃ ସ୍ଵେଦଜା ଇଵ ବିଂଦଵଃ । କୃମିଭିସ୍ତାଡ୍ଯମାନସ୍ଯ କୁଷ୍ଠିନଃ ପାମରସ୍ଯ ଚ
ସେଗୁଡ଼ିକୁ କେବେ ସୁଖର କାରଣ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଘମର ଫୁଲିକା ପରି; କୀଟ, କୁଷ୍ଠ ଓ ନିମ୍ନଜନ୍ମରେ ପୀଡ଼ିତ ଲୋକ ପାଇଁ—
କଂଡୂଯନାଗ୍ନିତାପେନ ଯତ୍ସୁଖଂ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ତଦ୍ଵିଦୁଃ । ଯାଦୃଶଂ ମନ୍ଯତେ ସୌଖ୍ଯମର୍ଥୋପାର୍ଜନଚିଂତଯା
ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେ ସୁଖ ମନେ କରନ୍ତି, ସେ କଣ୍ଡା ଚିରିବାର ଜଳନା ପରି; ଧନ ଆର୍ଜନ ଚିନ୍ତାରେ ଯେ ସୁଖ ଭାବାଯାଏ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ତାଦୃଶଂ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ମଂତଵ୍ଯମଧିକଂ ନୈଵ ଵିଦ୍ଯତେ । ମର୍ତ୍ଯସ୍ଯ ଵେଦନା ସୈଵ ଯାଂ ଵିନା ଚିତ୍ତନିର୍ଵୃତିଃ
ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବିବା ଉଚିତ୍, ଏଠାରେ ଏଠିକି ଅଧିକ କିଛି ନାହିଁ। ମଣିଷର ଯେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ସେହି ହେଉଛି ମନର ଶାନ୍ତି ନଥିବା।
ତତୋନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ପୁରା ପ୍ରାପ୍ତମଂତେ ସୈଵାନ୍ଯଥା ଭଵେତ୍ । ତଦେଵଂ ଜରଯା ଗ୍ରସ୍ତମାମଯା ଵ୍ଯପିନପ୍ରିଯମ୍
ଯାହା ପୂର୍ବେ ଏକାଉଁଠି ମିଳିଥିଲା, ଶେଷରେ ସେ ଅନ୍ୟ ରୂପ ନେଇଯାଏ; ଏଭଳି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ରୋଗ ଆସିଲେ, ପ୍ରିୟ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରିୟ ହୋଇଯାଏ।
ଅପୂର୍ଵଵତ୍ସମାତ୍ମାନଂ ଜରଯା ପରିପୀଡିତମ୍ । ଯଃ ପଶ୍ଯନ୍ନ ଵିରଜ୍ଯେତ କୋନ୍ଯସ୍ତସ୍ମାଦଚେତନଃ
ପୂର୍ବରୁ ଯୁବା ଥିବା ନିଜକୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଥିବା ଦେଖି, କିଏ ବିରକ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ? କେବଳ ଅବିବେକୀ ଛାଡ଼ି।