ନ ଜହାତି ସ୍ଵଭାଵଂ ହି ଶ୍ଵପୁଚ୍ଛମିଵ ନାମିତମ୍ । ତଥା ଜାତ୍ଯୈଵ କୃଷ୍ଣୋର୍ଣା ନ ଶୁକ୍ଲା ଜାତୁ ଜାଯତେ
ଏହା ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଛାଡ଼ିନାହିଁ, ଯେପରି କୁକୁରର ପୁଛ ହେଉଛି ଏକାଉଁ ହେବାକୁ ଚାହେଲେ ମଧ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ। ଏହିପରି, କଳା ଉନ୍ନ ଜନ୍ମକୁ ଶୁଭ୍ର ହେବାକୁ କେବେ ପାରେନାହିଁ।
ସଂଶୋଧ୍ଯମାନାପି ତଥା ଭଵେନ୍ମୂର୍ତିର୍ନ ନିର୍ମଲା । ଜିଘ୍ରନ୍ନପି ସ୍ଵଦୁର୍ଗଂଧଂ ପଶ୍ଯନ୍ନପି ମଲଂ ସ୍ଵକମ୍
ଏହିପରି, ଦେହକୁ ଶୁଧ୍ଧ କଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ସ୍ୱଚ୍ଛ ହୁଏନାହିଁ। ନିଜ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଶୁଘିଲେ କିମ୍ବା ନିଜ ମଳ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ,
ନ ଵିରଜ୍ଯତି ଲୋକୋଽଯଂ ପୀଡଯନ୍ନପି ନାସିକାମ୍ । ଅହୋ ମୋହସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଯେନ ଵ୍ଯାମୋହିତଂ ଜଗତ୍
ଲୋକମାନେ ଏହାରୁ ଅଲଗା ହେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ, ନାକ ଚିପି ରଖିଲେ ମଧ୍ୟ। ହାଁ, ଏହି ମୋହର ମହତ୍ତ୍ୱ କିଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚିଯାଇଛି।
ଜିଘ୍ରନ୍ପଶ୍ଯନ୍ସ୍ଵକାନ୍ଦୋଷାନ୍କାଯସ୍ଯ ନ ଵିରଜ୍ଯତେ । ସ୍ଵଦେହସ୍ଯ ଵିଗଂଧେନ ଵିରଜ୍ଯେତ ନ ଯୋ ନରଃ
ନିଜ ଦେହର ଦୋଷ ଦେଖିଲେ ଓ ଶୁଘିଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଏହାରୁ ଅଲଗା ହେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ। ଯିଏ ନିଜ ଦେହର ଦୁର୍ଗନ୍ଧରୁ ଅଲଗା ହେବାକୁ ଚାହେନାହିଁ,
ଵିରାଗକାରଣଂ ତସ୍ଯ କିମନ୍ଯଦୁପଦିଶ୍ଯତେ । ସର୍ଵମେଵ ଜଗତ୍ପୂତଂ ଦେହମେଵାଶୁଚିଃ ପରମ୍
ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ କଣସି ବିରାଗର କାରଣ କହିବାକୁ ଅଛି କି? ସମସ୍ତ ଜଗତ ପବିତ୍ର, କେବଳ ଦେହଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅପବିତ୍ର।
ଯନ୍ମଲାଵଯଵସ୍ପର୍ଶାଚ୍ଛୁଚିରପ୍ଯଶୁଚିର୍ଭଵେତ୍ । ଗଂଧଲେପାପନୋଦାଯ ଶୌଚଂ ଦେହସ୍ଯ କୀର୍ତିତମ୍
ଦେହର ମଳ ଓ ଅଂଗ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ଶୁଚି ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ଅପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ। ଦେହର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ଦାଗ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ମାନେ ଶୁଚିତା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରାଯାଏ।
ଦ୍ଵଯସ୍ଯାପଗମାତ୍ପଶ୍ଚାଦ୍ଭାଵଶୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵିଶୁଦ୍ଧ୍ଯତି । ଗଂଗାତୋଯେନ ସର୍ଵେଣ ମୃଦ୍ଭାରୈର୍ଗାତ୍ରଲେପନୈଃ
ଏହି ଦୁଇଟି ଦୂର ହେଲେ ପରେ ମାତ୍ର ସତ୍ୟ ପବିତ୍ରତା ଆସେ। ଗଙ୍ଗା ଜଳ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ମାଟି ଓ ଲେପ ଦେଇ ଦେହକୁ ଧୋଇଲେ ମଧ୍ୟ,
ମର୍ତ୍ଯୋ ଦୁର୍ଗଂଧଦେହୋସୌ ଭାଵଦୁଷ୍ଟୋ ନ ଶୁଧ୍ଯତି । ତୀର୍ଥସ୍ନାନୈସ୍ତପୋଭିଶ୍ଚ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ନ ଚ ଶୁଧ୍ଯତି
ମଣିଷ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଦେହ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଥିଲେ ଶୁଧ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ। ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ଶୁଧ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ।
ସ୍ଵମୂର୍ତିଃ କ୍ଷାଲିତା ତୀର୍ଥେ ନ ଶୁଦ୍ଧିମଧିଗଚ୍ଛତି । ଅଂତର୍ଭାଵପ୍ରଦୁଷ୍ଟସ୍ଯ ଵିଶତୋପି ହୁତାଶନମ୍
ନିଜ ଦେହକୁ ତୀର୍ଥରେ ଧୋଇଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ପବିତ୍ର ହୁଏନାହିଁ। ଯାହାର ମନ ଭିତରେ ଦୁଷ୍ଟତା ଅଛି, ସେ ଯଦି ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରେ,
ନ ସ୍ଵର୍ଗୋ ନାପଵର୍ଗଶ୍ଚ ଦେହନିର୍ଦହନଂ ପରମ୍ । ଭାଵଶୁଦ୍ଧିଃ ପରଂ ଶୌଚଂ ପ୍ରମାଣଂ ସର୍ଵକର୍ମସୁ
କେବଳ ଦେହ ଦାହନ କଲେ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ମିଳେନାହିଁ। ମନର ପବିତ୍ରତା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୁଚିତା, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏହା ମୁଖ୍ୟ ମାନଦଣ୍ଡ।
ଅନ୍ଯଥା ଲିଂଗ୍ଯତେ କାଂତା ଭାଵେନ ଦୁହିତାନ୍ଯଥା । ମନସା ଭିଦ୍ଯତେ ଵୃତ୍ତିରଭିନ୍ନେଷ୍ଵପି ଵସ୍ତୁଷୁ
ଏକେଇ ଜଣେ ନାରୀକୁ କେବେ ପ୍ରେମିକା ଭାବେ, କେବେ କନ୍ୟା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ବସ୍ତୁ ଏକେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନର ଭାବନା ଅନୁଯାୟୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ବଦଳିଯାଏ।
ଅନ୍ଯଥୈଵ ସତୀ ପୁତ୍ରଂ ଚିଂତଯେଦନ୍ଯଥା ପତିମ୍ । ଯଥାଯଥା ସ୍ଵଭାଵସ୍ଯ ମହାଭାଗ ଉଦାହୃତମ୍
ଏକେଇ ଜଣେ ନାରୀ, ପୁଅକୁ ଏକ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରେ, ପତିକୁ ଆଉ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଭାବେ; ଏହିପରି ଭାବର ଗୁଣ ଦେଖାଯାଏ, ହେ ମହାଭାଗ।
ପରିଷ୍ଵକ୍ତୋପି ଯଦ୍ଭାର୍ଯାଂ ଭାଵହୀନାଂ ନ କାରଯେତ୍ । ନାଦ୍ଯାଦ୍ଵିଵିଧମନ୍ନାଦ୍ଯଂ ରସ୍ଯାନି ସୁରଭୀଣି ଚ
ପତ୍ନୀକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଭାବ ଛାଡ଼ି କୌଣସି କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଭାବ ବିନା ରସାଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅଭାଵେନ ନରସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଭାଵଃ ସର୍ଵତ୍ର କାରଣମ୍ । ଚିତ୍ତଂ ଶୋଧଯ ଯତ୍ନେନ କିମନ୍ଯୈର୍ବାହ୍ଯଶୋଧନୈଃ
ଏହିପରି, ଯେଉଁଠାରେ ଭାବ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ ଭାବ ହେଉଛି; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବାହ୍ୟ ପବିତ୍ରତା ଚାହିଁ ନାହିଁ, ମନକୁ ଯତ୍ନରେ ପବିତ୍ର କର।
ଭାଵତଃ ଶୁଚିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ସ୍ଵର୍ଗଂ ମୋକ୍ଷଂ ଚ ଵିଂଦତି । ଜ୍ଞାନାମଲାଂଭସା ପୁଂସଃ ସଵୈରାଗ୍ଯମୃଦାପୁନଃ
ଭାବ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଠାରେ ମନ ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ସେଠାରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ; ଜ୍ଞାନର ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଭାବରେ ବିରାଗ ଓ କ୍ଷମା ଆସେ।
ଅଵିଦ୍ଯା ରାଗଵିଣ୍ମୂତ୍ର ଲେପୋ ନଶ୍ଯେଦ୍ଵିଶୋଧନୈଃ । ଏଵମେତଚ୍ଛରୀରଂ ହି ନିସର୍ଗାଦଶୁଚିଂ ଵିଦୁଃ
ଅଜ୍ଞାନ, ରାଗ ଓ ମଳର ଦାଗ ପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ନଶିଯାଏ; ଏହିପରି, ଏହି ଦେହ ସ୍ୱଭାବତଃ ଅପବିତ୍ର ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ଵିଦ୍ଯାଦସାର ନିଃସାରଂ କଦଲୀସାରସନ୍ନିଭମ୍ । ଜ୍ଞାତ୍ଵୈଵଂ ଦୋଷଵଦ୍ଦେହଂ ଯଃ ପ୍ରାଜ୍ଞଃ ଶିଥିଲୀ ଭଵେତ୍
ଜ୍ଞାନକୁ ଅସାର ଓ ନିର୍ମୂଳ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣ; ଏହା କଦଳୀ ଗଛର ମୁଳା ଭଳି ଖାଲି; ଏପରି ଦେହର ଦୋଷ ବୁଝି, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଅନାସକ୍ତ ହୁଏ।
ସୋତିକ୍ରାମତି ସଂସାରଂ ଦୃଢଗ୍ରାହୋଵତିଷ୍ଠତି । ଏଵମେତନ୍ମହାକଷ୍ଟଂ ଜନ୍ମଦୁଃଖଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍
ଏଭଳି ଜଣେ ଲୋକ ସଂସାର ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଟକି ରହିଥାଏ ଓ ଦୃଢ଼ ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ଏହିପରି ଜନ୍ମର ଦୁଃଖ ବଡ଼ କଷ୍ଟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
ପୁଂସାମଜ୍ଞାନଦୋଷେଣ ନାନାକର୍ମଵଶେନ ଚ । ଗର୍ଭସ୍ଥସ୍ଯ ମତିର୍ଯାସୀତ୍ସା ଜାତସ୍ଯ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି
ପୁରୁଷ ଅଜ୍ଞାନର ଦୋଷ ଓ ବିଭିନ୍ନ କର୍ମର ପ୍ରଭାବରେ, ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁର ମନ ଜନ୍ମ ପରେ ହରାଯାଏ।
ସୁମୂର୍ଚ୍ଛିତସ୍ଯ ଦୁଃଖେନ ଯୋନିଯଂତ୍ରନିପୀଡନାତ୍ । ବାହ୍ଯେନ ଵାଯୁନା ଚାସ୍ଯ ମୋହସଂଗେନ ଦେହିନାମ୍
ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଓ ଗର୍ଭର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ବାହ୍ୟ ବାୟୁର ପ୍ରଭାବରେ ଦେହୀ ମଣିଷ ମହାମୋହରେ ଆବୃତ ହୁଏ।
ସ୍ପୃଷ୍ଟମାତ୍ରସ୍ଯ ଘୋରେଣ ଜ୍ଵରଃ ସମୁପଜାଯତେ । ତେନ ଜ୍ଵରେଣ ମହତା ମହାମୋହଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ଭୟଙ୍କର ଜ୍ୱର ଛୁଇଁଲେ ସହସା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଜ୍ୱରରୁ ଗଭୀର ମୋହ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
ସଂମୂଢସ୍ଯ ସ୍ମୃତିଭ୍ରଂଶଃ ଶୀଘ୍ରଂ ସଂଜାଯତେ ପୁନଃ । ସ୍ମୃତିଭ୍ରଂଶାତ୍ତତସ୍ତସ୍ଯ ପୂର୍ଵକର୍ମଵଶେନ ଚ
ମନ ମୁଢ଼ ହେଲେ ସ୍ମୃତି ହ୍ରାସ ତୁରନ୍ତ ହୁଏ; ସେଇ ସ୍ମୃତି ହ୍ରାସ ଓ ପୂର୍ବ କର୍ମର ପ୍ରଭାବରେ,
ରତିଃ ସଂଜାଯତେ ତସ୍ଯ ଜଂତୋସ୍ତତ୍ରୈଵ ଜନ୍ମନି । ରକ୍ତୋ ମୂଢଶ୍ଚ ଲୋକୋଯମକାର୍ଯେ ସଂପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ
ସେଇ ଜନ୍ତୁରେ ସେଇ ଜନ୍ମରେ ଆସକ୍ତି ଉପଜେ; ଏହିପରି ଲୋକ ଆସକ୍ତ ଓ ମୁଢ଼ ହୋଇ ଅନୁଚିତ କାମରେ ଲାଗିଯାଏ।
ନ ଚାତ୍ମାନଂ ଵିଜାନାତି ନ ପରଂ ନ ଚ ଦୈଵତମ୍ । ନ ଶୃଣୋତି ପରଂ ଶ୍ରେଯଃ ସଚକ୍ଷୁରପି ନେକ୍ଷତେ
ସେ ନିଜକୁ ଜାଣିପାରେନାହିଁ, ଅନ୍ୟକୁ ନୁହେଁ, ଦେବତାକୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ସେ ପରମ ମଙ୍ଗଳ ଶୁଣେନାହିଁ, ଚକ୍ଷୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରେନାହିଁ।
ସମେ ପଥି ଶନୈର୍ଗଚ୍ଛନ୍ସ୍ଖଲତୀଵ ପଦେପଦେ । ସତ୍ଯାଂ ବୁଦ୍ଧୌ ନ ଜାନାତି ବୋଧ୍ଯମାନୋ ବୁଧୈରପି
ସେଇ ରାସ୍ତାରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲି, ପ୍ରତି ପଦକୁ ଠୋକୁଛି; ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ଶିଖ୍ୟା ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ବୁଝିପାରେନାହିଁ।
ସଂସାରେ କ୍ଲିଶ୍ଯତେ ତେନ ନରୋ ଲୋଭଵଶାନୁଗଃ । ଗର୍ଭସ୍ମୃତେରଭାଵେ ଚ ଶାସ୍ତ୍ରମୁକ୍ତଂ ଶିଵେନ ଚ
ଏଭଳି ଲୋକ ଲୋଭର ପ୍ରଭାବରେ ସଂସାରରେ ଦୁଃଖ ପାଏ; ଗର୍ଭସ୍ମୃତି ନ ଥିଲେ, ଶିବଙ୍କ କଥା ଶାସ୍ତ୍ରରେ କହାଯାଇଛି।
ତଦ୍ଦୁଃଖକଥନାର୍ଥାଯ ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷପ୍ରସାଧକମ୍ । ଯେନ ତସ୍ମିଞ୍ଛିଵେ ଜ୍ଞାତେ ଧର୍ମକାମାର୍ଥସାଧନେ
ସେଇ ଦୁଃଖ ବର୍ଣ୍ଣନା ପାଇଁ, ଯାହା ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ଶିବଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ସାଧନ ହୁଏ।
ନ କୁର୍ଵଂତ୍ଯାତ୍ମନଃ ଶ୍ରେଯସ୍ତଦତ୍ର ମହଦଦ୍ଭୁତମ୍ । ଅଵ୍ଯକ୍ତେଂଦ୍ରିଯବୁଦ୍ଧିତ୍ଵାଦ୍ବାଲ୍ଯେଦୁଃଖଂ ମହତ୍ପୁନଃ
ନିଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କିଏଁ କାମ କରୁନାହାନ୍ତି, ଏହା ଏଠାରେ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଥିବାରୁ, ଶିଶୁବୟସରେ ପୁଣି ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆସେ।
ଇଚ୍ଛନ୍ନପି ନ ଶକ୍ନୋତି ଵକ୍ତୁଂ କର୍ତୁଂ ନ ସତ୍କୃତୀ । ଦଂତଜନ୍ମମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ଲୌଲ୍ଯେନ ଵାଯୁନା ତଥା
ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ କଥା କହିପାରେ ନାହିଁ, କିଛି କରିପାରେ ନାହିଁ; ଗରିମା ଥିବା ଲୋକ ଦାନ୍ତ ଆସିବାର ବଡ଼ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗେ, ଏବଂ ବାୟୁର ଅସ୍ଥିରତା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ।
ବାଲରୋଗୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈଃ ପୀଡାବାଲଗ୍ରହୈରପି । ତୃଡ୍ବୁଭୁକ୍ଷା ପରୀତାଂଗଃ କ୍ଵଚିତ୍ତିଷ୍ଠତି ଗଚ୍ଛତି
ବିଭିନ୍ନ ପିଲା ରୋଗ ଓ ବାଳଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗେ, ତିନ୍ତି ଓ ଭୋକରେ ଶରୀର ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, କେବେ ବସେ, କେବେ ଚାଲେ।