କାମକ୍ରୋଧସମାକ୍ରାଂତଂ ଶ୍ଵସନୈଶ୍ଚୋପମର୍ଦିତମ୍ । ଭୋଗତୃଷ୍ଣାତୁରଂ ଗୂଢଂ ରାଗଦ୍ଵେଷ ଵଶାନୁଗମ୍
ଏହା କାମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ, ଭୋଗ ତୃଷ୍ଣାରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ, ଗୁପ୍ତ ଏବଂ ରାଗ ଦ୍ୱେଷରେ ଅଧୀନ।
ସଵର୍ଣିତାଂଗପ୍ରତ୍ଯଂଗଂ ଜରାଯୁ ପରିଵେଷ୍ଟିତମ୍ । ସଂକଟେନାଵିଵିକ୍ତେନ ଯୋନିମାର୍ଗେଣ ନିର୍ଗତମ୍
ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପାଙ୍ଗ ସହିତ, ଜରାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଲପେଟାଯାଇ, ଗର୍ଭର ସଂକୁଚିତ ଓ ଅନ୍ଧାର ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ବାହାରୁଛି।
ଵିଣ୍ମୂତ୍ରରକ୍ତସିକ୍ତାଂଗଂ ଷଟ୍କୌଶିକସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ଅସ୍ଥିପଂଜରସଂଘାତଂ ଜ୍ଞେଯମସ୍ମିନ୍କଲେଵରେ
ଏହି ଶରୀର ମଳ, ମୁତ୍ର ଓ ରକ୍ତରେ ଭିଜା, ଛଅଟି ପଟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ଡାଞ୍ଚା ରୂପେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ଶତତ୍ରଯଂ ଶତାଧିକଂ ପଂଚପେଶୀ ଶତାନି ଚ । ସାର୍ଧାଭିସ୍ତିସୃଭିଶ୍ଛନ୍ନଂ ସମଂତାଦ୍ରୋମକୋଟିଭିଃ
ତିନି ଶତ ପାଞ୍ଚ ମାଂସପେଶୀ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅନେକ କେଶ ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ଢାକା, ତିନି ଓ ଅର୍ଧ ତଳ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।
ଶରୀରଂ ସ୍ଥୂଲସୂକ୍ଷ୍ମାଭିର୍ଦୃଶ୍ଯାଦୃଶ୍ଯାଭିରଂତତଃ । ଏତାଭିର୍ମାଂସନାଡୀଭିଃ କୋଟିଭିସ୍ତତ୍ସମନ୍ଵିତମ୍
ଏହି ଶରୀର ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ, ଏହି ଅନେକ ମାଂସ ନଳୀ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରିଯାଇଛି।
ପ୍ରସ୍ଵେଦମଶୁଚିଂ ତାଭିରଂତରସ୍ଥଂ ଚ ତେନ ହି । ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଦ୍ଦଶନାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଵିଂଶତିଶ୍ଚ ନଖାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଏହି ନଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଅଶୁଚି ଘାମ ରହିଛି; ଏପରି, ବତିସ ଦାନ୍ତ ଓ କୁଡ଼ି ନଖ ଥିବା କଥା କୁହାଯାଇଛି।
ପିତ୍ତସ୍ଯ କୁଡଵଂ ଜ୍ଞେଯଂ କଫସ୍ଯାର୍ଧାଢକଂ ତଥା । ଵସାଯାଶ୍ଚ ପଲାଃ ପଂଚ ତଦର୍ଧଂ ଫଲକସ୍ଯ ଚ
ପିତ୍ତର ମାପ କୁଡ଼ାଉ ଏବଂ କଫର ଅର୍ଧ ଆଢ଼କ, ପାଞ୍ଚ ପଳ ଚର୍ବି ଏବଂ ତାହାର ଅର୍ଧ ମଜ୍ଜା।
ପଂଚାର୍ବୁଦ ପଲା ଜ୍ଞେଯାଃ ପଲାନି ଦଶ ମେଦସଃ । ପଲତ୍ରଯଂ ମହାରକ୍ତଂ ମଜ୍ଜା ରକ୍ତାଚ୍ଚତୁର୍ଗୁଣା
ପାଞ୍ଚ ଅର୍ବୁଦ ପଳ ଓ ଦଶ ପଳ ଚର୍ବି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; ତିନି ପଳ ମହାରକ୍ତ ଏବଂ ମଜ୍ଜା ରକ୍ତର ଚାରିଗୁଣା।
ଶୁକ୍ରାର୍ଧକୁଡଵଂ ଜ୍ଞେଯଂ ତଦର୍ଧଂ ଦେହିନାଂ ବଲମ୍ । ମାଂସସ୍ଯ ଚୈକଂ ପିଂଡେନ ପଲସାହସ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଶୁକ୍ରର ଅର୍ଧ କୁଡ଼ାଉ ଏବଂ ତାହାର ଅର୍ଧ ଦେହର ଶକ୍ତି; ମାଂସର ଏକ ଗଠିକୁ ହଜାର ପଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ରକ୍ତଂ ପଲଶତଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଵିଣ୍ମୂତ୍ରଂ ଚାପ୍ରମାଣତଃ । ଇତି ଦେହଗୃହେ ରାଜନ୍ଵାସଃ ସ୍ଯାନ୍ନିତ୍ଯମାତ୍ମନଃ
ଶତ ପଳ ରକ୍ତ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ମଳ ଓ ମୁତ୍ରର ପରିମାଣ ଅପରିମିତ; ଏହିପରି ଦେହ ନିତ୍ୟ ଆତ୍ମାର ଘର।
ଅଶୁଦ୍ଧଂ ଚ ଵିଶୁଦ୍ଧସ୍ଯ କର୍ମବଂଧଵିନିର୍ମିତମ୍ । ଶୁକ୍ରଶୋଣିତସଂଯୋଗାଦ୍ଦେହଃ ସଂଜାଯତେ କ୍ଵଚିତ୍
ଏହି ଶରୀର ଅଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାର, କର୍ମର ବନ୍ଧନରେ ତିଆରି, କେବେ କେବେ ଶୁକ୍ର ଓ ରକ୍ତର ମିଶ୍ରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ନିତ୍ଯଂ ଵିଣ୍ମୂତ୍ରସଂଯୁକ୍ତସ୍ତେନାଯମଶୁଚିଃ ସ୍ମୃତଃ । ଯଥା ଵୈ ଵିଷ୍ଠଯା ପୂର୍ଣଃ ଶୁଚିଃ ସାଂତର୍ବହିର୍ଘଟଃ
ସଦା ମଳ ଓ ମୁତ୍ର ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଅଶୁଚି ବୋଲାଯାଏ; ଯେପରି ମଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଡ଼ା ବାହାରେ ଶୁଚି ଦେଖାଯାଏ, ତେଣୁ ଏହି ଶରୀର ମଧ୍ୟ ତେଣିଏ।
ଶୌଚେନ ଶୋଧ୍ଯମାନୋପି ଦେହୋଯମଶୁଚିର୍ଭଵେତ୍ । ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯାତିପଵିତ୍ରାଣି ପଂଚଗଵ୍ଯ ହଵୀଂଷି ଚ
ଏହି ଦେହକୁ ଯେତେବେଳେ ଶୁଚିତା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର କରାଯାଏ, ତଥାପି ଏହା ଅପବିତ୍ର ରହିଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଦେହ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଓ ଅତି ପବିତ୍ର ହବିଷ୍ୟାଦି ମଧ୍ୟ ଅପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ।
ଅଶୁଚିତ୍ଵଂ ପ୍ରଯାଂତ୍ଯାଶୁ ଦେହୋଯମଶୁଚିସ୍ତତଃ । ହୃଦ୍ଯାନ୍ଯପ୍ଯନ୍ନପାନାନି ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସୁରଭୀଣି ଚ
ଏହି ଦେହର ଅପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା, ସବୁଠାରୁ ରୁଚିକର ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ପଦାର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହା ସ୍ପର୍ଶ କରିଲେ ଶୀଘ୍ର ଅପବିତ୍ର ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଅଶୁଚିତ୍ଵଂ ପ୍ରଯାଂତ୍ଯାଶୁ କୋଽନ୍ଯ ସ୍ଯାଦଶୁଚିସ୍ତତଃ । ହେ ଜନାଃ କିଂ ନ ପଶ୍ଯଧ୍ଵଂ ଯନ୍ନିର୍ଯାତି ଦିନେଦିନେ
ଏହି କାରଣରୁ ଅନ୍ୟ କଣସି ଅଧିକ ଅପବିତ୍ର ଅଛି କି? ହେ ଲୋକମାନେ, ତମେ ଦେଖୁନାହାଁତ କି ପ୍ରତିଦିନ ଏହି ଦେହରୁ କ’ଣ ବାହାରୁଛି?
ଦେହାନୁଗୋ ମଲଃ ପୂତିସ୍ତଦାଧାରଃ କଥଂ ଶୁଚିଃ । ଦେହଃ ସଂଶୋଧ୍ଯମାନୋପି ପଂଚଗଵ୍ଯକୁଶାଂବୁଭିଃ
ଦେହ ସହ ଯାଉଥିବା ମଳ ହେଉଛି ଏହାର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ; ଏହି ଦେହ ଯେଉଁଠାରେ ଏମିତି ମଳ ରହିଛି, ସେଠି କିପରି ପବିତ୍ରତା ଥାଇପାରିବ? ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଓ କୁଶା ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଦେହକୁ ଶୁଧ୍ଧ କଲେ ମଧ୍ୟ,
ଘୃଷ୍ଯମାଣ ଇଵାଂଗାରୋ ନିର୍ମଲତ୍ଵଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ସ୍ରୋତାଂସି ଯସ୍ଯ ସତତଂ ପ୍ରଵହଂତି ଗିରେରିଵ
ଯେପରି ଅଙ୍ଗାରକୁ ଘସିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଶୁଧ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ଦେହର ନଳୀମାନେ ପର୍ବତରୁ ବହୁଥିବା ଝରଣା ପରି ସଦା ବହୁଥାଏ।
କଫମୂତ୍ରାଦ୍ଯମଶୁଚିଃ ସ ଦେହଃ ଶୁଧ୍ଯତେ କଥମ୍ । ସର୍ଵାଶୁଚିନିଧାନସ୍ଯ ଶରୀରସ୍ଯ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଏହି ଦେହ କଫ, ମୁତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଭରିଆଛି, ଏହା କିପରି ଶୁଧ୍ଧ ହେବ? ଏହି ଦେହ ସମସ୍ତ ଅପବିତ୍ରତାର ଆସ୍ଥାନ, ଏଥିରେ କେଉଁଠି ଶୁଚିତା ଅଛି?
ଶୁଚିରେକପ୍ରଦେଶୋପି ଶୁଚିର୍ନ ସ୍ଯାଦୃତେଽପି ଵା । ଦିଵା ଵା ଯଦି ଵା ରାତ୍ରୌ ମୃତ୍ତୋଯୈଃ ଶୋଧ୍ଯତେ କରଃ
ଏହି ଦେହରେ ଏକ ଅଂଶ ଶୁଚି ଦେଖାଯାଏ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଚି ହୁଏନାହିଁ। ଦିନେ କିମ୍ବା ରାତିରେ, ମାଟି ଓ ପାଣିରେ ହାତ ଧୋଇଲେ ମଧ୍ୟ,
ତଥାପି ଶୁଚିଭାଙ୍ନସ୍ଯାନ୍ନ ଵିରଜ୍ଯଂତି ତେ ନରାଃ । କାଯୋଯମଗ୍ର୍ଯଧୂପାଦ୍ଯୈର୍ଯତ୍ନେନାପି ସୁସଂସ୍କୃତଃ
ତଥାପି ଲୋକମାନେ ଦେହ ସଂପୃକ୍ତ ଭୋଗରୁ ଅଲଗା ହେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଦେହକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧୂପ ଓ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ତମ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଶୃଙ୍ଗାର କଲେ ମଧ୍ୟ,
ନ ଜହାତି ସ୍ଵଭାଵଂ ହି ଶ୍ଵପୁଚ୍ଛମିଵ ନାମିତମ୍ । ତଥା ଜାତ୍ଯୈଵ କୃଷ୍ଣୋର୍ଣା ନ ଶୁକ୍ଲା ଜାତୁ ଜାଯତେ
ଏହା ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଛାଡ଼ିନାହିଁ, ଯେପରି କୁକୁରର ପୁଛ ହେଉଛି ଏକାଉଁ ହେବାକୁ ଚାହେଲେ ମଧ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ। ଏହିପରି, କଳା ଉନ୍ନ ଜନ୍ମକୁ ଶୁଭ୍ର ହେବାକୁ କେବେ ପାରେନାହିଁ।
ସଂଶୋଧ୍ଯମାନାପି ତଥା ଭଵେନ୍ମୂର୍ତିର୍ନ ନିର୍ମଲା । ଜିଘ୍ରନ୍ନପି ସ୍ଵଦୁର୍ଗଂଧଂ ପଶ୍ଯନ୍ନପି ମଲଂ ସ୍ଵକମ୍
ଏହିପରି, ଦେହକୁ ଶୁଧ୍ଧ କଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ସ୍ୱଚ୍ଛ ହୁଏନାହିଁ। ନିଜ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଶୁଘିଲେ କିମ୍ବା ନିଜ ମଳ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ,
ନ ଵିରଜ୍ଯତି ଲୋକୋଽଯଂ ପୀଡଯନ୍ନପି ନାସିକାମ୍ । ଅହୋ ମୋହସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଯେନ ଵ୍ଯାମୋହିତଂ ଜଗତ୍
ଲୋକମାନେ ଏହାରୁ ଅଲଗା ହେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ, ନାକ ଚିପି ରଖିଲେ ମଧ୍ୟ। ହାଁ, ଏହି ମୋହର ମହତ୍ତ୍ୱ କିଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚିଯାଇଛି।
ଜିଘ୍ରନ୍ପଶ୍ଯନ୍ସ୍ଵକାନ୍ଦୋଷାନ୍କାଯସ୍ଯ ନ ଵିରଜ୍ଯତେ । ସ୍ଵଦେହସ୍ଯ ଵିଗଂଧେନ ଵିରଜ୍ଯେତ ନ ଯୋ ନରଃ
ନିଜ ଦେହର ଦୋଷ ଦେଖିଲେ ଓ ଶୁଘିଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଏହାରୁ ଅଲଗା ହେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ। ଯିଏ ନିଜ ଦେହର ଦୁର୍ଗନ୍ଧରୁ ଅଲଗା ହେବାକୁ ଚାହେନାହିଁ,
ଵିରାଗକାରଣଂ ତସ୍ଯ କିମନ୍ଯଦୁପଦିଶ୍ଯତେ । ସର୍ଵମେଵ ଜଗତ୍ପୂତଂ ଦେହମେଵାଶୁଚିଃ ପରମ୍
ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ କଣସି ବିରାଗର କାରଣ କହିବାକୁ ଅଛି କି? ସମସ୍ତ ଜଗତ ପବିତ୍ର, କେବଳ ଦେହଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅପବିତ୍ର।
ଯନ୍ମଲାଵଯଵସ୍ପର୍ଶାଚ୍ଛୁଚିରପ୍ଯଶୁଚିର୍ଭଵେତ୍ । ଗଂଧଲେପାପନୋଦାଯ ଶୌଚଂ ଦେହସ୍ଯ କୀର୍ତିତମ୍
ଦେହର ମଳ ଓ ଅଂଗ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ଶୁଚି ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ଅପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ। ଦେହର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ଦାଗ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ମାନେ ଶୁଚିତା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରାଯାଏ।
ଦ୍ଵଯସ୍ଯାପଗମାତ୍ପଶ୍ଚାଦ୍ଭାଵଶୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵିଶୁଦ୍ଧ୍ଯତି । ଗଂଗାତୋଯେନ ସର୍ଵେଣ ମୃଦ୍ଭାରୈର୍ଗାତ୍ରଲେପନୈଃ
ଏହି ଦୁଇଟି ଦୂର ହେଲେ ପରେ ମାତ୍ର ସତ୍ୟ ପବିତ୍ରତା ଆସେ। ଗଙ୍ଗା ଜଳ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ମାଟି ଓ ଲେପ ଦେଇ ଦେହକୁ ଧୋଇଲେ ମଧ୍ୟ,
ମର୍ତ୍ଯୋ ଦୁର୍ଗଂଧଦେହୋସୌ ଭାଵଦୁଷ୍ଟୋ ନ ଶୁଧ୍ଯତି । ତୀର୍ଥସ୍ନାନୈସ୍ତପୋଭିଶ୍ଚ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ନ ଚ ଶୁଧ୍ଯତି
ମଣିଷ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଦେହ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଥିଲେ ଶୁଧ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ। ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ଶୁଧ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ।
ସ୍ଵମୂର୍ତିଃ କ୍ଷାଲିତା ତୀର୍ଥେ ନ ଶୁଦ୍ଧିମଧିଗଚ୍ଛତି । ଅଂତର୍ଭାଵପ୍ରଦୁଷ୍ଟସ୍ଯ ଵିଶତୋପି ହୁତାଶନମ୍
ନିଜ ଦେହକୁ ତୀର୍ଥରେ ଧୋଇଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ପବିତ୍ର ହୁଏନାହିଁ। ଯାହାର ମନ ଭିତରେ ଦୁଷ୍ଟତା ଅଛି, ସେ ଯଦି ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରେ,
ନ ସ୍ଵର୍ଗୋ ନାପଵର୍ଗଶ୍ଚ ଦେହନିର୍ଦହନଂ ପରମ୍ । ଭାଵଶୁଦ୍ଧିଃ ପରଂ ଶୌଚଂ ପ୍ରମାଣଂ ସର୍ଵକର୍ମସୁ
କେବଳ ଦେହ ଦାହନ କଲେ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ମିଳେନାହିଁ। ମନର ପବିତ୍ରତା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୁଚିତା, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏହା ମୁଖ୍ୟ ମାନଦଣ୍ଡ।