ସୂଚୀଭିରଗ୍ନିଵର୍ଣାଭିର୍ଭିନ୍ନଗାତ୍ରୋ ନିରଂତରମ୍ । ଯଦ୍ଦୁଃଖଂ ଜାଯତେ ତସ୍ଯ ତଦ୍ଗର୍ଭେଷ୍ଟଗୁଣଂ ଭଵେତ୍
ଅଗ୍ନି ପରି ତେଜ ହୋଇଥିବା ସୁଇ ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଅବିରତ ବେଧାଯାଏ, ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଗର୍ଭର ଦୁଃଖର ଲକ୍ଷଣ।
ଗର୍ଭଵାସାତ୍ପରଂ ଵାସଂ କଷ୍ଟଂ ନୈଵାସ୍ତି କୁତ୍ରଚିତ୍ । ଦେହିନାଂ ଦୁଃଖମତୁଲଂ ସୁଘୋରମପି ସଂକଟମ୍
ଗର୍ଭରୁ ଅଧିକ କଷ୍ଟଦାୟକ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଥାନ ନାହିଁ; ଦେହୀ ଜୀବର ଏହି ଦୁଃଖ ଅପୂର୍ବ, ଭୟଙ୍କର ଓ ଅତି କଷ୍ଟକର।
ଇତ୍ଯେତଦ୍ଗର୍ଭଦୁଃଖଂ ହି ପ୍ରାଣିନାଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ । ଚରସ୍ଥିରାଣାଂ ସର୍ଵେଷାମାତ୍ମଗର୍ଭାନୁରୂପତଃ
ଏଭଳି ଗର୍ଭର ଯନ୍ତ୍ରଣା ସମସ୍ତ ଚର ଓ ଅଚର ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ, ସେମାନଙ୍କର ଗର୍ଭ ଅନୁଯାୟୀ, ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ଗର୍ଭାତ୍କୋଟିଗୁଣାପୀଡା ଯୋନିଯଂତ୍ରନିପୀଡନାତ୍ । ସଂମୂର୍ଚ୍ଛିତସ୍ଯ ଜାଯେତ ଜାଯମାନସ୍ଯ ଦେହିନଃ
ଗର୍ଭର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଯେତେ ଥରେ ହେଉଛି, ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଏହା ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷେ ଗୁଣା ବଢ଼ିଯାଏ; ଜନ୍ମ ହେଉଥିବା ଦେହୀ ଅଚେତନ ହୋଇ ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରେ।
ଇକ୍ଷୁଵତ୍ପୀଡ୍ଯମାନସ୍ଯ ପାପମୁଦ୍ଗରପେଷଣାତ୍ । ଗର୍ଭାନ୍ନିଷ୍କ୍ରମମାଣସ୍ଯ ପ୍ରବଲୈଃ ସୂତିଵାଯୁଭିଃ
ଯେପରି ଇଖୁକୁ ଚକୁଇଁ ଦ୍ୱାରା ଚିପି ଦୁଷିତତା ବାହାର କରାଯାଏ, ସେପରି ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଗର୍ଭରୁ ବାହାରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ।
ଜାଯତେ ସୁମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ପରିତ୍ରାଣଂ ନ ଵିଂଦତି । ଯଂତ୍ରେଣ ପୀଡ୍ଯମାନାଃ ସ୍ଯୁର୍ନିଃସାରାଶ୍ଚ ଯଥେକ୍ଷଵଃ
ଏହିପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତି ହୁଏ, କିଛି ରକ୍ଷା ମିଳେନାହିଁ; ଯେପରି ଇଖୁ ଚକୁଇଁ ତଳେ ଚିପି ଶୁନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗେ।
ତଥା ଶରୀରଂ ଯୋନିସ୍ଥଂ ପାତ୍ଯତେ ଯଂତ୍ରପୀଡନାତ୍ । ଅସ୍ଥିମଦ୍ଵର୍ତୁଲାକାରଂ ସ୍ନାଯୁବଂଧନଵେଷ୍ଟିତମ୍
ଏହିପରି ଗର୍ଭରେ ଥିବା ଶରୀରଟି ଯନ୍ତ୍ରର ଚାପରେ ପଡ଼ି ତଳକୁ ପଡ଼ିଯାଏ, ଏହା ଅସ୍ଥି ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଗୋଲାକାର ଏବଂ ସ୍ନାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧାଯାଇଥାଏ।
ରକ୍ତମାଂସଵସାଲିପ୍ତଂ ଵିଣ୍ମୂତ୍ରଦ୍ରଵ୍ଯଭାଜନମ୍ । କେଶଲୋମନଖଚ୍ଛନ୍ନଂ ରୋଗାଯତନମୁତ୍ତମମ୍
ଏହି ଶରୀର ରକ୍ତ, ମାଂସ ଓ ଚର୍ବିରେ ଲପେଟାଯାଇଛି, ମଳ ଓ ମୁତ୍ରର ପାତ୍ର, କେଶ, ଲୋମ ଓ ନଖରେ ଢାକା, ଏବଂ ରୋଗର ମୂଳ ସ୍ଥାନ।
ଵଦନୈକମହାଦ୍ଵାରଂ ଗଵାକ୍ଷାଷ୍ଟକଭୂଷିତମ୍ । ଓଷ୍ଠଦ୍ଵଯକପାଟଂ ତୁ ଦଂତଜିହ୍ଵାଗଲାନ୍ଵିତମ୍
ଏହି ଶରୀରରେ ମୁଖ ଏକ ବଡ଼ ଦ୍ୱାର, ଏହା ଆଠଟି ଛୋଟ ଝରୋକା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଦୁଇଟି ଓଠ ଦ୍ୱାର ଭଳି, ଦାନ୍ତ, ଜିଭ ଓ କଣ୍ଠ ଦ୍ୱାରା ସୁସଜ୍ଜିତ।
ନାଡୀସ୍ଵେଦପ୍ରଵାହଂ ଚ କଫପିତ୍ତପରିପ୍ଲୁତମ୍ । ଜରାଶୋକସମାଵିଷ୍ଟଂ କାଲଵକ୍ତ୍ରାନଲେସ୍ଥିତମ୍
ଏହି ଶରୀର ନଳୀ ଓ ଘାମର ଧାରାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କଫ ଓ ପିତ୍ତରେ ଭରିଯାଇଛି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ଶୋକରେ ଆବୃତ, ସମୟର ଅଗ୍ନିରେ ବସିଥିବା।
କାମକ୍ରୋଧସମାକ୍ରାଂତଂ ଶ୍ଵସନୈଶ୍ଚୋପମର୍ଦିତମ୍ । ଭୋଗତୃଷ୍ଣାତୁରଂ ଗୂଢଂ ରାଗଦ୍ଵେଷ ଵଶାନୁଗମ୍
ଏହା କାମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ, ଭୋଗ ତୃଷ୍ଣାରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ, ଗୁପ୍ତ ଏବଂ ରାଗ ଦ୍ୱେଷରେ ଅଧୀନ।
ସଵର୍ଣିତାଂଗପ୍ରତ୍ଯଂଗଂ ଜରାଯୁ ପରିଵେଷ୍ଟିତମ୍ । ସଂକଟେନାଵିଵିକ୍ତେନ ଯୋନିମାର୍ଗେଣ ନିର୍ଗତମ୍
ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପାଙ୍ଗ ସହିତ, ଜରାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଲପେଟାଯାଇ, ଗର୍ଭର ସଂକୁଚିତ ଓ ଅନ୍ଧାର ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ବାହାରୁଛି।
ଵିଣ୍ମୂତ୍ରରକ୍ତସିକ୍ତାଂଗଂ ଷଟ୍କୌଶିକସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ଅସ୍ଥିପଂଜରସଂଘାତଂ ଜ୍ଞେଯମସ୍ମିନ୍କଲେଵରେ
ଏହି ଶରୀର ମଳ, ମୁତ୍ର ଓ ରକ୍ତରେ ଭିଜା, ଛଅଟି ପଟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ଡାଞ୍ଚା ରୂପେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ଶତତ୍ରଯଂ ଶତାଧିକଂ ପଂଚପେଶୀ ଶତାନି ଚ । ସାର୍ଧାଭିସ୍ତିସୃଭିଶ୍ଛନ୍ନଂ ସମଂତାଦ୍ରୋମକୋଟିଭିଃ
ତିନି ଶତ ପାଞ୍ଚ ମାଂସପେଶୀ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅନେକ କେଶ ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ଢାକା, ତିନି ଓ ଅର୍ଧ ତଳ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।
ଶରୀରଂ ସ୍ଥୂଲସୂକ୍ଷ୍ମାଭିର୍ଦୃଶ୍ଯାଦୃଶ୍ଯାଭିରଂତତଃ । ଏତାଭିର୍ମାଂସନାଡୀଭିଃ କୋଟିଭିସ୍ତତ୍ସମନ୍ଵିତମ୍
ଏହି ଶରୀର ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ, ଏହି ଅନେକ ମାଂସ ନଳୀ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରିଯାଇଛି।
ପ୍ରସ୍ଵେଦମଶୁଚିଂ ତାଭିରଂତରସ୍ଥଂ ଚ ତେନ ହି । ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଦ୍ଦଶନାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଵିଂଶତିଶ୍ଚ ନଖାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଏହି ନଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଅଶୁଚି ଘାମ ରହିଛି; ଏପରି, ବତିସ ଦାନ୍ତ ଓ କୁଡ଼ି ନଖ ଥିବା କଥା କୁହାଯାଇଛି।
ପିତ୍ତସ୍ଯ କୁଡଵଂ ଜ୍ଞେଯଂ କଫସ୍ଯାର୍ଧାଢକଂ ତଥା । ଵସାଯାଶ୍ଚ ପଲାଃ ପଂଚ ତଦର୍ଧଂ ଫଲକସ୍ଯ ଚ
ପିତ୍ତର ମାପ କୁଡ଼ାଉ ଏବଂ କଫର ଅର୍ଧ ଆଢ଼କ, ପାଞ୍ଚ ପଳ ଚର୍ବି ଏବଂ ତାହାର ଅର୍ଧ ମଜ୍ଜା।
ପଂଚାର୍ବୁଦ ପଲା ଜ୍ଞେଯାଃ ପଲାନି ଦଶ ମେଦସଃ । ପଲତ୍ରଯଂ ମହାରକ୍ତଂ ମଜ୍ଜା ରକ୍ତାଚ୍ଚତୁର୍ଗୁଣା
ପାଞ୍ଚ ଅର୍ବୁଦ ପଳ ଓ ଦଶ ପଳ ଚର୍ବି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; ତିନି ପଳ ମହାରକ୍ତ ଏବଂ ମଜ୍ଜା ରକ୍ତର ଚାରିଗୁଣା।
ଶୁକ୍ରାର୍ଧକୁଡଵଂ ଜ୍ଞେଯଂ ତଦର୍ଧଂ ଦେହିନାଂ ବଲମ୍ । ମାଂସସ୍ଯ ଚୈକଂ ପିଂଡେନ ପଲସାହସ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଶୁକ୍ରର ଅର୍ଧ କୁଡ଼ାଉ ଏବଂ ତାହାର ଅର୍ଧ ଦେହର ଶକ୍ତି; ମାଂସର ଏକ ଗଠିକୁ ହଜାର ପଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ରକ୍ତଂ ପଲଶତଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଵିଣ୍ମୂତ୍ରଂ ଚାପ୍ରମାଣତଃ । ଇତି ଦେହଗୃହେ ରାଜନ୍ଵାସଃ ସ୍ଯାନ୍ନିତ୍ଯମାତ୍ମନଃ
ଶତ ପଳ ରକ୍ତ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ମଳ ଓ ମୁତ୍ରର ପରିମାଣ ଅପରିମିତ; ଏହିପରି ଦେହ ନିତ୍ୟ ଆତ୍ମାର ଘର।
ଅଶୁଦ୍ଧଂ ଚ ଵିଶୁଦ୍ଧସ୍ଯ କର୍ମବଂଧଵିନିର୍ମିତମ୍ । ଶୁକ୍ରଶୋଣିତସଂଯୋଗାଦ୍ଦେହଃ ସଂଜାଯତେ କ୍ଵଚିତ୍
ଏହି ଶରୀର ଅଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାର, କର୍ମର ବନ୍ଧନରେ ତିଆରି, କେବେ କେବେ ଶୁକ୍ର ଓ ରକ୍ତର ମିଶ୍ରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ନିତ୍ଯଂ ଵିଣ୍ମୂତ୍ରସଂଯୁକ୍ତସ୍ତେନାଯମଶୁଚିଃ ସ୍ମୃତଃ । ଯଥା ଵୈ ଵିଷ୍ଠଯା ପୂର୍ଣଃ ଶୁଚିଃ ସାଂତର୍ବହିର୍ଘଟଃ
ସଦା ମଳ ଓ ମୁତ୍ର ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଅଶୁଚି ବୋଲାଯାଏ; ଯେପରି ମଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଡ଼ା ବାହାରେ ଶୁଚି ଦେଖାଯାଏ, ତେଣୁ ଏହି ଶରୀର ମଧ୍ୟ ତେଣିଏ।
ଶୌଚେନ ଶୋଧ୍ଯମାନୋପି ଦେହୋଯମଶୁଚିର୍ଭଵେତ୍ । ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯାତିପଵିତ୍ରାଣି ପଂଚଗଵ୍ଯ ହଵୀଂଷି ଚ
ଏହି ଦେହକୁ ଯେତେବେଳେ ଶୁଚିତା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର କରାଯାଏ, ତଥାପି ଏହା ଅପବିତ୍ର ରହିଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଦେହ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଓ ଅତି ପବିତ୍ର ହବିଷ୍ୟାଦି ମଧ୍ୟ ଅପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ।
ଅଶୁଚିତ୍ଵଂ ପ୍ରଯାଂତ୍ଯାଶୁ ଦେହୋଯମଶୁଚିସ୍ତତଃ । ହୃଦ୍ଯାନ୍ଯପ୍ଯନ୍ନପାନାନି ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସୁରଭୀଣି ଚ
ଏହି ଦେହର ଅପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା, ସବୁଠାରୁ ରୁଚିକର ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ପଦାର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହା ସ୍ପର୍ଶ କରିଲେ ଶୀଘ୍ର ଅପବିତ୍ର ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଅଶୁଚିତ୍ଵଂ ପ୍ରଯାଂତ୍ଯାଶୁ କୋଽନ୍ଯ ସ୍ଯାଦଶୁଚିସ୍ତତଃ । ହେ ଜନାଃ କିଂ ନ ପଶ୍ଯଧ୍ଵଂ ଯନ୍ନିର୍ଯାତି ଦିନେଦିନେ
ଏହି କାରଣରୁ ଅନ୍ୟ କଣସି ଅଧିକ ଅପବିତ୍ର ଅଛି କି? ହେ ଲୋକମାନେ, ତମେ ଦେଖୁନାହାଁତ କି ପ୍ରତିଦିନ ଏହି ଦେହରୁ କ’ଣ ବାହାରୁଛି?
ଦେହାନୁଗୋ ମଲଃ ପୂତିସ୍ତଦାଧାରଃ କଥଂ ଶୁଚିଃ । ଦେହଃ ସଂଶୋଧ୍ଯମାନୋପି ପଂଚଗଵ୍ଯକୁଶାଂବୁଭିଃ
ଦେହ ସହ ଯାଉଥିବା ମଳ ହେଉଛି ଏହାର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ; ଏହି ଦେହ ଯେଉଁଠାରେ ଏମିତି ମଳ ରହିଛି, ସେଠି କିପରି ପବିତ୍ରତା ଥାଇପାରିବ? ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଓ କୁଶା ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଦେହକୁ ଶୁଧ୍ଧ କଲେ ମଧ୍ୟ,
ଘୃଷ୍ଯମାଣ ଇଵାଂଗାରୋ ନିର୍ମଲତ୍ଵଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ସ୍ରୋତାଂସି ଯସ୍ଯ ସତତଂ ପ୍ରଵହଂତି ଗିରେରିଵ
ଯେପରି ଅଙ୍ଗାରକୁ ଘସିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଶୁଧ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ଦେହର ନଳୀମାନେ ପର୍ବତରୁ ବହୁଥିବା ଝରଣା ପରି ସଦା ବହୁଥାଏ।
କଫମୂତ୍ରାଦ୍ଯମଶୁଚିଃ ସ ଦେହଃ ଶୁଧ୍ଯତେ କଥମ୍ । ସର୍ଵାଶୁଚିନିଧାନସ୍ଯ ଶରୀରସ୍ଯ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଏହି ଦେହ କଫ, ମୁତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଭରିଆଛି, ଏହା କିପରି ଶୁଧ୍ଧ ହେବ? ଏହି ଦେହ ସମସ୍ତ ଅପବିତ୍ରତାର ଆସ୍ଥାନ, ଏଥିରେ କେଉଁଠି ଶୁଚିତା ଅଛି?
ଶୁଚିରେକପ୍ରଦେଶୋପି ଶୁଚିର୍ନ ସ୍ଯାଦୃତେଽପି ଵା । ଦିଵା ଵା ଯଦି ଵା ରାତ୍ରୌ ମୃତ୍ତୋଯୈଃ ଶୋଧ୍ଯତେ କରଃ
ଏହି ଦେହରେ ଏକ ଅଂଶ ଶୁଚି ଦେଖାଯାଏ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଚି ହୁଏନାହିଁ। ଦିନେ କିମ୍ବା ରାତିରେ, ମାଟି ଓ ପାଣିରେ ହାତ ଧୋଇଲେ ମଧ୍ୟ,
ତଥାପି ଶୁଚିଭାଙ୍ନସ୍ଯାନ୍ନ ଵିରଜ୍ଯଂତି ତେ ନରାଃ । କାଯୋଯମଗ୍ର୍ଯଧୂପାଦ୍ଯୈର୍ଯତ୍ନେନାପି ସୁସଂସ୍କୃତଃ
ତଥାପି ଲୋକମାନେ ଦେହ ସଂପୃକ୍ତ ଭୋଗରୁ ଅଲଗା ହେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଦେହକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧୂପ ଓ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ତମ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଶୃଙ୍ଗାର କଲେ ମଧ୍ୟ,