ଵିଭକ୍ତାଵଯଵସ୍ପଷ୍ଟଂ ପୁନର୍ମାସାଷ୍ଟମେ ଭଵେତ୍ । ପଂଚାତ୍ମକ ସମାଯୁକ୍ତଃ ପରିପକ୍ଵଃ ସ ତିଷ୍ଠତି
ଆଠ ମାସରେ ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଅଂଶ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଭାଗିଯାଏ; ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ ଏହି ପ୍ରାଣୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ରହେ।
ମାତୁରାହାରଵୀର୍ଯେଣ ଷଡ୍ଵିଧେନ ରସେନ ଚ । ନାଭିସୂତ୍ରନିବଦ୍ଧେନ ଵର୍ଦ୍ଧତେ ସ ଦିନେଦିନେ
ମାଆର ଖାଦ୍ୟ ଶକ୍ତି ଓ ଛଅ ପ୍ରକାର ରସ ଦ୍ୱାରା, ନାଭିର ଡୋରିରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ, ଏହି ଜୀବ ଦିନକୁ ଦିନ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
ତତଃ ସ୍ମୃତିଂ ଲଭେଜ୍ଜୀଵଃ ସଂପୂର୍ଣୋସ୍ମିଞ୍ଛରୀରକେ । ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ଵିଜାନାତି ନିଦ୍ରାଂ ସ୍ଵପ୍ନଂ ପୁରାକୃତମ୍
ତାପରେ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରୀରରେ ଆତ୍ମା ସ୍ମୃତି ପାଏ; ସେ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ, ଘୁମ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ପୂର୍ବ କାର୍ଯ୍ୟ ଚିହ୍ନିପାରେ।
ମୃତଶ୍ଚାହଂ ପୁନର୍ଜାତୋ ଜାତଶ୍ଚାହଂ ପୁନର୍ମୃତଃ । ନାନାଯୋନିସହସ୍ରାଣି ମଯା ଦୃଷ୍ଟାନ୍ଯନେକଧା
ମୁଁ ମରିଛି ଏବଂ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇଛି; ଜନ୍ମ ନେଇ ମୁଁ ପୁଣି ମରିଛି; ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ହଜାର ହଜାର ଗର୍ଭ ଦେଖିଛି।
ଅଧୁନା ଜାତମାତ୍ରୋହଂ ପ୍ରାପ୍ତସଂସ୍କାର ଏଵ ଚ । ତତଃ ଶ୍ରେଯଃ କରିଷ୍ଯାମି ଯେନ ଗର୍ଭେ ନ ସଂଭଵଃ
ଏବେ ମୁଁ ନୂତନ ଜନ୍ମ ନେଇଛି ଓ ସଂସ୍କାର ପାଇଛି; ଏହାପରେ ମୁଁ ଏମିତି କାମ କରିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଆଉ ଗର୍ଭରେ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ।
ଗର୍ଭସ୍ଥଶ୍ଚିଂତଯତ୍ଯେଵମହଂ ଗର୍ଭାଦ୍ଵିନିଃସୃତଃ । ଅଧ୍ଯେଷ୍ଯାମି ପରଂ ଜ୍ଞାନଂ ସଂସାରଵିନିଵର୍ତକମ୍
ଗର୍ଭରେ ଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଏଭଳି ଭାବୁଛି: ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଗର୍ଭରୁ ବାହାରିବି, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ସଂସାର ଶେଷ କରୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବି।
ଅଵଶ୍ଯଂ ଗର୍ଭଦୁଃଖେନ ମହତା ପରିପୀଡିତଃ । ଜୀଵଃ କର୍ମଵଶାଦାସ୍ତେ ମୋକ୍ଷୋପାଯଂ ଵିଚିଂତଯେତ୍
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଗର୍ଭର ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଆତ୍ମା କର୍ମର ଦାସ ହୋଇ ରହେ ଓ ମୋକ୍ଷର ଉପାୟ ଭାବୁଥାଏ।
ଯଥା ଗିରିଵରାକ୍ରାଂତଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଦୁଃଖେନ ତିଷ୍ଠତି । ତଥା ଜରାଯୁଣା ଦେହୀ ଦୁଃଖଂ ତିଷ୍ଠତି ଦୁଃଖିତଃ
ଯେପରି ଗିରିପର୍ବତ ତଳେ ଅଟକିଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୁଃଖ ଭୋଗେ, ସେପରି ଜରାୟୁ ଭିତରେ ଥିବା ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି।
ପତିତଃ ସାଗରେ ଯଦ୍ଵଦ୍ଦୁଃଖମାସ୍ତେ ସମାକୁଲଃ । ଗର୍ଭୋଦକେନ ସିକ୍ତାଂଗସ୍ତଥାସ୍ତେ ଵ୍ଯାକୁଲାତ୍ମକଃ
ଯେପରି ସାଗରରେ ପଡ଼ି ଏକଜଣ ଅତି ଦୁଃଖରେ ରହେ, ସେପରି ଗର୍ଭର ଜଳରେ ଭିଜା ଶରୀର ସହିତ ଆତ୍ମା ଅଶାନ୍ତ ରହେ।
ଲୋହକୁଂଭେ ଯଥା ନ୍ଯସ୍ତଃ ପଚ୍ଯତେ କଶ୍ଚିଦଗ୍ନିନା । ଗର୍ଭକୁଂଭେ ତଥାକ୍ଷିପ୍ତଃ ପଚ୍ଯତେ ଜଠରାଗ୍ନିନା
ଯେପରି ଲୋହାର ଭାଣ୍ଡରେ ରଖି ଅଗ୍ନିରେ ରାନ୍ଧାଯାଏ, ସେପରି ଗର୍ଭର ଭାଣ୍ଡରେ ପଡ଼ି ଜଠର ଅଗ୍ନିରେ ଶରୀର ରାନ୍ଧାଯାଏ।
ସୂଚୀଭିରଗ୍ନିଵର୍ଣାଭିର୍ଭିନ୍ନଗାତ୍ରୋ ନିରଂତରମ୍ । ଯଦ୍ଦୁଃଖଂ ଜାଯତେ ତସ୍ଯ ତଦ୍ଗର୍ଭେଷ୍ଟଗୁଣଂ ଭଵେତ୍
ଅଗ୍ନି ପରି ତେଜ ହୋଇଥିବା ସୁଇ ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଅବିରତ ବେଧାଯାଏ, ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଗର୍ଭର ଦୁଃଖର ଲକ୍ଷଣ।
ଗର୍ଭଵାସାତ୍ପରଂ ଵାସଂ କଷ୍ଟଂ ନୈଵାସ୍ତି କୁତ୍ରଚିତ୍ । ଦେହିନାଂ ଦୁଃଖମତୁଲଂ ସୁଘୋରମପି ସଂକଟମ୍
ଗର୍ଭରୁ ଅଧିକ କଷ୍ଟଦାୟକ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଥାନ ନାହିଁ; ଦେହୀ ଜୀବର ଏହି ଦୁଃଖ ଅପୂର୍ବ, ଭୟଙ୍କର ଓ ଅତି କଷ୍ଟକର।
ଇତ୍ଯେତଦ୍ଗର୍ଭଦୁଃଖଂ ହି ପ୍ରାଣିନାଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ । ଚରସ୍ଥିରାଣାଂ ସର୍ଵେଷାମାତ୍ମଗର୍ଭାନୁରୂପତଃ
ଏଭଳି ଗର୍ଭର ଯନ୍ତ୍ରଣା ସମସ୍ତ ଚର ଓ ଅଚର ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ, ସେମାନଙ୍କର ଗର୍ଭ ଅନୁଯାୟୀ, ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ଗର୍ଭାତ୍କୋଟିଗୁଣାପୀଡା ଯୋନିଯଂତ୍ରନିପୀଡନାତ୍ । ସଂମୂର୍ଚ୍ଛିତସ୍ଯ ଜାଯେତ ଜାଯମାନସ୍ଯ ଦେହିନଃ
ଗର୍ଭର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଯେତେ ଥରେ ହେଉଛି, ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଏହା ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷେ ଗୁଣା ବଢ଼ିଯାଏ; ଜନ୍ମ ହେଉଥିବା ଦେହୀ ଅଚେତନ ହୋଇ ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରେ।
ଇକ୍ଷୁଵତ୍ପୀଡ୍ଯମାନସ୍ଯ ପାପମୁଦ୍ଗରପେଷଣାତ୍ । ଗର୍ଭାନ୍ନିଷ୍କ୍ରମମାଣସ୍ଯ ପ୍ରବଲୈଃ ସୂତିଵାଯୁଭିଃ
ଯେପରି ଇଖୁକୁ ଚକୁଇଁ ଦ୍ୱାରା ଚିପି ଦୁଷିତତା ବାହାର କରାଯାଏ, ସେପରି ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଗର୍ଭରୁ ବାହାରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ।
ଜାଯତେ ସୁମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ପରିତ୍ରାଣଂ ନ ଵିଂଦତି । ଯଂତ୍ରେଣ ପୀଡ୍ଯମାନାଃ ସ୍ଯୁର୍ନିଃସାରାଶ୍ଚ ଯଥେକ୍ଷଵଃ
ଏହିପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତି ହୁଏ, କିଛି ରକ୍ଷା ମିଳେନାହିଁ; ଯେପରି ଇଖୁ ଚକୁଇଁ ତଳେ ଚିପି ଶୁନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗେ।
ତଥା ଶରୀରଂ ଯୋନିସ୍ଥଂ ପାତ୍ଯତେ ଯଂତ୍ରପୀଡନାତ୍ । ଅସ୍ଥିମଦ୍ଵର୍ତୁଲାକାରଂ ସ୍ନାଯୁବଂଧନଵେଷ୍ଟିତମ୍
ଏହିପରି ଗର୍ଭରେ ଥିବା ଶରୀରଟି ଯନ୍ତ୍ରର ଚାପରେ ପଡ଼ି ତଳକୁ ପଡ଼ିଯାଏ, ଏହା ଅସ୍ଥି ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଗୋଲାକାର ଏବଂ ସ୍ନାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧାଯାଇଥାଏ।
ରକ୍ତମାଂସଵସାଲିପ୍ତଂ ଵିଣ୍ମୂତ୍ରଦ୍ରଵ୍ଯଭାଜନମ୍ । କେଶଲୋମନଖଚ୍ଛନ୍ନଂ ରୋଗାଯତନମୁତ୍ତମମ୍
ଏହି ଶରୀର ରକ୍ତ, ମାଂସ ଓ ଚର୍ବିରେ ଲପେଟାଯାଇଛି, ମଳ ଓ ମୁତ୍ରର ପାତ୍ର, କେଶ, ଲୋମ ଓ ନଖରେ ଢାକା, ଏବଂ ରୋଗର ମୂଳ ସ୍ଥାନ।
ଵଦନୈକମହାଦ୍ଵାରଂ ଗଵାକ୍ଷାଷ୍ଟକଭୂଷିତମ୍ । ଓଷ୍ଠଦ୍ଵଯକପାଟଂ ତୁ ଦଂତଜିହ୍ଵାଗଲାନ୍ଵିତମ୍
ଏହି ଶରୀରରେ ମୁଖ ଏକ ବଡ଼ ଦ୍ୱାର, ଏହା ଆଠଟି ଛୋଟ ଝରୋକା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଦୁଇଟି ଓଠ ଦ୍ୱାର ଭଳି, ଦାନ୍ତ, ଜିଭ ଓ କଣ୍ଠ ଦ୍ୱାରା ସୁସଜ୍ଜିତ।
ନାଡୀସ୍ଵେଦପ୍ରଵାହଂ ଚ କଫପିତ୍ତପରିପ୍ଲୁତମ୍ । ଜରାଶୋକସମାଵିଷ୍ଟଂ କାଲଵକ୍ତ୍ରାନଲେସ୍ଥିତମ୍
ଏହି ଶରୀର ନଳୀ ଓ ଘାମର ଧାରାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କଫ ଓ ପିତ୍ତରେ ଭରିଯାଇଛି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ଶୋକରେ ଆବୃତ, ସମୟର ଅଗ୍ନିରେ ବସିଥିବା।
କାମକ୍ରୋଧସମାକ୍ରାଂତଂ ଶ୍ଵସନୈଶ୍ଚୋପମର୍ଦିତମ୍ । ଭୋଗତୃଷ୍ଣାତୁରଂ ଗୂଢଂ ରାଗଦ୍ଵେଷ ଵଶାନୁଗମ୍
ଏହା କାମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ, ଭୋଗ ତୃଷ୍ଣାରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ, ଗୁପ୍ତ ଏବଂ ରାଗ ଦ୍ୱେଷରେ ଅଧୀନ।
ସଵର୍ଣିତାଂଗପ୍ରତ୍ଯଂଗଂ ଜରାଯୁ ପରିଵେଷ୍ଟିତମ୍ । ସଂକଟେନାଵିଵିକ୍ତେନ ଯୋନିମାର୍ଗେଣ ନିର୍ଗତମ୍
ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପାଙ୍ଗ ସହିତ, ଜରାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଲପେଟାଯାଇ, ଗର୍ଭର ସଂକୁଚିତ ଓ ଅନ୍ଧାର ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ବାହାରୁଛି।
ଵିଣ୍ମୂତ୍ରରକ୍ତସିକ୍ତାଂଗଂ ଷଟ୍କୌଶିକସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ଅସ୍ଥିପଂଜରସଂଘାତଂ ଜ୍ଞେଯମସ୍ମିନ୍କଲେଵରେ
ଏହି ଶରୀର ମଳ, ମୁତ୍ର ଓ ରକ୍ତରେ ଭିଜା, ଛଅଟି ପଟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ଡାଞ୍ଚା ରୂପେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ଶତତ୍ରଯଂ ଶତାଧିକଂ ପଂଚପେଶୀ ଶତାନି ଚ । ସାର୍ଧାଭିସ୍ତିସୃଭିଶ୍ଛନ୍ନଂ ସମଂତାଦ୍ରୋମକୋଟିଭିଃ
ତିନି ଶତ ପାଞ୍ଚ ମାଂସପେଶୀ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅନେକ କେଶ ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ଢାକା, ତିନି ଓ ଅର୍ଧ ତଳ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।
ଶରୀରଂ ସ୍ଥୂଲସୂକ୍ଷ୍ମାଭିର୍ଦୃଶ୍ଯାଦୃଶ୍ଯାଭିରଂତତଃ । ଏତାଭିର୍ମାଂସନାଡୀଭିଃ କୋଟିଭିସ୍ତତ୍ସମନ୍ଵିତମ୍
ଏହି ଶରୀର ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ, ଏହି ଅନେକ ମାଂସ ନଳୀ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରିଯାଇଛି।
ପ୍ରସ୍ଵେଦମଶୁଚିଂ ତାଭିରଂତରସ୍ଥଂ ଚ ତେନ ହି । ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଦ୍ଦଶନାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଵିଂଶତିଶ୍ଚ ନଖାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଏହି ନଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଅଶୁଚି ଘାମ ରହିଛି; ଏପରି, ବତିସ ଦାନ୍ତ ଓ କୁଡ଼ି ନଖ ଥିବା କଥା କୁହାଯାଇଛି।
ପିତ୍ତସ୍ଯ କୁଡଵଂ ଜ୍ଞେଯଂ କଫସ୍ଯାର୍ଧାଢକଂ ତଥା । ଵସାଯାଶ୍ଚ ପଲାଃ ପଂଚ ତଦର୍ଧଂ ଫଲକସ୍ଯ ଚ
ପିତ୍ତର ମାପ କୁଡ଼ାଉ ଏବଂ କଫର ଅର୍ଧ ଆଢ଼କ, ପାଞ୍ଚ ପଳ ଚର୍ବି ଏବଂ ତାହାର ଅର୍ଧ ମଜ୍ଜା।
ପଂଚାର୍ବୁଦ ପଲା ଜ୍ଞେଯାଃ ପଲାନି ଦଶ ମେଦସଃ । ପଲତ୍ରଯଂ ମହାରକ୍ତଂ ମଜ୍ଜା ରକ୍ତାଚ୍ଚତୁର୍ଗୁଣା
ପାଞ୍ଚ ଅର୍ବୁଦ ପଳ ଓ ଦଶ ପଳ ଚର୍ବି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; ତିନି ପଳ ମହାରକ୍ତ ଏବଂ ମଜ୍ଜା ରକ୍ତର ଚାରିଗୁଣା।
ଶୁକ୍ରାର୍ଧକୁଡଵଂ ଜ୍ଞେଯଂ ତଦର୍ଧଂ ଦେହିନାଂ ବଲମ୍ । ମାଂସସ୍ଯ ଚୈକଂ ପିଂଡେନ ପଲସାହସ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଶୁକ୍ରର ଅର୍ଧ କୁଡ଼ାଉ ଏବଂ ତାହାର ଅର୍ଧ ଦେହର ଶକ୍ତି; ମାଂସର ଏକ ଗଠିକୁ ହଜାର ପଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ରକ୍ତଂ ପଲଶତଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଵିଣ୍ମୂତ୍ରଂ ଚାପ୍ରମାଣତଃ । ଇତି ଦେହଗୃହେ ରାଜନ୍ଵାସଃ ସ୍ଯାନ୍ନିତ୍ଯମାତ୍ମନଃ
ଶତ ପଳ ରକ୍ତ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ମଳ ଓ ମୁତ୍ରର ପରିମାଣ ଅପରିମିତ; ଏହିପରି ଦେହ ନିତ୍ୟ ଆତ୍ମାର ଘର।