ଅପକ୍ଵଂ ଭୁକ୍ତମାହାରଂ ସ ଵାଯୁଃ କୁରୁତେ ଦ୍ଵିଧା । ସଂପ୍ରଵିଶ୍ଯାନ୍ନମଧ୍ଯେ ଚ ପକ୍ଵଂ କୃତ୍ଵା ପୃଥଗ୍ଗୁଣମ୍
ଯେ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଏଉଁଠି ପଚିନାହିଁ, ସେଉଁଠି ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଭାଗକୁ ବାଣ୍ଟାଯାଏ । ବାୟୁ ଅନ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ପକାଏ ଏବଂ ତାହାର ଗୁଣ ଅଲଗା କରେ ।
ଅଗ୍ନେରୂର୍ଧ୍ଵଂ ଜଲଂ ସ୍ଥାପ୍ଯ ତଦନ୍ନଂ ଚ ଜଲୋପରି । ଜଲସ୍ଯାଧଃ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରାଣଃ ସ୍ଥିତ୍ଵାଗ୍ନିଂ ଧମତେ ଶନୈଃ
ପାଚନ ଅଗ୍ନି ଉପରେ ଜଳ ରହିଛି, ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଏହି ଜଳ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଜଳ ତଳେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ନିଜେ ରହି, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରେ ।
ଵାଯୁନା ଧମ୍ଯମାନୋଗ୍ନିରତ୍ଯୁଷ୍ଣଂ କୁରୁତେ ଜଲମ୍ । ତଦନ୍ନମୁଷ୍ଣଯୋଗେନ ସମଂତାତ୍ପଚ୍ଯତେ ପୁନଃ
ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ସାହିତ ଅଗ୍ନି, ଜଳକୁ ବହୁତ ତାପ୍ତ କରେ । ଏହି ତାପ ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଭଲଭାବେ ପକାଯାଏ ।
ଦ୍ଵିଧା ଭଵତି ତତ୍ପକ୍ଵଂ ପୃଥକ୍କିଟ୍ଟଂ ପୃଥଗ୍ରସଃ । ମଲୈର୍ଦ୍ଵାଦଶଭିଃ କିଟ୍ଟଂ ଭିନ୍ନଂ ଦେହାଦ୍ବହିର୍ଵ୍ରଜେତ୍
ଏହି ପକାଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ—ଏକ ଅଂଶ ମଳ ଭାବେ ବାହାରିଯାଏ, ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ରସ ଭାବେ ଅଲଗା ହୁଏ । ଦ୍ୱାଦଶ ପ୍ରକାର ମଳ ଦେହରୁ ବାହାରିଯାଏ ।
କର୍ଣାକ୍ଷି ନାସିକା ଜିହ୍ଵା ଦଂତୋଷ୍ଠ ପ୍ରଜନଂ ଗୁଦା । ମଲାନ୍ସ୍ରଵେଦଥ ସ୍ଵେଦୋ ଵିଣ୍ମୂତ୍ରଂ ଦ୍ଵାଦଶ ସ୍ମୃତାଃ
କାନ, ଆଖି, ନାକ, ଜିହ୍ବା, ଦାନ୍ତ, ଓଠ, ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ଗୁଦ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ମଳ ଉତ୍ସର୍ଜନ କରନ୍ତି । ପସିନା, ମଳ ଓ ପେଶାବ ମିଶି ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ପ୍ରକାର ମଳ ରୂପେ ଗଣାଯାଏ ।
ହୃତ୍ପଦ୍ମେ ପ୍ରତିବଦ୍ଧାଶ୍ଚ ସର୍ଵନାଡ୍ଯଃ ସମଂତତଃ । ତାସାଂ ମୁଖେଷୁ ତଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ପ୍ରାଣଃ ସ୍ଥାପଯତେ ରସମ୍
ହୃଦୟର ପଦ୍ମରେ ସମସ୍ତ ନାଡି ଏକଠା ହୋଇ ଅଛି । ସେମାନଙ୍କର ମୁହଁରେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରସକୁ ବସାଇଦିଏ ।
ରସେନ ତେନ ତା ନାଡୀଃ ପ୍ରାଣଃ ପୂରଯତେ ପୁନଃ । ସଂତର୍ପଯଂତି ତା ନାଡ୍ଯଃ ପୂର୍ଣା ଦେହଂ ସମଂତତଃ
ସେଇ ରସ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣବାୟୁ ପୁଣି ସେହି ନାଡିଗୁଡିକୁ ପୂରଣ କରେ । ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇ, ଏହି ନାଡିଗୁଡିକ ସମଗ୍ର ଦେହକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି ।
ତତଃ ସ ନାଡୀମଧ୍ଯସ୍ଥଃ ଶାରୀରେଣୋଷ୍ମଣା ରସଃ । ପଚ୍ଯତେ ପଚ୍ଯମାନଶ୍ଚ ଭଵେତ୍ପାକଦ୍ଵଯଂ ପୁନଃ
ତାପରେ, ନାଡି ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ରସ ଦେହର ତାପରେ ପକାଯାଏ । ପକାଯାଉଥିବାବେଳେ, ଦୁଇପ୍ରକାର ପରିଣତି ହୁଏ ।
ତ୍ଵଙ୍ମାଂସାସ୍ଥି ମଜ୍ଜା ମେଦୋ ରୁଧିରଂ ଚ ପ୍ରଜାଯତେ । ରକ୍ତାଲ୍ଲୋମାନି ମାଂସଂ ଚ କେଶାଃ ସ୍ନାଯୁଶ୍ଚ ମାଂସତଃ
ଏଠାରୁ ଚର୍ମ, ମାଂସ, ହାଡ଼, ମଜ୍ଜା, ଚର୍ବି ଓ ରକ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ରକ୍ତରୁ ଲୋମ ଓ ମାଂସ, ମାଂସରୁ କେଶ ଓ ସ୍ନାୟୁ ହୁଏ ।
ସ୍ନାଯୋର୍ମଜ୍ଜା ତଥାସ୍ଥୀନି ଵସା ମଜ୍ଜାସ୍ଥିସଂଭଵା । ମଜ୍ଜାକାରେଣ ଵୈକଲ୍ଯଂ ଶୁକ୍ରଂ ଚ ପ୍ରସଵାତ୍ମକମ୍
ସ୍ନାୟୁରୁ ମଜ୍ଜା ଓ ହାଡ଼, ମଜ୍ଜା ଓ ହାଡ଼ରୁ ଚର୍ବି ହୁଏ । ମଜ୍ଜାର ଆକୃତିରୁ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଏବଂ ଶୁକ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ପ୍ରଜନନର କାରଣ ।
ଇତି ଦ୍ଵାଦଶ ଶାନ୍ତସ୍ଯ ପରିଣାମାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ । ଶୁକ୍ରଂ ତସ୍ଯ ପରୀଣାମଃ ଶୁକ୍ରାଦ୍ଦେହସ୍ଯ ସଂଭଵଃ
ଏଭଳି ଦ୍ୱାଦଶ ପ୍ରକାର ଶାନ୍ତ ଅନ୍ନର ପରିଣତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଶୁକ୍ର ଏହାର ଶେଷ ପରିଣତି ଓ ଶୁକ୍ରରୁ ଦେହର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ ।
ଋତୁକାଲେ ଯଦା ଶୁକ୍ରଂ ନିର୍ଦୋଷଂ ଯୋନିସଂସ୍ଥିତମ୍ । ତଦା ତଦ୍ଵାଯୁସଂସୃଷ୍ଟଂ ସ୍ତ୍ରୀରକ୍ତେନୈକତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଯେତେବେଳେ ଉଚିତ ସମୟରେ ଦୋଷମୁକ୍ତ ଶୁକ୍ର ଯୋନିରେ ବସିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ବାୟୁ ସହିତ ଏହା ନାରୀର ରକ୍ତ ସହ ଏକତ୍ୱ ପାଏ ।
ଵିସର୍ଗକାଲେ ଶୁକ୍ରସ୍ଯ ଜୀଵଃ କାରଣସଂଯୁତଃ । ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଵିଶତେ ଯୋନିଂ କର୍ମଭିଃ ସ୍ଵୈର୍ନିଯଂତ୍ରିତଃ
ଶୁକ୍ର ବିସର୍ଗ ସମୟରେ, କାରଣ ସହିତ ଆତ୍ମା ସଦା ଯୋନିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ ।
ଶୁକ୍ରସ୍ଯ ସହ ରକ୍ତସ୍ଯ ଏକାହାତ୍କଲଲଂ ଭଵେତ୍ । ପଂଚରାତ୍ରେଣ କଲଲେ ବୁଦ୍ବୁଦତ୍ଵଂ ତତୋ ଭଵେତ୍
ଶୁକ୍ର ଓ ରକ୍ତ ଏକାଠି ହେବାରେ ପ୍ରଥମ ଦିନରେ ଏକ ଗଠିକା ତିଆରି ହୁଏ । ପାଞ୍ଚ ରାତିରେ ସେ ଗଠିକା ବୁଲବୁଲି ହୁଏ ।
ମାଂସତ୍ଵଂ ମାସମାତ୍ରେଣ ପଂଚଧା ଜାଯତେ ପୁନଃ । ଗ୍ରୀଵା ଶିରଶ୍ଚ ସ୍କଂଧଶ୍ଚ ପୃଷ୍ଠଵଂଶସ୍ତଥୋଦରମ୍
ଏକ ମାସରେ ଏହା ମାଂସ ହୁଏ, ପୁଣି ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ—ଗଳା, ମୁଣ୍ଡ, କାନ୍ଧ, ପିଠିର ହାଡ଼ ଓ ପେଟ ।
ପାଣୀପାଦୌ ତଥା ପାର୍ଶ୍ଵୌ କଟିର୍ଗାତ୍ରଂ ତଥୈଵ ଚ । ମାସଦ୍ଵଯେନ ପର୍ଵାଣି କ୍ରମଶଃ ସଂଭଵଂତି ଚ
ଏହିପରି ହାତ, ପାଉଁ, ପାର୍ଶ୍ୱ, କମର ଓ ଦେହ ଗଠିତ ହୁଏ । ଦୁଇ ମାସରେ ଗଠିଗୁଡିକ କ୍ରମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ତ୍ରିଭିର୍ମାସୈଃ ପ୍ରଜାଯଂତେ ଶତଶୋଂକୁରସଂଧଯଃ । ମାସୈଶ୍ଚତୁର୍ଭିର୍ଜାଯଂତେ ଅଂଗୁଲ୍ଯାଦି ଯଥାକ୍ରମମ୍
ତିନି ମାସ ମଧ୍ୟରେ ଶତଶଃ ଜୋଡ଼ା ଗଠିତ ହୁଏ; ଚାରି ମାସରେ ଆଉ ଅନୁକ୍ରମେ ଆଂଠି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ମୁଖଂ ନାସା ଚ କର୍ଣୌ ଚ ମାସୈର୍ଜାଯଂତି ପଂଚଭିଃ । ଦଂତପଂକ୍ତିସ୍ତଥା ଜିହ୍ଵା ଜାଯତେ ତୁ ନଖାଃ ପୁନଃ
ପାଞ୍ଚ ମାସରେ ମୁହଁ, ନାକ ଓ କାନ ଦେଖାଯାଏ; ଦାନ୍ତର ଶାରୀ, ଜିଭ ଓ ପୁନି ନଖ ତିଆରି ହୁଏ।
କର୍ଣଯୋଶ୍ଚ ଭଵେଚ୍ଛିଦ୍ରଂ ଷଣ୍ମାସାଭ୍ଯଂତରେ ପୁନଃ । ପାଯୁର୍ମେଢ୍ରମୁପସ୍ଥଂ ଚ ଶିଶ୍ନଶ୍ଚାପ୍ଯୁପଜାଯତେ
ଛଅ ମାସ ମଧ୍ୟରେ କାନର ଚିରା ହୁଏ; ପଛର ରସ୍ତା, ଲିଙ୍ଗ ଓ ଶିଶ୍ନ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ସଂଧଯୋ ଯେ ଚ ଗାତ୍ରେଷୁ ମାସୈର୍ଜାଯଂତି ସପ୍ତଭିଃ । ଅଂଗପ୍ରତ୍ଯଂଗସଂପୂର୍ଣଂ ଶିରଃ କେଶସମନ୍ଵିତମ୍
ସାତ ମାସରେ ଶରୀରର ଜୋଡ଼ାଗୁଡ଼ିକ ତିଆରି ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଅଂଶ ସହିତ ଶରୀର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ଓ ମୁଣ୍ଡରେ କେଶ ଆସେ।
ଵିଭକ୍ତାଵଯଵସ୍ପଷ୍ଟଂ ପୁନର୍ମାସାଷ୍ଟମେ ଭଵେତ୍ । ପଂଚାତ୍ମକ ସମାଯୁକ୍ତଃ ପରିପକ୍ଵଃ ସ ତିଷ୍ଠତି
ଆଠ ମାସରେ ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଅଂଶ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଭାଗିଯାଏ; ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ ଏହି ପ୍ରାଣୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ରହେ।
ମାତୁରାହାରଵୀର୍ଯେଣ ଷଡ୍ଵିଧେନ ରସେନ ଚ । ନାଭିସୂତ୍ରନିବଦ୍ଧେନ ଵର୍ଦ୍ଧତେ ସ ଦିନେଦିନେ
ମାଆର ଖାଦ୍ୟ ଶକ୍ତି ଓ ଛଅ ପ୍ରକାର ରସ ଦ୍ୱାରା, ନାଭିର ଡୋରିରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ, ଏହି ଜୀବ ଦିନକୁ ଦିନ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
ତତଃ ସ୍ମୃତିଂ ଲଭେଜ୍ଜୀଵଃ ସଂପୂର୍ଣୋସ୍ମିଞ୍ଛରୀରକେ । ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ଵିଜାନାତି ନିଦ୍ରାଂ ସ୍ଵପ୍ନଂ ପୁରାକୃତମ୍
ତାପରେ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରୀରରେ ଆତ୍ମା ସ୍ମୃତି ପାଏ; ସେ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ, ଘୁମ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ପୂର୍ବ କାର୍ଯ୍ୟ ଚିହ୍ନିପାରେ।
ମୃତଶ୍ଚାହଂ ପୁନର୍ଜାତୋ ଜାତଶ୍ଚାହଂ ପୁନର୍ମୃତଃ । ନାନାଯୋନିସହସ୍ରାଣି ମଯା ଦୃଷ୍ଟାନ୍ଯନେକଧା
ମୁଁ ମରିଛି ଏବଂ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇଛି; ଜନ୍ମ ନେଇ ମୁଁ ପୁଣି ମରିଛି; ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ହଜାର ହଜାର ଗର୍ଭ ଦେଖିଛି।
ଅଧୁନା ଜାତମାତ୍ରୋହଂ ପ୍ରାପ୍ତସଂସ୍କାର ଏଵ ଚ । ତତଃ ଶ୍ରେଯଃ କରିଷ୍ଯାମି ଯେନ ଗର୍ଭେ ନ ସଂଭଵଃ
ଏବେ ମୁଁ ନୂତନ ଜନ୍ମ ନେଇଛି ଓ ସଂସ୍କାର ପାଇଛି; ଏହାପରେ ମୁଁ ଏମିତି କାମ କରିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଆଉ ଗର୍ଭରେ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ।
ଗର୍ଭସ୍ଥଶ୍ଚିଂତଯତ୍ଯେଵମହଂ ଗର୍ଭାଦ୍ଵିନିଃସୃତଃ । ଅଧ୍ଯେଷ୍ଯାମି ପରଂ ଜ୍ଞାନଂ ସଂସାରଵିନିଵର୍ତକମ୍
ଗର୍ଭରେ ଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଏଭଳି ଭାବୁଛି: ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଗର୍ଭରୁ ବାହାରିବି, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ସଂସାର ଶେଷ କରୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବି।
ଅଵଶ୍ଯଂ ଗର୍ଭଦୁଃଖେନ ମହତା ପରିପୀଡିତଃ । ଜୀଵଃ କର୍ମଵଶାଦାସ୍ତେ ମୋକ୍ଷୋପାଯଂ ଵିଚିଂତଯେତ୍
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଗର୍ଭର ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଆତ୍ମା କର୍ମର ଦାସ ହୋଇ ରହେ ଓ ମୋକ୍ଷର ଉପାୟ ଭାବୁଥାଏ।
ଯଥା ଗିରିଵରାକ୍ରାଂତଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଦୁଃଖେନ ତିଷ୍ଠତି । ତଥା ଜରାଯୁଣା ଦେହୀ ଦୁଃଖଂ ତିଷ୍ଠତି ଦୁଃଖିତଃ
ଯେପରି ଗିରିପର୍ବତ ତଳେ ଅଟକିଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୁଃଖ ଭୋଗେ, ସେପରି ଜରାୟୁ ଭିତରେ ଥିବା ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି।
ପତିତଃ ସାଗରେ ଯଦ୍ଵଦ୍ଦୁଃଖମାସ୍ତେ ସମାକୁଲଃ । ଗର୍ଭୋଦକେନ ସିକ୍ତାଂଗସ୍ତଥାସ୍ତେ ଵ୍ଯାକୁଲାତ୍ମକଃ
ଯେପରି ସାଗରରେ ପଡ଼ି ଏକଜଣ ଅତି ଦୁଃଖରେ ରହେ, ସେପରି ଗର୍ଭର ଜଳରେ ଭିଜା ଶରୀର ସହିତ ଆତ୍ମା ଅଶାନ୍ତ ରହେ।
ଲୋହକୁଂଭେ ଯଥା ନ୍ଯସ୍ତଃ ପଚ୍ଯତେ କଶ୍ଚିଦଗ୍ନିନା । ଗର୍ଭକୁଂଭେ ତଥାକ୍ଷିପ୍ତଃ ପଚ୍ଯତେ ଜଠରାଗ୍ନିନା
ଯେପରି ଲୋହାର ଭାଣ୍ଡରେ ରଖି ଅଗ୍ନିରେ ରାନ୍ଧାଯାଏ, ସେପରି ଗର୍ଭର ଭାଣ୍ଡରେ ପଡ଼ି ଜଠର ଅଗ୍ନିରେ ଶରୀର ରାନ୍ଧାଯାଏ।