ଅଂଡଜାଃ ପକ୍ଷିଣଃ ସର୍ଵେ ସର୍ପା ନକ୍ରାଶ୍ଚ ଭୂପତେ । ଜରାଯୁଜାଶ୍ଚ ଵିଜ୍ଞେଯା ମାନୁଷାଶ୍ଚ ଚତୁଷ୍ପଦାଃ
ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀ, ସର୍ପ ଓ ଘରିଆଳ ଅଣ୍ଡାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ହେ ରାଜା। ଜରାୟୁ ରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ମାନବ ଓ ଚାରିପାଏଁ ପଶୁ ହେଉଛନ୍ତି।
ତତ୍ର ସିକ୍ତା ଜଲୈର୍ଭୂମିର୍ରକ୍ତେ ଉଷ୍ମଵିପାଚିତା । ଵାଯୁନା ଧମ୍ଯମାନା ଚ କ୍ଷେତ୍ରେ ବୀଜଂ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ
ସେଠାରେ ଜମିନ୍ ଜଳରେ ଭିଜିଯାଏ, ରକ୍ତର ତାପରେ ପାକିଯାଏ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଫୁଲାଯାଏ, ଏଭଳି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବୀଜ ପଡ଼ିଥାଏ।
ଯଥା ଉପ୍ତାନି ବୀଜାନି ସଂସିକ୍ତାନ୍ଯଂଭସା ପୁନଃ । ଉପଗମ୍ଯ ମୃଦୁତ୍ଵଂ ଚ ମୂଲଭାଵଂ ଵ୍ରଜଂତି ଚ
ଯେପରି ଚାଷି ମାଟିରେ ବୀଜ ପୋତି ଆଉ ପୁଣି ଜଳରେ ଭିଜାଇ ଦେଇଥାଏ, ବୀଜ ମୃଦୁ ହେଲେ ମୂଳ ହୋଇଯାଏ।
ତନ୍ମୂଲାଦଂକୁରୋତ୍ପତ୍ତିରଂକୁରାତ୍ପର୍ଣସଂଭଵଃ । ପର୍ଣାନ୍ନାଲଂ ତତଃ କାଂଡଂ କାଂଡାଚ୍ଚ ପ୍ରଭଵଃ ପୁନଃ
ସେଇ ମୂଳରୁ ଅଙ୍କୁର ହୁଏ, ଅଙ୍କୁରରୁ ପତ୍ର ହୁଏ, ପତ୍ରରୁ ଡାଣ୍ଡା ଓ ଡାଣ୍ଡାରୁ ପୁଣି ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ପ୍ରଭଵାଚ୍ଚ ଭଵେତ୍କ୍ଷୀରଂ କ୍ଷୀରାତ୍ତଂଦୁଲସଂଭଵଃ । ତଂଦୁଲାଚ୍ଚ ତତଃ ପକ୍ଵା ଭଵଂତ୍ଯୋଷଧଯସ୍ତଥା
ସେଇ ଅଂଶରୁ ଦୁଧ ହୁଏ, ଦୁଧରୁ ଚାଉଳ ହୁଏ, ଚାଉଳ ପକାଇଲେ ଔଷଧି ମଧ୍ୟ ତିଆରି ହୁଏ।
ଯଵାଦ୍ଯାଃ ଶାଲିପର୍ଯଂତାଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ସପ୍ତଦଶ ସ୍ମୃତାଃ । ଓଷଧ୍ଯଃ ଫଲସାରାଢ୍ଯାଃ ଶେଷା କ୍ଷୁଦ୍ରା ପ୍ରଃକୀର୍ତିତାଃ
ଯବ ଆଦିରୁ ଚାଉଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସତର ଧାନ୍ୟ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଯେଉଁଠି ଫଳର ସାର ଅଧିକ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ଔଷଧି ଭାବେ କୁହାଯାଏ।
ଏତା ଲୂନା ମର୍ଦିତାଶ୍ଚ ମୁନିଭିଃ ପୂର୍ଵସଂସ୍କୃତାଃ । ଶୂର୍ପୋଲୂଖଲପାତ୍ରାଦ୍ଯୈଃ ସ୍ଥାଲିକୋଦକଵହ୍ନିଭିଃ
ଏହି ଧାନ୍ୟ ଓ ଔଷଧିଗୁଡ଼ିକୁ କାଟି ଚକୁଟି କରାଯାଏ, ମୁନିମାନେ ପ୍ରଥମେ ମୁସଳ, ଉଲୁଖଳ, ପାତ୍ର, ହାଣ୍ଡି, ପାଣି ଓ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି।
ଷଡ୍ଵିଧା ହି ସ୍ଵଭେଦେନ ପରିଣାମଂ ଵ୍ରଜଂତି ତାଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯରସସଂଯୋଗାଦନେକସ୍ଵାଦତାଂ ଗତାଃ
ଏହିମାନେ ନିଜ ଛଅ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏମିତି ଏକାଉଠି ରସ ମିଶି ଅନେକ ପ୍ରକାର ରୁଚି ହୋଇଯାଏ।
ଭକ୍ଷ୍ଯଂ ଭୋଜ୍ଯଂ ପେଯଲେହ୍ଯଂ ଚୋଷ୍ଯଂ ଖାଦ୍ଯଂ ଚ ଭୂପତେ । ତାସାଂ ଭେଦାଃ ଷଡଂଗାଶ୍ଚ ମଧୁରାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ଷଡ୍ଗୁଣାଃ
ହେ ରାଜା, ଖାଦ୍ୟପଦାର୍ଥକୁ ଚବାଇବା, ଖାଇବା, ପିଇବା, ଚାଟିବା, ଚୁଷିବା ଏବଂ ଚବାଇ ଖାଇବା—ଏହି ଛଅ ପ୍ରକାରରେ ବାଣ୍ଟାଯାଇଛି । ଏମାନେ ମଧୁର ଆଦି ଛଅ ଗୁଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି ।
ତଦନ୍ନଂ ପିଂଡକଵଲୈର୍ଗ୍ରାସୈର୍ଭୁକ୍ତଂ ଚ ଦେହିଭିଃ । ଅନ୍ନମୂଲାଶଯେ ସର୍ଵପ୍ରାଣାନ୍ସ୍ଥାପଯତି କ୍ରମାତ୍
ଏହି ଅନ୍ନ, ଦେହଧାରୀମାନେ ଗୁଟିକା, ଗଠିକା ଓ ମୁହଁଭରି ଭାବରେ ଖାଇଥିବା, ଅନ୍ନ ଆଧାରରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ କ୍ରମେ ପୋଷଣ କରେ ।
ଅପକ୍ଵଂ ଭୁକ୍ତମାହାରଂ ସ ଵାଯୁଃ କୁରୁତେ ଦ୍ଵିଧା । ସଂପ୍ରଵିଶ୍ଯାନ୍ନମଧ୍ଯେ ଚ ପକ୍ଵଂ କୃତ୍ଵା ପୃଥଗ୍ଗୁଣମ୍
ଯେ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଏଉଁଠି ପଚିନାହିଁ, ସେଉଁଠି ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଭାଗକୁ ବାଣ୍ଟାଯାଏ । ବାୟୁ ଅନ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ପକାଏ ଏବଂ ତାହାର ଗୁଣ ଅଲଗା କରେ ।
ଅଗ୍ନେରୂର୍ଧ୍ଵଂ ଜଲଂ ସ୍ଥାପ୍ଯ ତଦନ୍ନଂ ଚ ଜଲୋପରି । ଜଲସ୍ଯାଧଃ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରାଣଃ ସ୍ଥିତ୍ଵାଗ୍ନିଂ ଧମତେ ଶନୈଃ
ପାଚନ ଅଗ୍ନି ଉପରେ ଜଳ ରହିଛି, ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଏହି ଜଳ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଜଳ ତଳେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ନିଜେ ରହି, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରେ ।
ଵାଯୁନା ଧମ୍ଯମାନୋଗ୍ନିରତ୍ଯୁଷ୍ଣଂ କୁରୁତେ ଜଲମ୍ । ତଦନ୍ନମୁଷ୍ଣଯୋଗେନ ସମଂତାତ୍ପଚ୍ଯତେ ପୁନଃ
ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ସାହିତ ଅଗ୍ନି, ଜଳକୁ ବହୁତ ତାପ୍ତ କରେ । ଏହି ତାପ ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଭଲଭାବେ ପକାଯାଏ ।
ଦ୍ଵିଧା ଭଵତି ତତ୍ପକ୍ଵଂ ପୃଥକ୍କିଟ୍ଟଂ ପୃଥଗ୍ରସଃ । ମଲୈର୍ଦ୍ଵାଦଶଭିଃ କିଟ୍ଟଂ ଭିନ୍ନଂ ଦେହାଦ୍ବହିର୍ଵ୍ରଜେତ୍
ଏହି ପକାଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ—ଏକ ଅଂଶ ମଳ ଭାବେ ବାହାରିଯାଏ, ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ରସ ଭାବେ ଅଲଗା ହୁଏ । ଦ୍ୱାଦଶ ପ୍ରକାର ମଳ ଦେହରୁ ବାହାରିଯାଏ ।
କର୍ଣାକ୍ଷି ନାସିକା ଜିହ୍ଵା ଦଂତୋଷ୍ଠ ପ୍ରଜନଂ ଗୁଦା । ମଲାନ୍ସ୍ରଵେଦଥ ସ୍ଵେଦୋ ଵିଣ୍ମୂତ୍ରଂ ଦ୍ଵାଦଶ ସ୍ମୃତାଃ
କାନ, ଆଖି, ନାକ, ଜିହ୍ବା, ଦାନ୍ତ, ଓଠ, ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ଗୁଦ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ମଳ ଉତ୍ସର୍ଜନ କରନ୍ତି । ପସିନା, ମଳ ଓ ପେଶାବ ମିଶି ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ପ୍ରକାର ମଳ ରୂପେ ଗଣାଯାଏ ।
ହୃତ୍ପଦ୍ମେ ପ୍ରତିବଦ୍ଧାଶ୍ଚ ସର୍ଵନାଡ୍ଯଃ ସମଂତତଃ । ତାସାଂ ମୁଖେଷୁ ତଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ପ୍ରାଣଃ ସ୍ଥାପଯତେ ରସମ୍
ହୃଦୟର ପଦ୍ମରେ ସମସ୍ତ ନାଡି ଏକଠା ହୋଇ ଅଛି । ସେମାନଙ୍କର ମୁହଁରେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରସକୁ ବସାଇଦିଏ ।
ରସେନ ତେନ ତା ନାଡୀଃ ପ୍ରାଣଃ ପୂରଯତେ ପୁନଃ । ସଂତର୍ପଯଂତି ତା ନାଡ୍ଯଃ ପୂର୍ଣା ଦେହଂ ସମଂତତଃ
ସେଇ ରସ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣବାୟୁ ପୁଣି ସେହି ନାଡିଗୁଡିକୁ ପୂରଣ କରେ । ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇ, ଏହି ନାଡିଗୁଡିକ ସମଗ୍ର ଦେହକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି ।
ତତଃ ସ ନାଡୀମଧ୍ଯସ୍ଥଃ ଶାରୀରେଣୋଷ୍ମଣା ରସଃ । ପଚ୍ଯତେ ପଚ୍ଯମାନଶ୍ଚ ଭଵେତ୍ପାକଦ୍ଵଯଂ ପୁନଃ
ତାପରେ, ନାଡି ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ରସ ଦେହର ତାପରେ ପକାଯାଏ । ପକାଯାଉଥିବାବେଳେ, ଦୁଇପ୍ରକାର ପରିଣତି ହୁଏ ।
ତ୍ଵଙ୍ମାଂସାସ୍ଥି ମଜ୍ଜା ମେଦୋ ରୁଧିରଂ ଚ ପ୍ରଜାଯତେ । ରକ୍ତାଲ୍ଲୋମାନି ମାଂସଂ ଚ କେଶାଃ ସ୍ନାଯୁଶ୍ଚ ମାଂସତଃ
ଏଠାରୁ ଚର୍ମ, ମାଂସ, ହାଡ଼, ମଜ୍ଜା, ଚର୍ବି ଓ ରକ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ରକ୍ତରୁ ଲୋମ ଓ ମାଂସ, ମାଂସରୁ କେଶ ଓ ସ୍ନାୟୁ ହୁଏ ।
ସ୍ନାଯୋର୍ମଜ୍ଜା ତଥାସ୍ଥୀନି ଵସା ମଜ୍ଜାସ୍ଥିସଂଭଵା । ମଜ୍ଜାକାରେଣ ଵୈକଲ୍ଯଂ ଶୁକ୍ରଂ ଚ ପ୍ରସଵାତ୍ମକମ୍
ସ୍ନାୟୁରୁ ମଜ୍ଜା ଓ ହାଡ଼, ମଜ୍ଜା ଓ ହାଡ଼ରୁ ଚର୍ବି ହୁଏ । ମଜ୍ଜାର ଆକୃତିରୁ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଏବଂ ଶୁକ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ପ୍ରଜନନର କାରଣ ।
ଇତି ଦ୍ଵାଦଶ ଶାନ୍ତସ୍ଯ ପରିଣାମାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ । ଶୁକ୍ରଂ ତସ୍ଯ ପରୀଣାମଃ ଶୁକ୍ରାଦ୍ଦେହସ୍ଯ ସଂଭଵଃ
ଏଭଳି ଦ୍ୱାଦଶ ପ୍ରକାର ଶାନ୍ତ ଅନ୍ନର ପରିଣତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଶୁକ୍ର ଏହାର ଶେଷ ପରିଣତି ଓ ଶୁକ୍ରରୁ ଦେହର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ ।
ଋତୁକାଲେ ଯଦା ଶୁକ୍ରଂ ନିର୍ଦୋଷଂ ଯୋନିସଂସ୍ଥିତମ୍ । ତଦା ତଦ୍ଵାଯୁସଂସୃଷ୍ଟଂ ସ୍ତ୍ରୀରକ୍ତେନୈକତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଯେତେବେଳେ ଉଚିତ ସମୟରେ ଦୋଷମୁକ୍ତ ଶୁକ୍ର ଯୋନିରେ ବସିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ବାୟୁ ସହିତ ଏହା ନାରୀର ରକ୍ତ ସହ ଏକତ୍ୱ ପାଏ ।
ଵିସର୍ଗକାଲେ ଶୁକ୍ରସ୍ଯ ଜୀଵଃ କାରଣସଂଯୁତଃ । ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଵିଶତେ ଯୋନିଂ କର୍ମଭିଃ ସ୍ଵୈର୍ନିଯଂତ୍ରିତଃ
ଶୁକ୍ର ବିସର୍ଗ ସମୟରେ, କାରଣ ସହିତ ଆତ୍ମା ସଦା ଯୋନିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ ।
ଶୁକ୍ରସ୍ଯ ସହ ରକ୍ତସ୍ଯ ଏକାହାତ୍କଲଲଂ ଭଵେତ୍ । ପଂଚରାତ୍ରେଣ କଲଲେ ବୁଦ୍ବୁଦତ୍ଵଂ ତତୋ ଭଵେତ୍
ଶୁକ୍ର ଓ ରକ୍ତ ଏକାଠି ହେବାରେ ପ୍ରଥମ ଦିନରେ ଏକ ଗଠିକା ତିଆରି ହୁଏ । ପାଞ୍ଚ ରାତିରେ ସେ ଗଠିକା ବୁଲବୁଲି ହୁଏ ।
ମାଂସତ୍ଵଂ ମାସମାତ୍ରେଣ ପଂଚଧା ଜାଯତେ ପୁନଃ । ଗ୍ରୀଵା ଶିରଶ୍ଚ ସ୍କଂଧଶ୍ଚ ପୃଷ୍ଠଵଂଶସ୍ତଥୋଦରମ୍
ଏକ ମାସରେ ଏହା ମାଂସ ହୁଏ, ପୁଣି ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ—ଗଳା, ମୁଣ୍ଡ, କାନ୍ଧ, ପିଠିର ହାଡ଼ ଓ ପେଟ ।
ପାଣୀପାଦୌ ତଥା ପାର୍ଶ୍ଵୌ କଟିର୍ଗାତ୍ରଂ ତଥୈଵ ଚ । ମାସଦ୍ଵଯେନ ପର୍ଵାଣି କ୍ରମଶଃ ସଂଭଵଂତି ଚ
ଏହିପରି ହାତ, ପାଉଁ, ପାର୍ଶ୍ୱ, କମର ଓ ଦେହ ଗଠିତ ହୁଏ । ଦୁଇ ମାସରେ ଗଠିଗୁଡିକ କ୍ରମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ତ୍ରିଭିର୍ମାସୈଃ ପ୍ରଜାଯଂତେ ଶତଶୋଂକୁରସଂଧଯଃ । ମାସୈଶ୍ଚତୁର୍ଭିର୍ଜାଯଂତେ ଅଂଗୁଲ୍ଯାଦି ଯଥାକ୍ରମମ୍
ତିନି ମାସ ମଧ୍ୟରେ ଶତଶଃ ଜୋଡ଼ା ଗଠିତ ହୁଏ; ଚାରି ମାସରେ ଆଉ ଅନୁକ୍ରମେ ଆଂଠି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ମୁଖଂ ନାସା ଚ କର୍ଣୌ ଚ ମାସୈର୍ଜାଯଂତି ପଂଚଭିଃ । ଦଂତପଂକ୍ତିସ୍ତଥା ଜିହ୍ଵା ଜାଯତେ ତୁ ନଖାଃ ପୁନଃ
ପାଞ୍ଚ ମାସରେ ମୁହଁ, ନାକ ଓ କାନ ଦେଖାଯାଏ; ଦାନ୍ତର ଶାରୀ, ଜିଭ ଓ ପୁନି ନଖ ତିଆରି ହୁଏ।
କର୍ଣଯୋଶ୍ଚ ଭଵେଚ୍ଛିଦ୍ରଂ ଷଣ୍ମାସାଭ୍ଯଂତରେ ପୁନଃ । ପାଯୁର୍ମେଢ୍ରମୁପସ୍ଥଂ ଚ ଶିଶ୍ନଶ୍ଚାପ୍ଯୁପଜାଯତେ
ଛଅ ମାସ ମଧ୍ୟରେ କାନର ଚିରା ହୁଏ; ପଛର ରସ୍ତା, ଲିଙ୍ଗ ଓ ଶିଶ୍ନ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ସଂଧଯୋ ଯେ ଚ ଗାତ୍ରେଷୁ ମାସୈର୍ଜାଯଂତି ସପ୍ତଭିଃ । ଅଂଗପ୍ରତ୍ଯଂଗସଂପୂର୍ଣଂ ଶିରଃ କେଶସମନ୍ଵିତମ୍
ସାତ ମାସରେ ଶରୀରର ଜୋଡ଼ାଗୁଡ଼ିକ ତିଆରି ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଅଂଶ ସହିତ ଶରୀର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ଓ ମୁଣ୍ଡରେ କେଶ ଆସେ।