ଗୁଲ୍ମାସ୍ତତ୍ର ପ୍ରଜାଯଂତେ ସଦ୍ଯଃ ପୀଡାକରାସ୍ତଦା । ଏଭିର୍ଦୋଷୈଃ ସମାଯୁକ୍ତଃ କାଯୋଯଂ ନହୁଷାତ୍ମଜ । କଥଂ ପ୍ରାଣସମାଯୋଗାଦ୍ଦିଵଂ ଯାତି ନରେଶ୍ଵର
ସେଠାରେ ଦେହରେ ତୁରନ୍ତ ଗଠି ହେବାକୁ ଲାଗେ, ଏହା ଦୁଃଖ ଦେଉଥାଏ। ଏହିପରି ଅନେକ ଦୋଷ ଦେହକୁ ଘେରି ରହିଛି, ହେ ନହୁଷର ପୁଅ, ଏହି ଦେହ କିପରି ପ୍ରାଣ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇପାରିବ, ହେ ରାଜା?
କାଯେ ପାର୍ଥିଵଭାଗୋଽଯଂ ସମାନାର୍ଥଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ । ନ କାଯଃ ସ୍ଵର୍ଗମାଯାତି ଯଥା ପୃଥ୍ଵୀ ତଥାସ୍ଥିତଃ
ଏହି ଦେହରେ ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱ ସାଧାରଣ କାମ ପାଇଁ ରହିଛି। ଦେହ କେବେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏନାହିଁ, ଯେପରି ପୃଥିବୀ ନିଜେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଥାଏ।
ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ଦୋଷୌଘୈଃ ପାର୍ଥିଵସ୍ଯ ଯଃ
ଏହି ସବୁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି, ପୃଥିବୀ ଦେହର ଅନେକ ଦୋଷ ବିଷୟରେ।
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ଭୂମିଖଂଡେ ଵେନୋପାଖ୍ଯାନେ ମାତାପିତୃତୀର୍ଥ-। ମାହାତ୍ମ୍ଯେ ପଂଚଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ଭୂମିଖଣ୍ଡରେ ବେନ ଉପାଖ୍ୟାନରେ ମାତାପିତା ତୀର୍ଥର ମହିମା ବିଷୟରେ ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
ଯଯାତିରୁଵାଚ- ପାପାତ୍ପତତି କାଯୋଯଂ ଧର୍ମାଚ୍ଚ ଶୃଣୁ ମାତଲେ । ଵିଶେଷଂ ନ ଚ ପଶ୍ଯାମି ପୁଣ୍ଯସ୍ଯାପି ମହୀତଲେ
ଯୟାତି କହିଲେ— ଏହି ଦେହ ପାପ ଦ୍ୱାରା ଓ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପଡ଼ିଯାଏ, ମାତଳି, ଶୁଣ। ପୃଥିବୀରେ ମୁଁ ପୁଣ୍ୟ ପାଇଁ କୌଣସି ବିଶେଷ ତଫାତ ଦେଖୁନାହିଁ।
ପୁନଃ ପ୍ରଜାଯତେ କାଯୋ ଯଥା ହି ପତନଂ ପୁରା । କଥମୁତ୍ପଦ୍ଯତେ ଦେହସ୍ତନ୍ମେ ଵିସ୍ତରତୋ ଵଦ
ପୁଣି ଦେହ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ପୂର୍ବରୁ ପଡ଼ିଥିଲା। ଏହି ଦେହ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? ଏହା ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କହ।
ମାତଲିରୁଵାଚ- ଅଥ ନାରକିଣାଂ ପୁଂସାମଧର୍ମାଦେଵ କେଵଲାତ୍ । କ୍ଷଣମାତ୍ରେଣ ଭୂତେଭ୍ଯଃ ଶରୀରମୁପଜାଯତେ
ମାତଳି କହିଲେ— ଯେଉଁ ଲୋକେ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ପଞ୍ଚ ଭୂତରୁ ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ତଦ୍ଵଦ୍ଧର୍ମେଣ ଚୈକେନ ଦେଵାନାମୌପପାଦିକମ୍ । ସଦ୍ଯଃ ପ୍ରଜାଯତେ ଦିଵ୍ଯଂ ଶରୀରଂ ଭୂତସାରତଃ
ଏହିପରି ଏକ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ଆପେ-ଆପେ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ନେଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ଯାହା ପଞ୍ଚ ଭୂତର ସାରରୁ ତୁରନ୍ତ ହୁଏ।
କର୍ମଣା ଵ୍ଯତିମିଶ୍ରେଣ ଯଚ୍ଛରୀରଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ତଦ୍ରୂପପରିଣାମେନ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ହି ଚତୁର୍ଵିଧମ୍
ଯେଉଁ ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କର କର୍ମ ମିଶ୍ରିତ ଥାଏ, ସେମାନଙ୍କର ଦେହ ଚାରି ପ୍ରକାରର ରୂପ ନେଇଥାଏ, ଏହା ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିବାକୁ ହୁଏ।
ଉଦ୍ଭିଜ୍ଜାଃ ସ୍ଥାଵରା ଜ୍ଞେଯାସ୍ତୃଣଗୁଲ୍ମାଦି ରୂପିଣଃ । କୃମିକୀଟପତଂଗାଦ୍ଯାଃ ସ୍ଵେଦଜାନାମଦେହିନଃ
ଉଦ୍ଭିଜ୍ଜ ଜନ୍ମ ହେଉଥିବା ସ୍ଥାବର ଜୀବମାନେ ତୃଣ, ଗୁଲ୍ମ ଇତ୍ୟାଦି ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି। କୀଟ, ପୋକା, ପତଙ୍ଗ ଇତ୍ୟାଦି ସ୍ୱେଦଜ ଦେହ ନଥିବା ପ୍ରାଣୀ।
ଅଂଡଜାଃ ପକ୍ଷିଣଃ ସର୍ଵେ ସର୍ପା ନକ୍ରାଶ୍ଚ ଭୂପତେ । ଜରାଯୁଜାଶ୍ଚ ଵିଜ୍ଞେଯା ମାନୁଷାଶ୍ଚ ଚତୁଷ୍ପଦାଃ
ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀ, ସର୍ପ ଓ ଘରିଆଳ ଅଣ୍ଡାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ହେ ରାଜା। ଜରାୟୁ ରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ମାନବ ଓ ଚାରିପାଏଁ ପଶୁ ହେଉଛନ୍ତି।
ତତ୍ର ସିକ୍ତା ଜଲୈର୍ଭୂମିର୍ରକ୍ତେ ଉଷ୍ମଵିପାଚିତା । ଵାଯୁନା ଧମ୍ଯମାନା ଚ କ୍ଷେତ୍ରେ ବୀଜଂ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ
ସେଠାରେ ଜମିନ୍ ଜଳରେ ଭିଜିଯାଏ, ରକ୍ତର ତାପରେ ପାକିଯାଏ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଫୁଲାଯାଏ, ଏଭଳି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବୀଜ ପଡ଼ିଥାଏ।
ଯଥା ଉପ୍ତାନି ବୀଜାନି ସଂସିକ୍ତାନ୍ଯଂଭସା ପୁନଃ । ଉପଗମ୍ଯ ମୃଦୁତ୍ଵଂ ଚ ମୂଲଭାଵଂ ଵ୍ରଜଂତି ଚ
ଯେପରି ଚାଷି ମାଟିରେ ବୀଜ ପୋତି ଆଉ ପୁଣି ଜଳରେ ଭିଜାଇ ଦେଇଥାଏ, ବୀଜ ମୃଦୁ ହେଲେ ମୂଳ ହୋଇଯାଏ।
ତନ୍ମୂଲାଦଂକୁରୋତ୍ପତ୍ତିରଂକୁରାତ୍ପର୍ଣସଂଭଵଃ । ପର୍ଣାନ୍ନାଲଂ ତତଃ କାଂଡଂ କାଂଡାଚ୍ଚ ପ୍ରଭଵଃ ପୁନଃ
ସେଇ ମୂଳରୁ ଅଙ୍କୁର ହୁଏ, ଅଙ୍କୁରରୁ ପତ୍ର ହୁଏ, ପତ୍ରରୁ ଡାଣ୍ଡା ଓ ଡାଣ୍ଡାରୁ ପୁଣି ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ପ୍ରଭଵାଚ୍ଚ ଭଵେତ୍କ୍ଷୀରଂ କ୍ଷୀରାତ୍ତଂଦୁଲସଂଭଵଃ । ତଂଦୁଲାଚ୍ଚ ତତଃ ପକ୍ଵା ଭଵଂତ୍ଯୋଷଧଯସ୍ତଥା
ସେଇ ଅଂଶରୁ ଦୁଧ ହୁଏ, ଦୁଧରୁ ଚାଉଳ ହୁଏ, ଚାଉଳ ପକାଇଲେ ଔଷଧି ମଧ୍ୟ ତିଆରି ହୁଏ।
ଯଵାଦ୍ଯାଃ ଶାଲିପର୍ଯଂତାଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ସପ୍ତଦଶ ସ୍ମୃତାଃ । ଓଷଧ୍ଯଃ ଫଲସାରାଢ୍ଯାଃ ଶେଷା କ୍ଷୁଦ୍ରା ପ୍ରଃକୀର୍ତିତାଃ
ଯବ ଆଦିରୁ ଚାଉଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସତର ଧାନ୍ୟ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଯେଉଁଠି ଫଳର ସାର ଅଧିକ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ଔଷଧି ଭାବେ କୁହାଯାଏ।
ଏତା ଲୂନା ମର୍ଦିତାଶ୍ଚ ମୁନିଭିଃ ପୂର୍ଵସଂସ୍କୃତାଃ । ଶୂର୍ପୋଲୂଖଲପାତ୍ରାଦ୍ଯୈଃ ସ୍ଥାଲିକୋଦକଵହ୍ନିଭିଃ
ଏହି ଧାନ୍ୟ ଓ ଔଷଧିଗୁଡ଼ିକୁ କାଟି ଚକୁଟି କରାଯାଏ, ମୁନିମାନେ ପ୍ରଥମେ ମୁସଳ, ଉଲୁଖଳ, ପାତ୍ର, ହାଣ୍ଡି, ପାଣି ଓ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି।
ଷଡ୍ଵିଧା ହି ସ୍ଵଭେଦେନ ପରିଣାମଂ ଵ୍ରଜଂତି ତାଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯରସସଂଯୋଗାଦନେକସ୍ଵାଦତାଂ ଗତାଃ
ଏହିମାନେ ନିଜ ଛଅ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏମିତି ଏକାଉଠି ରସ ମିଶି ଅନେକ ପ୍ରକାର ରୁଚି ହୋଇଯାଏ।
ଭକ୍ଷ୍ଯଂ ଭୋଜ୍ଯଂ ପେଯଲେହ୍ଯଂ ଚୋଷ୍ଯଂ ଖାଦ୍ଯଂ ଚ ଭୂପତେ । ତାସାଂ ଭେଦାଃ ଷଡଂଗାଶ୍ଚ ମଧୁରାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ଷଡ୍ଗୁଣାଃ
ହେ ରାଜା, ଖାଦ୍ୟପଦାର୍ଥକୁ ଚବାଇବା, ଖାଇବା, ପିଇବା, ଚାଟିବା, ଚୁଷିବା ଏବଂ ଚବାଇ ଖାଇବା—ଏହି ଛଅ ପ୍ରକାରରେ ବାଣ୍ଟାଯାଇଛି । ଏମାନେ ମଧୁର ଆଦି ଛଅ ଗୁଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି ।
ତଦନ୍ନଂ ପିଂଡକଵଲୈର୍ଗ୍ରାସୈର୍ଭୁକ୍ତଂ ଚ ଦେହିଭିଃ । ଅନ୍ନମୂଲାଶଯେ ସର୍ଵପ୍ରାଣାନ୍ସ୍ଥାପଯତି କ୍ରମାତ୍
ଏହି ଅନ୍ନ, ଦେହଧାରୀମାନେ ଗୁଟିକା, ଗଠିକା ଓ ମୁହଁଭରି ଭାବରେ ଖାଇଥିବା, ଅନ୍ନ ଆଧାରରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ କ୍ରମେ ପୋଷଣ କରେ ।
ଅପକ୍ଵଂ ଭୁକ୍ତମାହାରଂ ସ ଵାଯୁଃ କୁରୁତେ ଦ୍ଵିଧା । ସଂପ୍ରଵିଶ୍ଯାନ୍ନମଧ୍ଯେ ଚ ପକ୍ଵଂ କୃତ୍ଵା ପୃଥଗ୍ଗୁଣମ୍
ଯେ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଏଉଁଠି ପଚିନାହିଁ, ସେଉଁଠି ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଭାଗକୁ ବାଣ୍ଟାଯାଏ । ବାୟୁ ଅନ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ପକାଏ ଏବଂ ତାହାର ଗୁଣ ଅଲଗା କରେ ।
ଅଗ୍ନେରୂର୍ଧ୍ଵଂ ଜଲଂ ସ୍ଥାପ୍ଯ ତଦନ୍ନଂ ଚ ଜଲୋପରି । ଜଲସ୍ଯାଧଃ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରାଣଃ ସ୍ଥିତ୍ଵାଗ୍ନିଂ ଧମତେ ଶନୈଃ
ପାଚନ ଅଗ୍ନି ଉପରେ ଜଳ ରହିଛି, ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଏହି ଜଳ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଜଳ ତଳେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ନିଜେ ରହି, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରେ ।
ଵାଯୁନା ଧମ୍ଯମାନୋଗ୍ନିରତ୍ଯୁଷ୍ଣଂ କୁରୁତେ ଜଲମ୍ । ତଦନ୍ନମୁଷ୍ଣଯୋଗେନ ସମଂତାତ୍ପଚ୍ଯତେ ପୁନଃ
ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ସାହିତ ଅଗ୍ନି, ଜଳକୁ ବହୁତ ତାପ୍ତ କରେ । ଏହି ତାପ ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଭଲଭାବେ ପକାଯାଏ ।
ଦ୍ଵିଧା ଭଵତି ତତ୍ପକ୍ଵଂ ପୃଥକ୍କିଟ୍ଟଂ ପୃଥଗ୍ରସଃ । ମଲୈର୍ଦ୍ଵାଦଶଭିଃ କିଟ୍ଟଂ ଭିନ୍ନଂ ଦେହାଦ୍ବହିର୍ଵ୍ରଜେତ୍
ଏହି ପକାଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ—ଏକ ଅଂଶ ମଳ ଭାବେ ବାହାରିଯାଏ, ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ରସ ଭାବେ ଅଲଗା ହୁଏ । ଦ୍ୱାଦଶ ପ୍ରକାର ମଳ ଦେହରୁ ବାହାରିଯାଏ ।
କର୍ଣାକ୍ଷି ନାସିକା ଜିହ୍ଵା ଦଂତୋଷ୍ଠ ପ୍ରଜନଂ ଗୁଦା । ମଲାନ୍ସ୍ରଵେଦଥ ସ୍ଵେଦୋ ଵିଣ୍ମୂତ୍ରଂ ଦ୍ଵାଦଶ ସ୍ମୃତାଃ
କାନ, ଆଖି, ନାକ, ଜିହ୍ବା, ଦାନ୍ତ, ଓଠ, ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ଗୁଦ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ମଳ ଉତ୍ସର୍ଜନ କରନ୍ତି । ପସିନା, ମଳ ଓ ପେଶାବ ମିଶି ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ପ୍ରକାର ମଳ ରୂପେ ଗଣାଯାଏ ।
ହୃତ୍ପଦ୍ମେ ପ୍ରତିବଦ୍ଧାଶ୍ଚ ସର୍ଵନାଡ୍ଯଃ ସମଂତତଃ । ତାସାଂ ମୁଖେଷୁ ତଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ପ୍ରାଣଃ ସ୍ଥାପଯତେ ରସମ୍
ହୃଦୟର ପଦ୍ମରେ ସମସ୍ତ ନାଡି ଏକଠା ହୋଇ ଅଛି । ସେମାନଙ୍କର ମୁହଁରେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରସକୁ ବସାଇଦିଏ ।
ରସେନ ତେନ ତା ନାଡୀଃ ପ୍ରାଣଃ ପୂରଯତେ ପୁନଃ । ସଂତର୍ପଯଂତି ତା ନାଡ୍ଯଃ ପୂର୍ଣା ଦେହଂ ସମଂତତଃ
ସେଇ ରସ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣବାୟୁ ପୁଣି ସେହି ନାଡିଗୁଡିକୁ ପୂରଣ କରେ । ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇ, ଏହି ନାଡିଗୁଡିକ ସମଗ୍ର ଦେହକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି ।
ତତଃ ସ ନାଡୀମଧ୍ଯସ୍ଥଃ ଶାରୀରେଣୋଷ୍ମଣା ରସଃ । ପଚ୍ଯତେ ପଚ୍ଯମାନଶ୍ଚ ଭଵେତ୍ପାକଦ୍ଵଯଂ ପୁନଃ
ତାପରେ, ନାଡି ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ରସ ଦେହର ତାପରେ ପକାଯାଏ । ପକାଯାଉଥିବାବେଳେ, ଦୁଇପ୍ରକାର ପରିଣତି ହୁଏ ।
ତ୍ଵଙ୍ମାଂସାସ୍ଥି ମଜ୍ଜା ମେଦୋ ରୁଧିରଂ ଚ ପ୍ରଜାଯତେ । ରକ୍ତାଲ୍ଲୋମାନି ମାଂସଂ ଚ କେଶାଃ ସ୍ନାଯୁଶ୍ଚ ମାଂସତଃ
ଏଠାରୁ ଚର୍ମ, ମାଂସ, ହାଡ଼, ମଜ୍ଜା, ଚର୍ବି ଓ ରକ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ରକ୍ତରୁ ଲୋମ ଓ ମାଂସ, ମାଂସରୁ କେଶ ଓ ସ୍ନାୟୁ ହୁଏ ।
ସ୍ନାଯୋର୍ମଜ୍ଜା ତଥାସ୍ଥୀନି ଵସା ମଜ୍ଜାସ୍ଥିସଂଭଵା । ମଜ୍ଜାକାରେଣ ଵୈକଲ୍ଯଂ ଶୁକ୍ରଂ ଚ ପ୍ରସଵାତ୍ମକମ୍
ସ୍ନାୟୁରୁ ମଜ୍ଜା ଓ ହାଡ଼, ମଜ୍ଜା ଓ ହାଡ଼ରୁ ଚର୍ବି ହୁଏ । ମଜ୍ଜାର ଆକୃତିରୁ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଏବଂ ଶୁକ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ପ୍ରଜନନର କାରଣ ।