ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଜାଯତେ କାଯୋ ନାଶରୂପଂ ସମୃଚ୍ଛତି । ଅଗ୍ନିଃ ପ୍ରଜାଯତେ ଭୂଯୋ ଜରାରୂପୋ ନ ସଂଶଯଃ
ଏହିପରି ଦେହର ନିଜର ନାଶର ଗୁଣ ଆସିଯାଏ; ପୁଣି ଅଗ୍ନି ଉପଜି, ବୟସ୍କତାର ଆକାର ନେଇଥାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ପ୍ରାଣିନାଂ କ୍ଷଯରୂପେଣ ଜ୍ଵରୋ ଭଵତି ଦାରୁଣଃ । ସ୍ଥାଵରା ଜଂଗମାଃ ସର୍ଵେ ଜ୍ଵରେଣ ପରିପୀଡିତାଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାଶର ଆକାରରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଜ୍ୱର ଆସେ; ଚଳିତ କିମ୍ବା ଅଚଳ, ସମସ୍ତେ ଏହି ଜ୍ୱରରେ ପୀଡ଼ିତ।
ନାଶମାଯାଂତି ତେ ସର୍ଵେ ବହୁପୀଡା ପ୍ରପୀଡିତାଃ । ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତମନ୍ଯତ୍କିଂ ତେ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ଏହି ସମସ୍ତେ ଅନେକ ପୀଡ଼ାରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ନଶିଯାନ୍ତି; ଏହି ସବୁ କଥା ତୁମକୁ କହିଦେଲି—ଏଠାରେ ଆଉ କଣ କହିବି?
ଏଵମୁକ୍ତୋ ମହାରାଜୋ ମାତଲିଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ମହାରାଜା ମାତଳିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯଯାତିରୁଵାଚ- ଧର୍ମସ୍ଯ ରକ୍ଷକଃ କାଯୋ ମାତଲେ ଚାତ୍ମନା ସହ । ନାକମେଷ ନ ପ୍ରଯାତି ତନ୍ମେ ତ୍ଵଂ କାରଣଂ ଵଦ
ଯୟାତି କହିଲେ— ମାତଳି, ଦେହ ଓ ଆତ୍ମା ସହିତ ଧର୍ମର ରକ୍ଷାକାରୀ; ତଥାପି ଏହି ଦେହ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏନାହିଁ— ଏହାର କାରଣ ମୋତେ କୁହ।
ମାତଲିରୁଵାଚ- ପଂଚାନାମପି ଭୂତାନାଂ ସଂଗତିର୍ନାସ୍ତି ଭୂପତେ । ଆତ୍ମନା ସହ ଵର୍ତଂତେ ସଂଗତ୍ଯା ନୈଵ ପଂଚ ତେ
ମାତଳି କହିଲେ— ରାଜା, ପାଞ୍ଚ ଭୂତର ମଧ୍ୟରେ କେବେ ଏକତା ନାହିଁ; ସେମାନେ ଆତ୍ମା ସହିତ ରହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପାଞ୍ଚଟି ଏକସାଥି ମିଶିନାହାନ୍ତି।
ସର୍ଵେଷାଂ ତତ୍ର ସଂଘାତଃ କାଯଗ୍ରାମେ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଜରଯା ପୀଡିତାଃ ସର୍ଵେଃ ସ୍ଵଂସ୍ଵଂ ସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଯାଂତି ତେ
ସମସ୍ତଙ୍କ ଏକତା ଦେହର ଏହି ସମୁଦାୟରେ ହୁଏ; ବୟସ୍କତାରେ ପୀଡ଼ିତ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଯାନ୍ତି।
ଯଥା ରସାଧିକା ପୃଥ୍ଵୀ ମହାରାଜ ପ୍ରକଲ୍ପିତା । ରସୈଃ କ୍ଲିନ୍ନା ତତଃ ପୃଥ୍ଵୀ ମୃଦୁତ୍ଵଂ ଯାତି ଭୂପତେ
ମହାରାଜା, ଯେପରି ଜଳରେ ପୃଥିବୀ ଭିଜିଯାଏ, ଏହିପରି ରସରେ ଭିଜିଲେ ପୃଥିବୀ କମଳା ହୋଇଯାଏ, ରାଜା।
ଭିଦ୍ଯତେ ପିପୀଲିକାଭିର୍ମୂଷିକାଭିସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଛିଦ୍ରାଣ୍ଯେଵ ପ୍ରଜାଯଂତେ ଵଲ୍ମୀକାଶ୍ଚ ମହୋଦରାଃ
ପୃଥିବୀକୁ ପିପିଲିକା ଓ ମୂଷା ଭାଙ୍ଗିଦିଏ; ଛିଦ୍ର ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ବଡ଼ ବଡ଼ ଦାନ୍ତିଆ ଗୁହା ହୋଇଯାଏ।
ତଦ୍ଵତ୍କାଯେ ପ୍ରଜାଯଂତେ ଗଂଡମାଲା ଵିଚାର୍ଚିକାଃ । କୃମିଭିର୍ଭିଦ୍ଯମାନଶ୍ଚ କାଯ ଏଷ ନରୋତ୍ତମ
ଏହିପରି ଦେହରେ ମଧୁମେହ ଓ ଗଠି ହୋଇଯାଏ; ଏହି ଦେହ କୀଟ ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ଗୁଲ୍ମାସ୍ତତ୍ର ପ୍ରଜାଯଂତେ ସଦ୍ଯଃ ପୀଡାକରାସ୍ତଦା । ଏଭିର୍ଦୋଷୈଃ ସମାଯୁକ୍ତଃ କାଯୋଯଂ ନହୁଷାତ୍ମଜ । କଥଂ ପ୍ରାଣସମାଯୋଗାଦ୍ଦିଵଂ ଯାତି ନରେଶ୍ଵର
ସେଠାରେ ଦେହରେ ତୁରନ୍ତ ଗଠି ହେବାକୁ ଲାଗେ, ଏହା ଦୁଃଖ ଦେଉଥାଏ। ଏହିପରି ଅନେକ ଦୋଷ ଦେହକୁ ଘେରି ରହିଛି, ହେ ନହୁଷର ପୁଅ, ଏହି ଦେହ କିପରି ପ୍ରାଣ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇପାରିବ, ହେ ରାଜା?
କାଯେ ପାର୍ଥିଵଭାଗୋଽଯଂ ସମାନାର୍ଥଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ । ନ କାଯଃ ସ୍ଵର୍ଗମାଯାତି ଯଥା ପୃଥ୍ଵୀ ତଥାସ୍ଥିତଃ
ଏହି ଦେହରେ ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱ ସାଧାରଣ କାମ ପାଇଁ ରହିଛି। ଦେହ କେବେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏନାହିଁ, ଯେପରି ପୃଥିବୀ ନିଜେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଥାଏ।
ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ଦୋଷୌଘୈଃ ପାର୍ଥିଵସ୍ଯ ଯଃ
ଏହି ସବୁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି, ପୃଥିବୀ ଦେହର ଅନେକ ଦୋଷ ବିଷୟରେ।
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ଭୂମିଖଂଡେ ଵେନୋପାଖ୍ଯାନେ ମାତାପିତୃତୀର୍ଥ-। ମାହାତ୍ମ୍ଯେ ପଂଚଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ଭୂମିଖଣ୍ଡରେ ବେନ ଉପାଖ୍ୟାନରେ ମାତାପିତା ତୀର୍ଥର ମହିମା ବିଷୟରେ ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
ଯଯାତିରୁଵାଚ- ପାପାତ୍ପତତି କାଯୋଯଂ ଧର୍ମାଚ୍ଚ ଶୃଣୁ ମାତଲେ । ଵିଶେଷଂ ନ ଚ ପଶ୍ଯାମି ପୁଣ୍ଯସ୍ଯାପି ମହୀତଲେ
ଯୟାତି କହିଲେ— ଏହି ଦେହ ପାପ ଦ୍ୱାରା ଓ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପଡ଼ିଯାଏ, ମାତଳି, ଶୁଣ। ପୃଥିବୀରେ ମୁଁ ପୁଣ୍ୟ ପାଇଁ କୌଣସି ବିଶେଷ ତଫାତ ଦେଖୁନାହିଁ।
ପୁନଃ ପ୍ରଜାଯତେ କାଯୋ ଯଥା ହି ପତନଂ ପୁରା । କଥମୁତ୍ପଦ୍ଯତେ ଦେହସ୍ତନ୍ମେ ଵିସ୍ତରତୋ ଵଦ
ପୁଣି ଦେହ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ପୂର୍ବରୁ ପଡ଼ିଥିଲା। ଏହି ଦେହ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? ଏହା ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କହ।
ମାତଲିରୁଵାଚ- ଅଥ ନାରକିଣାଂ ପୁଂସାମଧର୍ମାଦେଵ କେଵଲାତ୍ । କ୍ଷଣମାତ୍ରେଣ ଭୂତେଭ୍ଯଃ ଶରୀରମୁପଜାଯତେ
ମାତଳି କହିଲେ— ଯେଉଁ ଲୋକେ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ପଞ୍ଚ ଭୂତରୁ ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ତଦ୍ଵଦ୍ଧର୍ମେଣ ଚୈକେନ ଦେଵାନାମୌପପାଦିକମ୍ । ସଦ୍ଯଃ ପ୍ରଜାଯତେ ଦିଵ୍ଯଂ ଶରୀରଂ ଭୂତସାରତଃ
ଏହିପରି ଏକ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ଆପେ-ଆପେ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ନେଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ଯାହା ପଞ୍ଚ ଭୂତର ସାରରୁ ତୁରନ୍ତ ହୁଏ।
କର୍ମଣା ଵ୍ଯତିମିଶ୍ରେଣ ଯଚ୍ଛରୀରଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ତଦ୍ରୂପପରିଣାମେନ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ହି ଚତୁର୍ଵିଧମ୍
ଯେଉଁ ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କର କର୍ମ ମିଶ୍ରିତ ଥାଏ, ସେମାନଙ୍କର ଦେହ ଚାରି ପ୍ରକାରର ରୂପ ନେଇଥାଏ, ଏହା ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିବାକୁ ହୁଏ।
ଉଦ୍ଭିଜ୍ଜାଃ ସ୍ଥାଵରା ଜ୍ଞେଯାସ୍ତୃଣଗୁଲ୍ମାଦି ରୂପିଣଃ । କୃମିକୀଟପତଂଗାଦ୍ଯାଃ ସ୍ଵେଦଜାନାମଦେହିନଃ
ଉଦ୍ଭିଜ୍ଜ ଜନ୍ମ ହେଉଥିବା ସ୍ଥାବର ଜୀବମାନେ ତୃଣ, ଗୁଲ୍ମ ଇତ୍ୟାଦି ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି। କୀଟ, ପୋକା, ପତଙ୍ଗ ଇତ୍ୟାଦି ସ୍ୱେଦଜ ଦେହ ନଥିବା ପ୍ରାଣୀ।
ଅଂଡଜାଃ ପକ୍ଷିଣଃ ସର୍ଵେ ସର୍ପା ନକ୍ରାଶ୍ଚ ଭୂପତେ । ଜରାଯୁଜାଶ୍ଚ ଵିଜ୍ଞେଯା ମାନୁଷାଶ୍ଚ ଚତୁଷ୍ପଦାଃ
ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀ, ସର୍ପ ଓ ଘରିଆଳ ଅଣ୍ଡାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ହେ ରାଜା। ଜରାୟୁ ରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ମାନବ ଓ ଚାରିପାଏଁ ପଶୁ ହେଉଛନ୍ତି।
ତତ୍ର ସିକ୍ତା ଜଲୈର୍ଭୂମିର୍ରକ୍ତେ ଉଷ୍ମଵିପାଚିତା । ଵାଯୁନା ଧମ୍ଯମାନା ଚ କ୍ଷେତ୍ରେ ବୀଜଂ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ
ସେଠାରେ ଜମିନ୍ ଜଳରେ ଭିଜିଯାଏ, ରକ୍ତର ତାପରେ ପାକିଯାଏ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଫୁଲାଯାଏ, ଏଭଳି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବୀଜ ପଡ଼ିଥାଏ।
ଯଥା ଉପ୍ତାନି ବୀଜାନି ସଂସିକ୍ତାନ୍ଯଂଭସା ପୁନଃ । ଉପଗମ୍ଯ ମୃଦୁତ୍ଵଂ ଚ ମୂଲଭାଵଂ ଵ୍ରଜଂତି ଚ
ଯେପରି ଚାଷି ମାଟିରେ ବୀଜ ପୋତି ଆଉ ପୁଣି ଜଳରେ ଭିଜାଇ ଦେଇଥାଏ, ବୀଜ ମୃଦୁ ହେଲେ ମୂଳ ହୋଇଯାଏ।
ତନ୍ମୂଲାଦଂକୁରୋତ୍ପତ୍ତିରଂକୁରାତ୍ପର୍ଣସଂଭଵଃ । ପର୍ଣାନ୍ନାଲଂ ତତଃ କାଂଡଂ କାଂଡାଚ୍ଚ ପ୍ରଭଵଃ ପୁନଃ
ସେଇ ମୂଳରୁ ଅଙ୍କୁର ହୁଏ, ଅଙ୍କୁରରୁ ପତ୍ର ହୁଏ, ପତ୍ରରୁ ଡାଣ୍ଡା ଓ ଡାଣ୍ଡାରୁ ପୁଣି ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ପ୍ରଭଵାଚ୍ଚ ଭଵେତ୍କ୍ଷୀରଂ କ୍ଷୀରାତ୍ତଂଦୁଲସଂଭଵଃ । ତଂଦୁଲାଚ୍ଚ ତତଃ ପକ୍ଵା ଭଵଂତ୍ଯୋଷଧଯସ୍ତଥା
ସେଇ ଅଂଶରୁ ଦୁଧ ହୁଏ, ଦୁଧରୁ ଚାଉଳ ହୁଏ, ଚାଉଳ ପକାଇଲେ ଔଷଧି ମଧ୍ୟ ତିଆରି ହୁଏ।
ଯଵାଦ୍ଯାଃ ଶାଲିପର୍ଯଂତାଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ସପ୍ତଦଶ ସ୍ମୃତାଃ । ଓଷଧ୍ଯଃ ଫଲସାରାଢ୍ଯାଃ ଶେଷା କ୍ଷୁଦ୍ରା ପ୍ରଃକୀର୍ତିତାଃ
ଯବ ଆଦିରୁ ଚାଉଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସତର ଧାନ୍ୟ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଯେଉଁଠି ଫଳର ସାର ଅଧିକ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ଔଷଧି ଭାବେ କୁହାଯାଏ।
ଏତା ଲୂନା ମର୍ଦିତାଶ୍ଚ ମୁନିଭିଃ ପୂର୍ଵସଂସ୍କୃତାଃ । ଶୂର୍ପୋଲୂଖଲପାତ୍ରାଦ୍ଯୈଃ ସ୍ଥାଲିକୋଦକଵହ୍ନିଭିଃ
ଏହି ଧାନ୍ୟ ଓ ଔଷଧିଗୁଡ଼ିକୁ କାଟି ଚକୁଟି କରାଯାଏ, ମୁନିମାନେ ପ୍ରଥମେ ମୁସଳ, ଉଲୁଖଳ, ପାତ୍ର, ହାଣ୍ଡି, ପାଣି ଓ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି।
ଷଡ୍ଵିଧା ହି ସ୍ଵଭେଦେନ ପରିଣାମଂ ଵ୍ରଜଂତି ତାଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯରସସଂଯୋଗାଦନେକସ୍ଵାଦତାଂ ଗତାଃ
ଏହିମାନେ ନିଜ ଛଅ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏମିତି ଏକାଉଠି ରସ ମିଶି ଅନେକ ପ୍ରକାର ରୁଚି ହୋଇଯାଏ।
ଭକ୍ଷ୍ଯଂ ଭୋଜ୍ଯଂ ପେଯଲେହ୍ଯଂ ଚୋଷ୍ଯଂ ଖାଦ୍ଯଂ ଚ ଭୂପତେ । ତାସାଂ ଭେଦାଃ ଷଡଂଗାଶ୍ଚ ମଧୁରାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ଷଡ୍ଗୁଣାଃ
ହେ ରାଜା, ଖାଦ୍ୟପଦାର୍ଥକୁ ଚବାଇବା, ଖାଇବା, ପିଇବା, ଚାଟିବା, ଚୁଷିବା ଏବଂ ଚବାଇ ଖାଇବା—ଏହି ଛଅ ପ୍ରକାରରେ ବାଣ୍ଟାଯାଇଛି । ଏମାନେ ମଧୁର ଆଦି ଛଅ ଗୁଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି ।
ତଦନ୍ନଂ ପିଂଡକଵଲୈର୍ଗ୍ରାସୈର୍ଭୁକ୍ତଂ ଚ ଦେହିଭିଃ । ଅନ୍ନମୂଲାଶଯେ ସର୍ଵପ୍ରାଣାନ୍ସ୍ଥାପଯତି କ୍ରମାତ୍
ଏହି ଅନ୍ନ, ଦେହଧାରୀମାନେ ଗୁଟିକା, ଗଠିକା ଓ ମୁହଁଭରି ଭାବରେ ଖାଇଥିବା, ଅନ୍ନ ଆଧାରରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ କ୍ରମେ ପୋଷଣ କରେ ।