ଶୁକ୍ରାଦ୍ଧି ଜାଯତେ କାଯଃ କୁରୂପଃ କାଯ ଏଵ ଚ । ଯଥା ପୃଥ୍ଵୀ ସୃଜେଦ୍ଗଂଧାନ୍ରସୈଶ୍ଚରତି ଭୂତଲେ
ବୀର୍ୟରୁ ଶରୀର ତିଆରି ହୁଏ, ଏହି ଶରୀର ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଗଢ଼ାଯାଏ। ଯେପରି ମାଟିରୁ ସୁଗନ୍ଧ ଉପଜେ ଏବଂ ସ୍ୱାଦ ଭୂତଳରେ ଚାଲିଥାଏ।
ତଥା କାଯଶ୍ଚରେନ୍ନିତ୍ଯଂ ରସାଧାରୋ ହି ସର୍ଵଶଃ । ଗଂଧଶ୍ଚ ଜାଯତେ ତସ୍ମାଦ୍ଗଂଧାଦ୍ରସୋ ଭଵେତ୍ପୁନଃ
ଏହିପରି ଶରୀର ସଦା ଚଳିଥାଏ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସ୍ୱାଦ ଧାରଣ କରିଥାଏ। ଏଠାରୁ ସୁଗନ୍ଧ ଉପଜେ, ସୁଗନ୍ଧରୁ ପୁନି ସ୍ୱାଦ ହୁଏ।
ତସ୍ମାଜ୍ଜଜ୍ଞେ ମହାଵହ୍ନିର୍ଦୃଷ୍ଟାଂତଂ ପଶ୍ଯ ଭୂପତେ । ଯଥା କାଷ୍ଠାଦ୍ଭଵେଦ୍ଵହ୍ନିଃ ପୁନଃ କାଷ୍ଠଂ ପ୍ରକାଶଯେତ୍
ସେଠାରୁ ବଡ଼ ଅଗ୍ନି ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଏହି ଉଦାହରଣ ଦେଖ, ହେ ରାଜା: କାଠରୁ ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଉପଜେ ଏବଂ ପୁନି କାଠକୁ ଆଲୋକିତ କରେ।
କାଯମଧ୍ଯେ ରସାଦଗ୍ନିସ୍ତଦ୍ଵଦେଵ ପ୍ରଜାଯତେ । ତତ୍ର ସଂଚରତେ ନିତ୍ଯଂ କାଯଂ ପୁଷ୍ଣାତି ଭୂପତେ
ଶରୀର ଭିତରେ ସ୍ୱାଦରୁ ଅଗ୍ନି ଉପଜେ, ଏହିପରି। ସେଠାରେ ସେ ସଦା ଚଳିଥାଏ, ଶରୀରକୁ ପୋଷଣ କରେ, ହେ ରାଜା।
ଯାଵଦ୍ରସସ୍ଯ ଚାଧିକ୍ଯଂ ତାଵଜ୍ଜୀଵଃ ପ୍ରଶାଂତିମାନ୍ । ଚରିତ୍ଵା ତାଦୃଶଂ ଵହ୍ନିଃ କ୍ଷୁଧାରୂପେଣ ଵର୍ତତେ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶରୀରରେ ସ୍ୱାଦ ଅଧିକ ରହିଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ଶାନ୍ତ ରହେ। ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ନି ସେହି ସ୍ୱାଦକୁ ଖର୍ଚ୍ଚ କରିଦିଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଭୂଖ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଅନ୍ନମିଚ୍ଛତ୍ଯସୌ ତୀଵ୍ରଃ ପଯସା ଚ ସମନ୍ଵିତମ୍ । ପ୍ରଦାନଂ ଲଭତେ ଚାନ୍ନମୁଦକଂ ଚାପି ଭୂପତେ
ସେ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଖାଦ୍ୟ ଚାହେ, ଦୁଧ ସହିତ। ଏହା ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାଣି ପାଏ, ହେ ରାଜା।
ଶୋଣିତଂ ଚରତେ ଵହ୍ନିସ୍ତଦ୍ଵଦ୍ଵୀର୍ଯଂ ନ ସଂଶଯଃ । ଯକ୍ଷ୍ମରୋଗୋ ଭଵେତ୍ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵକାଯପ୍ରଣାଶକଃ
ଅଗ୍ନି ରକ୍ତରେ ଚଳିଥାଏ, ବୀର୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଚଳେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏଠାରୁ କ୍ଷୟ ରୋଗ ହୁଏ, ଯାହା ସମଗ୍ର ଶରୀରକୁ ନଷ୍ଟ କରେ।
ରସାଧିକ୍ଯଂ ଭଵେଦ୍ରାଜନ୍ନଥ ଵହ୍ନିଃ ପ୍ରଶାମ୍ଯତି । ରସେନ ପୀଡ୍ଯମାନସ୍ତୁ ଜ୍ଵରରୂପୋଭିଜାଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଶରୀରରେ ସ୍ୱାଦ ଅଧିକ ଥାଏ, ହେ ରାଜା, ଅଗ୍ନି ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ସ୍ୱାଦରେ ଅତିରିକ୍ତ ହେଲେ, ଏହା ଜ୍ୱର ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ।
ଗ୍ରୀଵା ପୃଷ୍ଠଂ କଟିଂ ପାଯୁଂ ସର୍ଵାସ୍ଵେଵ ତୁ ସଂଧିଷୁ । ଆରୁଧ୍ଯ ତିଷ୍ଠତେ ଵହ୍ନିଃ କାଯେ ଵହ୍ନିଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଅଗ୍ନି ଗଳା, ପିଠି, କମର, ପାୟୁ ଓ ସମସ୍ତ ସଂଧିରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ; ଏହା ଶରୀରରେ ଥାଏ ଏବଂ ଅଗ୍ନି ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
ତସ୍ଯାଽଧିକ୍ଯଂ ଚରେନ୍ନିତ୍ଯଂ କାଯଂ ପୁଷ୍ଣାତି ସର୍ଵତଃ । ରସସ୍ତୁ ବଂଧମାଯାତି ବଲରୂପୋ ଭଵେତ୍ତଦା
ଏହାର ଅଧିକ୍ୟ ସଦା ଚଳିଥାଏ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶରୀରକୁ ପୋଷଣ କରେ। ସ୍ୱାଦ ବନ୍ଧି ଯାଏ ଏବଂ ସେତେବେଳେ ଶକ୍ତି ରୂପେ ପରିଣତି ହୁଏ।
ଅତିରିକ୍ତୋ ବଲେନୈଵ ଵୀର୍ଯାନ୍ମର୍ମାଣି ଚାଲଯେତ୍ । ତେନୈଵ ଜାଯତେ କାମଃ ଶଲ୍ଯରୂପୋ ଭଵେନ୍ନୃପ
ଅତିରିକ୍ତ ଶକ୍ତି ଥିଲେ, ବଳ ଦ୍ୱାରା ମର୍ମସ୍ଥଳକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ। ଏହିଠାରୁ କାମ ଉପଜେ, ଏହା କଣ୍ଟକ ଭଳି ହୁଏ, ହେ ରାଜା।
ସକାମାଗ୍ନିଃ ସମାଖ୍ଯାତୋ ବଲନାଶକରୋ ନୃପ । ମୈଥୁନସ୍ଯ ପ୍ରସଂଗେନ ଵିନାଶତ୍ଵଂ କଲେଵରେ
ଇଚ୍ଛାସହିତ ଅଗ୍ନିକୁ ବଳ ନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ହେ ରାଜା। ମିଳନ କାରଣରେ ଶରୀରର ଶେଷ ହୁଏ।
ନାରୀଂ ଚ ସଂଶ୍ରଯେତ୍ପ୍ରାଣୀ ପୀଡିତଃ କାମଵହ୍ନିନା । ମୈଥୁନସ୍ଯ ପ୍ରସଂଗେନ ମୂର୍ଛିତଃ କାମକର୍ଶିତଃ
ଯେତେବେଳେ ଜୀବ କାମନାର ଅଗ୍ନିରେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ସେ ଜଣେ ନାରୀଙ୍କୁ ଖୋଜେ; ମିଳନର ଆକାଂକ୍ଷାରେ ମନ ମତିହାରା ହୋଇ, ଆସକ୍ତିରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ।
ତେଜୋହୀନୋ ଭଵେତ୍କାଯୋ ବଲହାନିଶ୍ଚ ଜାଯତେ । ବଲହୀନୋ ଯଦା ସ୍ଯାଦ୍ଵୈ ଦୁର୍ବଲୋ ଵହ୍ନିନେରିତଃ
ଏହାରେ ଦେହର ତେଜ ହ୍ରାସ ପାଏ, ଶକ୍ତି କମିଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ, ସେ ଭିତରର ଅଗ୍ନିରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ।
ସ ଵହ୍ନିଃ ପ୍ରଚରେତ୍କାଯେ ଶୋଣିତଂ ଶୁକ୍ରମେଵ ଚ । ଶୁକ୍ରଶୋଣିତଯୋର୍ନାଶାଚ୍ଛୂନ୍ଯଦେହୋଭିଜାଯତେ
ସେଇ ଅଗ୍ନି ଦେହରେ ଚାଲିଯାଏ, ରକ୍ତ ଓ ବୀର୍ୟକୁ ଶୋଷି ଦିଏ; ବୀର୍ୟ ଓ ରକ୍ତ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଦେହ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଅତୀଵ ଜାଯତେ ଵାଯୁଃ ପ୍ରଚଂଡୋ ଦାରୁଣାକୃତିଃ । ଵିଵର୍ଣୋ ଦୁଃଖସଂତପ୍ତଃ ଶୂନ୍ଯବୁଦ୍ଧିସ୍ତତୋ ଭଵେତ୍
ତେବେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦାରୁଣ ବାତାସ ଉଠେ; ଦେହ ରଙ୍ଗ ହରାଏ, ଦୁଃଖରେ ଜଳୁଥିବା, ମନ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଦୃଷ୍ଟା ଶ୍ରୁତା ତୁ ଯା ନାରୀ ତଚ୍ଚିତ୍ତୋ ଭ୍ରମତେ ସଦା । ତୃପ୍ତିର୍ନ ଜାଯତେ କାଯେ ଲୋଲୁପେ ଚିତ୍ତଵର୍ତ୍ମନି
ଯେ କୌଣସି ନାରୀକୁ ଦେଖେ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ମନେ ଭାବିଥାଏ; ଲୋଭରେ ମନ ଚାଲିଥିବାରୁ, ଦେହରେ କେବେ ସନ୍ତୋଷ ଆସେନାହିଁ।
ଵିରୂପଶ୍ଚ ସୁରୂପଶ୍ଚ ଧ୍ଯାନାନ୍ମଧ୍ଯେ ପ୍ରଜାଯତେ । ବଲହୀନୋ ଯଦା କାମୀ ମାଂସଶୋଣିତସଂକ୍ଷଯାତ୍
ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ କେବେ ଅସୁନ୍ଦରତା, କେବେ ସୁନ୍ଦରତା ଦେଖାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ଜଣେ କାମୀ ମାଂସ ଓ ରକ୍ତ ହାରାଇ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ।
ପଲିତଂ ଜାଯତେ କାଯେ ନାଶିତେ କାମଵହ୍ନିନା । ତସ୍ମାତ୍ସଂଜାଯତେ କାମୀ ଵୃଦ୍ଧୋ ଭୂତ୍ଵା ଦିନେଦିନେ
କାମନାର ଅଗ୍ନିରେ ଦେହ ଜଳିଗଲେ, ଚୁଲି ଧଳା ହୋଇଯାଏ; ଏଭଳି ଭାବେ କାମୀ ପ୍ରତିଦିନ ବୃଦ୍ଧ ହୁଏ।
ସୁରତେ ଚିଂତତେ ନାରୀଂ ଯଥା ଵାର୍ଦ୍ଧୁଷିକୋ ନରଃ । ତଥାତଥା ଭଵେଦ୍ଧାନିସ୍ତେଜସୋଽସ୍ଯ ନରେଶ୍ଵର
ମିଳନ ସମୟରେ ଯେପରି ଏକ ବୃଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ନାରୀକୁ ଭାବେ, ସେପରି ଏହି ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଭାବିଥାଏ; ଏଭଳି ତାଙ୍କର ତେଜ କମିଯାଏ, ରାଜା।
ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଜାଯତେ କାଯୋ ନାଶରୂପଂ ସମୃଚ୍ଛତି । ଅଗ୍ନିଃ ପ୍ରଜାଯତେ ଭୂଯୋ ଜରାରୂପୋ ନ ସଂଶଯଃ
ଏହିପରି ଦେହର ନିଜର ନାଶର ଗୁଣ ଆସିଯାଏ; ପୁଣି ଅଗ୍ନି ଉପଜି, ବୟସ୍କତାର ଆକାର ନେଇଥାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ପ୍ରାଣିନାଂ କ୍ଷଯରୂପେଣ ଜ୍ଵରୋ ଭଵତି ଦାରୁଣଃ । ସ୍ଥାଵରା ଜଂଗମାଃ ସର୍ଵେ ଜ୍ଵରେଣ ପରିପୀଡିତାଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାଶର ଆକାରରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଜ୍ୱର ଆସେ; ଚଳିତ କିମ୍ବା ଅଚଳ, ସମସ୍ତେ ଏହି ଜ୍ୱରରେ ପୀଡ଼ିତ।
ନାଶମାଯାଂତି ତେ ସର୍ଵେ ବହୁପୀଡା ପ୍ରପୀଡିତାଃ । ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତମନ୍ଯତ୍କିଂ ତେ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ଏହି ସମସ୍ତେ ଅନେକ ପୀଡ଼ାରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ନଶିଯାନ୍ତି; ଏହି ସବୁ କଥା ତୁମକୁ କହିଦେଲି—ଏଠାରେ ଆଉ କଣ କହିବି?
ଏଵମୁକ୍ତୋ ମହାରାଜୋ ମାତଲିଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ମହାରାଜା ମାତଳିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯଯାତିରୁଵାଚ- ଧର୍ମସ୍ଯ ରକ୍ଷକଃ କାଯୋ ମାତଲେ ଚାତ୍ମନା ସହ । ନାକମେଷ ନ ପ୍ରଯାତି ତନ୍ମେ ତ୍ଵଂ କାରଣଂ ଵଦ
ଯୟାତି କହିଲେ— ମାତଳି, ଦେହ ଓ ଆତ୍ମା ସହିତ ଧର୍ମର ରକ୍ଷାକାରୀ; ତଥାପି ଏହି ଦେହ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏନାହିଁ— ଏହାର କାରଣ ମୋତେ କୁହ।
ମାତଲିରୁଵାଚ- ପଂଚାନାମପି ଭୂତାନାଂ ସଂଗତିର୍ନାସ୍ତି ଭୂପତେ । ଆତ୍ମନା ସହ ଵର୍ତଂତେ ସଂଗତ୍ଯା ନୈଵ ପଂଚ ତେ
ମାତଳି କହିଲେ— ରାଜା, ପାଞ୍ଚ ଭୂତର ମଧ୍ୟରେ କେବେ ଏକତା ନାହିଁ; ସେମାନେ ଆତ୍ମା ସହିତ ରହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପାଞ୍ଚଟି ଏକସାଥି ମିଶିନାହାନ୍ତି।
ସର୍ଵେଷାଂ ତତ୍ର ସଂଘାତଃ କାଯଗ୍ରାମେ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଜରଯା ପୀଡିତାଃ ସର୍ଵେଃ ସ୍ଵଂସ୍ଵଂ ସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଯାଂତି ତେ
ସମସ୍ତଙ୍କ ଏକତା ଦେହର ଏହି ସମୁଦାୟରେ ହୁଏ; ବୟସ୍କତାରେ ପୀଡ଼ିତ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଯାନ୍ତି।
ଯଥା ରସାଧିକା ପୃଥ୍ଵୀ ମହାରାଜ ପ୍ରକଲ୍ପିତା । ରସୈଃ କ୍ଲିନ୍ନା ତତଃ ପୃଥ୍ଵୀ ମୃଦୁତ୍ଵଂ ଯାତି ଭୂପତେ
ମହାରାଜା, ଯେପରି ଜଳରେ ପୃଥିବୀ ଭିଜିଯାଏ, ଏହିପରି ରସରେ ଭିଜିଲେ ପୃଥିବୀ କମଳା ହୋଇଯାଏ, ରାଜା।
ଭିଦ୍ଯତେ ପିପୀଲିକାଭିର୍ମୂଷିକାଭିସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଛିଦ୍ରାଣ୍ଯେଵ ପ୍ରଜାଯଂତେ ଵଲ୍ମୀକାଶ୍ଚ ମହୋଦରାଃ
ପୃଥିବୀକୁ ପିପିଲିକା ଓ ମୂଷା ଭାଙ୍ଗିଦିଏ; ଛିଦ୍ର ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ବଡ଼ ବଡ଼ ଦାନ୍ତିଆ ଗୁହା ହୋଇଯାଏ।
ତଦ୍ଵତ୍କାଯେ ପ୍ରଜାଯଂତେ ଗଂଡମାଲା ଵିଚାର୍ଚିକାଃ । କୃମିଭିର୍ଭିଦ୍ଯମାନଶ୍ଚ କାଯ ଏଷ ନରୋତ୍ତମ
ଏହିପରି ଦେହରେ ମଧୁମେହ ଓ ଗଠି ହୋଇଯାଏ; ଏହି ଦେହ କୀଟ ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।