ଯସ୍ମାତ୍ପଂଚତ୍ଵରୂପୋଽଯଂ ସଂଧିଜର୍ଜରିତଃ ସଦା । ଜରଯା ପୀଡ୍ଯମାନସ୍ତୁ ଵ୍ଯାଧିଭିର୍ଦୂଷିତଃ ସଦା
ଏହି ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱର ଶରୀର ସଦା ଯୋଡା ଯୋଡାରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, ସଦା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗେ, ଏବଂ ରୋଗରେ ଦୂଷିତ ହୁଏ।
ଜରାଦୋଷୈଃ ପ୍ରଭଗ୍ନୋଽସୌ ଅତ୍ର ସ୍ଥାତୁଂ ସ ନେଚ୍ଛତି । ଆକୁଲଵ୍ଯାକୁଲୋ ଭୂତ୍ଵା ଜୀଵସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଯାତି ସଃ
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଦୋଷରେ ଏହା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଏଠାରେ ରହିବାକୁ ଚାହେନାହିଁ; ଆତ୍ମା ଅସ୍ଥିର ଓ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ, ଏହି ଶରୀରକୁ ଛାଡି ଚାଲିଯାଏ।
ସତ୍ଯେନ ଧର୍ମପୁଣ୍ଯୈଶ୍ଚ ଦାନୈର୍ନିଯମସଂଯମୈଃ । ଅଶ୍ଵମେଧାଦିଭିର୍ଯଜ୍ଞୈସ୍ତୀର୍ଥୈଃ ସଂଯମନୈସ୍ତଥା
ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, ପୁଣ୍ୟ, ଦାନ, ନିୟମ, ସଂଯମ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଆଦି ଯଜ୍ଞ, ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା ଓ ସଂଯମ ଦ୍ୱାରା,
ସୁପୁଣ୍ଯୈଃ ସୁକୃତୈଶ୍ଚାନ୍ଯୈର୍ଜରା ନୈଵ ପ୍ରଧାର୍ଯତେ । ପାତକୈଶ୍ଚ ମହାରାଜ ଦ୍ରଵତେ କାଯମେଵ ସା
ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଭଲ କାମ କଲେ ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାକୁ ରୋକିପାରିବା ନାହିଁ; ଏବଂ, ମହାରାଜ, ପାପ କରିଲେ ଶରୀର ଗଳିଯାଏ।
ଯଯାତିରୁଵାଚ- କସ୍ମାଜ୍ଜରା ସମୁତ୍ପନ୍ନା କସ୍ମାତ୍କାଯଂ ପ୍ରପୀଡଯେତ୍ । ମମ ଵିସ୍ତରତସ୍ତ୍ଵଂ ଚ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି ସତ୍ତମ
ୟୟାତି କହିଲେ: ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା କାହିଁଠୁ ଆସେ? ଏହା କାହିଁକି ଶରୀରକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି? ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ମୋତେ କହିଦିଅ।
ମାତଲିରୁଵାଚ- ହଂତ ତେ ଵର୍ଣଯିଷ୍ଯାମି ଜରାଯାଃ ପରିକାରଣମ୍ । ଯସ୍ମାଚ୍ଚେଯଂ ସମୁଦ୍ଭୂତା କାଯମଧ୍ଯେ ନୃପୋତ୍ତମ
ମାତଳି କହିଲେ: ଠିକ୍ ଅଛି, ମୁଁ ତୁମକୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର କାରଣ ଏବଂ ଏହା କିପରି ଶରୀର ଭିତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଥିରେ ଖୋଲାସା କରିବି, ହେ ରାଜା।
ପଂଚଭୂତାତ୍ମକଃ କାଯୋ ଵିଷଯୈଃ ପଂଚଭିଃ ଶ୍ରିତଃ । ଯଦାତ୍ମା ତ୍ଯଜତେ ରାଜନ୍ସ କାଯଃ ପରିଧକ୍ଷ୍ଯତେ
ଶରୀର ପାଞ୍ଚ ମୂଳ ଉପାଦାନରେ ଗଠିତ ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ; ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଛାଡ଼ିଯାଏ, ହେ ରାଜା, ଏହି ଶରୀର ନଶ୍ୱର ହୁଏ।
ଵହ୍ନିନା ଦୀପ୍ଯମାନସ୍ତୁ ସରସୋ ଜ୍ଵଲତେ ନୃପ । ତସ୍ମାଦ୍ଵିଜାଯତେ ଧୂମୋ ଧୂମାନ୍ମେଘାଶ୍ଚ ଜଜ୍ଞିରେ
ଅଗ୍ନି ଲଗିଲେ ଝିଲିକ ଜଳିଉଠେ, ହେ ରାଜା; ଏହିଠାରୁ ଧୂଆଁ ଉପଜେ, ଧୂଆଁରୁ ମେଘ ତିଆରି ହୁଏ।
ମେଘାଦାପଃ ପ୍ରଵର୍ତଂତେ ଅଦ୍ଭ୍ଯଃ ପୃଥ୍ଵୀ ପ୍ରକଲ୍ପତେ । ଜଲମାଯାତି ସାଧ୍ଵୀ ସା ଯଥା ନାରୀ ରଜସ୍ଵଲା
ମେଘରୁ ପାଣି ହୁଏ, ପାଣିରୁ ମାଟି ଗଢ଼ାଯାଏ। ସେ ପବିତ୍ର ପାଣି ଆସେ, ଯେପରି ଜଣେ ଜଣାଣୀ ରଜସ୍ୱଳା ହୁଏ।
ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଜାଯତେ ଗଂଧୋ ଗଂଧାଦ୍ରସୋ ନୃପୋତ୍ତମ । ରସାତ୍ପ୍ରଭଵତେ ଚାନ୍ନମନ୍ନାଚ୍ଛୁକ୍ରଂ ନ ସଂଶଯଃ
ସେଠାରୁ ସୁଗନ୍ଧ ଉପଜେ, ସୁଗନ୍ଧରୁ ସ୍ୱାଦ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା। ସ୍ୱାଦରୁ ଖାଦ୍ୟ ହୁଏ, ଖାଦ୍ୟରୁ ବୀର୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଶୁକ୍ରାଦ୍ଧି ଜାଯତେ କାଯଃ କୁରୂପଃ କାଯ ଏଵ ଚ । ଯଥା ପୃଥ୍ଵୀ ସୃଜେଦ୍ଗଂଧାନ୍ରସୈଶ୍ଚରତି ଭୂତଲେ
ବୀର୍ୟରୁ ଶରୀର ତିଆରି ହୁଏ, ଏହି ଶରୀର ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଗଢ଼ାଯାଏ। ଯେପରି ମାଟିରୁ ସୁଗନ୍ଧ ଉପଜେ ଏବଂ ସ୍ୱାଦ ଭୂତଳରେ ଚାଲିଥାଏ।
ତଥା କାଯଶ୍ଚରେନ୍ନିତ୍ଯଂ ରସାଧାରୋ ହି ସର୍ଵଶଃ । ଗଂଧଶ୍ଚ ଜାଯତେ ତସ୍ମାଦ୍ଗଂଧାଦ୍ରସୋ ଭଵେତ୍ପୁନଃ
ଏହିପରି ଶରୀର ସଦା ଚଳିଥାଏ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସ୍ୱାଦ ଧାରଣ କରିଥାଏ। ଏଠାରୁ ସୁଗନ୍ଧ ଉପଜେ, ସୁଗନ୍ଧରୁ ପୁନି ସ୍ୱାଦ ହୁଏ।
ତସ୍ମାଜ୍ଜଜ୍ଞେ ମହାଵହ୍ନିର୍ଦୃଷ୍ଟାଂତଂ ପଶ୍ଯ ଭୂପତେ । ଯଥା କାଷ୍ଠାଦ୍ଭଵେଦ୍ଵହ୍ନିଃ ପୁନଃ କାଷ୍ଠଂ ପ୍ରକାଶଯେତ୍
ସେଠାରୁ ବଡ଼ ଅଗ୍ନି ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଏହି ଉଦାହରଣ ଦେଖ, ହେ ରାଜା: କାଠରୁ ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଉପଜେ ଏବଂ ପୁନି କାଠକୁ ଆଲୋକିତ କରେ।
କାଯମଧ୍ଯେ ରସାଦଗ୍ନିସ୍ତଦ୍ଵଦେଵ ପ୍ରଜାଯତେ । ତତ୍ର ସଂଚରତେ ନିତ୍ଯଂ କାଯଂ ପୁଷ୍ଣାତି ଭୂପତେ
ଶରୀର ଭିତରେ ସ୍ୱାଦରୁ ଅଗ୍ନି ଉପଜେ, ଏହିପରି। ସେଠାରେ ସେ ସଦା ଚଳିଥାଏ, ଶରୀରକୁ ପୋଷଣ କରେ, ହେ ରାଜା।
ଯାଵଦ୍ରସସ୍ଯ ଚାଧିକ୍ଯଂ ତାଵଜ୍ଜୀଵଃ ପ୍ରଶାଂତିମାନ୍ । ଚରିତ୍ଵା ତାଦୃଶଂ ଵହ୍ନିଃ କ୍ଷୁଧାରୂପେଣ ଵର୍ତତେ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶରୀରରେ ସ୍ୱାଦ ଅଧିକ ରହିଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ଶାନ୍ତ ରହେ। ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ନି ସେହି ସ୍ୱାଦକୁ ଖର୍ଚ୍ଚ କରିଦିଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଭୂଖ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଅନ୍ନମିଚ୍ଛତ୍ଯସୌ ତୀଵ୍ରଃ ପଯସା ଚ ସମନ୍ଵିତମ୍ । ପ୍ରଦାନଂ ଲଭତେ ଚାନ୍ନମୁଦକଂ ଚାପି ଭୂପତେ
ସେ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଖାଦ୍ୟ ଚାହେ, ଦୁଧ ସହିତ। ଏହା ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାଣି ପାଏ, ହେ ରାଜା।
ଶୋଣିତଂ ଚରତେ ଵହ୍ନିସ୍ତଦ୍ଵଦ୍ଵୀର୍ଯଂ ନ ସଂଶଯଃ । ଯକ୍ଷ୍ମରୋଗୋ ଭଵେତ୍ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵକାଯପ୍ରଣାଶକଃ
ଅଗ୍ନି ରକ୍ତରେ ଚଳିଥାଏ, ବୀର୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଚଳେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏଠାରୁ କ୍ଷୟ ରୋଗ ହୁଏ, ଯାହା ସମଗ୍ର ଶରୀରକୁ ନଷ୍ଟ କରେ।
ରସାଧିକ୍ଯଂ ଭଵେଦ୍ରାଜନ୍ନଥ ଵହ୍ନିଃ ପ୍ରଶାମ୍ଯତି । ରସେନ ପୀଡ୍ଯମାନସ୍ତୁ ଜ୍ଵରରୂପୋଭିଜାଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଶରୀରରେ ସ୍ୱାଦ ଅଧିକ ଥାଏ, ହେ ରାଜା, ଅଗ୍ନି ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ସ୍ୱାଦରେ ଅତିରିକ୍ତ ହେଲେ, ଏହା ଜ୍ୱର ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ।
ଗ୍ରୀଵା ପୃଷ୍ଠଂ କଟିଂ ପାଯୁଂ ସର୍ଵାସ୍ଵେଵ ତୁ ସଂଧିଷୁ । ଆରୁଧ୍ଯ ତିଷ୍ଠତେ ଵହ୍ନିଃ କାଯେ ଵହ୍ନିଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଅଗ୍ନି ଗଳା, ପିଠି, କମର, ପାୟୁ ଓ ସମସ୍ତ ସଂଧିରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ; ଏହା ଶରୀରରେ ଥାଏ ଏବଂ ଅଗ୍ନି ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
ତସ୍ଯାଽଧିକ୍ଯଂ ଚରେନ୍ନିତ୍ଯଂ କାଯଂ ପୁଷ୍ଣାତି ସର୍ଵତଃ । ରସସ୍ତୁ ବଂଧମାଯାତି ବଲରୂପୋ ଭଵେତ୍ତଦା
ଏହାର ଅଧିକ୍ୟ ସଦା ଚଳିଥାଏ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶରୀରକୁ ପୋଷଣ କରେ। ସ୍ୱାଦ ବନ୍ଧି ଯାଏ ଏବଂ ସେତେବେଳେ ଶକ୍ତି ରୂପେ ପରିଣତି ହୁଏ।
ଅତିରିକ୍ତୋ ବଲେନୈଵ ଵୀର୍ଯାନ୍ମର୍ମାଣି ଚାଲଯେତ୍ । ତେନୈଵ ଜାଯତେ କାମଃ ଶଲ୍ଯରୂପୋ ଭଵେନ୍ନୃପ
ଅତିରିକ୍ତ ଶକ୍ତି ଥିଲେ, ବଳ ଦ୍ୱାରା ମର୍ମସ୍ଥଳକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ। ଏହିଠାରୁ କାମ ଉପଜେ, ଏହା କଣ୍ଟକ ଭଳି ହୁଏ, ହେ ରାଜା।
ସକାମାଗ୍ନିଃ ସମାଖ୍ଯାତୋ ବଲନାଶକରୋ ନୃପ । ମୈଥୁନସ୍ଯ ପ୍ରସଂଗେନ ଵିନାଶତ୍ଵଂ କଲେଵରେ
ଇଚ୍ଛାସହିତ ଅଗ୍ନିକୁ ବଳ ନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ହେ ରାଜା। ମିଳନ କାରଣରେ ଶରୀରର ଶେଷ ହୁଏ।
ନାରୀଂ ଚ ସଂଶ୍ରଯେତ୍ପ୍ରାଣୀ ପୀଡିତଃ କାମଵହ୍ନିନା । ମୈଥୁନସ୍ଯ ପ୍ରସଂଗେନ ମୂର୍ଛିତଃ କାମକର୍ଶିତଃ
ଯେତେବେଳେ ଜୀବ କାମନାର ଅଗ୍ନିରେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ସେ ଜଣେ ନାରୀଙ୍କୁ ଖୋଜେ; ମିଳନର ଆକାଂକ୍ଷାରେ ମନ ମତିହାରା ହୋଇ, ଆସକ୍ତିରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ।
ତେଜୋହୀନୋ ଭଵେତ୍କାଯୋ ବଲହାନିଶ୍ଚ ଜାଯତେ । ବଲହୀନୋ ଯଦା ସ୍ଯାଦ୍ଵୈ ଦୁର୍ବଲୋ ଵହ୍ନିନେରିତଃ
ଏହାରେ ଦେହର ତେଜ ହ୍ରାସ ପାଏ, ଶକ୍ତି କମିଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ, ସେ ଭିତରର ଅଗ୍ନିରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ।
ସ ଵହ୍ନିଃ ପ୍ରଚରେତ୍କାଯେ ଶୋଣିତଂ ଶୁକ୍ରମେଵ ଚ । ଶୁକ୍ରଶୋଣିତଯୋର୍ନାଶାଚ୍ଛୂନ୍ଯଦେହୋଭିଜାଯତେ
ସେଇ ଅଗ୍ନି ଦେହରେ ଚାଲିଯାଏ, ରକ୍ତ ଓ ବୀର୍ୟକୁ ଶୋଷି ଦିଏ; ବୀର୍ୟ ଓ ରକ୍ତ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଦେହ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଅତୀଵ ଜାଯତେ ଵାଯୁଃ ପ୍ରଚଂଡୋ ଦାରୁଣାକୃତିଃ । ଵିଵର୍ଣୋ ଦୁଃଖସଂତପ୍ତଃ ଶୂନ୍ଯବୁଦ୍ଧିସ୍ତତୋ ଭଵେତ୍
ତେବେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦାରୁଣ ବାତାସ ଉଠେ; ଦେହ ରଙ୍ଗ ହରାଏ, ଦୁଃଖରେ ଜଳୁଥିବା, ମନ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଦୃଷ୍ଟା ଶ୍ରୁତା ତୁ ଯା ନାରୀ ତଚ୍ଚିତ୍ତୋ ଭ୍ରମତେ ସଦା । ତୃପ୍ତିର୍ନ ଜାଯତେ କାଯେ ଲୋଲୁପେ ଚିତ୍ତଵର୍ତ୍ମନି
ଯେ କୌଣସି ନାରୀକୁ ଦେଖେ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ମନେ ଭାବିଥାଏ; ଲୋଭରେ ମନ ଚାଲିଥିବାରୁ, ଦେହରେ କେବେ ସନ୍ତୋଷ ଆସେନାହିଁ।
ଵିରୂପଶ୍ଚ ସୁରୂପଶ୍ଚ ଧ୍ଯାନାନ୍ମଧ୍ଯେ ପ୍ରଜାଯତେ । ବଲହୀନୋ ଯଦା କାମୀ ମାଂସଶୋଣିତସଂକ୍ଷଯାତ୍
ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ କେବେ ଅସୁନ୍ଦରତା, କେବେ ସୁନ୍ଦରତା ଦେଖାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ଜଣେ କାମୀ ମାଂସ ଓ ରକ୍ତ ହାରାଇ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ।
ପଲିତଂ ଜାଯତେ କାଯେ ନାଶିତେ କାମଵହ୍ନିନା । ତସ୍ମାତ୍ସଂଜାଯତେ କାମୀ ଵୃଦ୍ଧୋ ଭୂତ୍ଵା ଦିନେଦିନେ
କାମନାର ଅଗ୍ନିରେ ଦେହ ଜଳିଗଲେ, ଚୁଲି ଧଳା ହୋଇଯାଏ; ଏଭଳି ଭାବେ କାମୀ ପ୍ରତିଦିନ ବୃଦ୍ଧ ହୁଏ।
ସୁରତେ ଚିଂତତେ ନାରୀଂ ଯଥା ଵାର୍ଦ୍ଧୁଷିକୋ ନରଃ । ତଥାତଥା ଭଵେଦ୍ଧାନିସ୍ତେଜସୋଽସ୍ଯ ନରେଶ୍ଵର
ମିଳନ ସମୟରେ ଯେପରି ଏକ ବୃଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ନାରୀକୁ ଭାବେ, ସେପରି ଏହି ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଭାବିଥାଏ; ଏଭଳି ତାଙ୍କର ତେଜ କମିଯାଏ, ରାଜା।