ଵଲ୍ମୀକସ୍ଥସ୍ତଥାଵିପ୍ରଃ ପିପ୍ପଲୋ ଭାତି ତେଜସା । ସର୍ପା ଦଶଂତି ଵିପ୍ରଂ ତଂ ସକ୍ରୋଧା ଦଶନୈରପି
ଯେପରି ରାଣିପୋକ ଗୁହାରେ ବସୁଥିବା ପିପ୍ପଳ ମୁନି ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଚମକୁଥିଲେ, ଏବଂ ସାପମାନେ କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କୁ ଦାଂତରେ କାମୁଥିଲେ।
ନ ଭିଂଦଂତି ଚ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଗ୍ରାଚ୍ଚର୍ମ ଭିତ୍ତ୍ଵା ନୃପୋତ୍ତମ । ଏଵଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରୈକଂ ତପ ଆଚରତସ୍ତତଃ
ତଥାପି ସେଇ ସାପମାନଙ୍କର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାଂତ ତାଙ୍କର ଚର୍ମକୁ ଭେଦିପାରିଲାନି, ହେ ରାଜା, ଏଭଳି ହେଉଥିଲା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ସେ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ଗତଂ ତୁ ରାଜରାଜେଂଦ୍ର ମୁନେସ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ତ୍ରିକାଲଂ ସାଧ୍ଯମାନସ୍ଯ ଶୀତଵର୍ଷାତପାନ୍ଵିତଃ
ହେ ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଇ ମହାତ୍ମା ମୁନି ଦିନରେ ତିନିଥର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ଶୀତ, ବର୍ଷା ଓ ତାପକୁ ସହିଥିଲେ, ଏଭଳି ଭାବେ ସମୟ ବିତିଗଲା।
ଗତଃ କାଲୋ ମହାରାଜ ପିପ୍ପଲସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ତଦ୍ଵଚ୍ଚ ଵାଯୁଭକ୍ଷଂ ତୁ କୃତଂ ତେନ ମହାତ୍ମନା
ହେ ମହାରାଜ, ସେଇ ମହାତ୍ମା ପିପ୍ପଳଙ୍କ ପାଇଁ ସମୟ ବିତିଗଲା; ସେ ଏଭଳି ଭାବରେ କେବଳ ବାୟୁ ଖାଇ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ତ୍ରୀଣି ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଗତାନି ତସ୍ଯ ତପ୍ଯତଃ । ତସ୍ଯ ମୂର୍ଧ୍ନି ତତୋ ଦେଵୈଃ ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଃ କୃତା ପୁରା
ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ସେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ; ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ପୁଷ୍ପ ବର୍ଷା କରିଥିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞୋସି ମହାଭାଗ ଧର୍ମଜ୍ଞୋସି ନ ସଂଶଯଃ । ସର୍ଵଜ୍ଞାନମଯୋଽସି ତ୍ଵଂ ସଂଜାତଃ ସ୍ଵେନକର୍ମଣା
ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ; ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଛ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତୁମର ନିଜ କର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ଯଂ ଯଂ ତ୍ଵଂ ଵାଂଛସେ କାମଂ ତଂ ତଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ନାନ୍ଯଥା । ସର୍ଵକାମପ୍ରସିଦ୍ଧସ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଵତ ଏଵ ଭଵିଷ୍ଯସି
ତୁମେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କରିବ, ସେଇ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ; ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ପୂରଣ ହେବ।
ସମାକର୍ଣ୍ଯ ମହଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ପିପ୍ପଲୋପି ମହାମନାଃ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଦେଵତାଃ ସର୍ଵା ଭକ୍ତ୍ଯା ନମିତକଂଧରଃ
ଏହି ମହାତ୍ମ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ପିପ୍ପଳ ମହାମନା ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ନମସ୍କାର କଲେ।
ହର୍ଷେଣ ମହତାଵିଷ୍ଟୋ ଵଚନଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ସଃ । ଇଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ମମଵଶ୍ଯଂ ଯଥା ଭଵେତ୍
ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ସେ କହିଲେ: 'ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ମୋର ଅଧୀନରେ ହେଉ।'
ତଥା କୁରୁଧ୍ଵଂ ଦେଵେଂଦ୍ରା ଵିଦ୍ଯାଧରୋ ଭଵାମ୍ଯହମ୍ । ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସ ମେଧାଵୀ ଵିରରାମ ନୃପୋତ୍ତମ
'ଏଭଳି କରନ୍ତୁ, ହେ ଦେବମାନେ; ମୁଁ ବିଦ୍ୟାଧର ହେଉଁ।' ଏଭଳି କହି, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଚୁପ୍ ହେଲେ, ହେ ରାଜା।
ଏଵମସ୍ତ୍ଵିତି ତେ ପ୍ରୋଚୁର୍ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସୁରାସ୍ତଦା । ଦତ୍ଵା ଵରଂ ମହାଭାଗ ଜଗ୍ମୁସ୍ତସ୍ମୈ ମହାତ୍ମନେ
'ଏଭଳି ହେଉ', ବୋଲି ଦେବତାମାନେ ସେଇ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ; ଏବଂ ଏହି ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ସେମାନେ ଚାଲିଗଲେ।
ଗତେଷୁ ତେଷୁ ଦେଵେଷୁ ପିପ୍ପଲୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ । ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯଂ ସାଧଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଵିଶ୍ଵଵଶ୍ଯଂ ପ୍ରଚିଂତଯେତ୍
ଦେବତାମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ପିପ୍ପଳ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସଦା ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ରହିଲେ ଓ ବିଶ୍ୱ ଉପରେ ଅଧିକାର ଭାବିଲେ।
ତଦାପ୍ରଭୃତି ରାଜେଂଦ୍ର ପିପ୍ପଲୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ । ଵିଦ୍ଯାଧରପଦଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା କାମଗାମୀ ମହୀଯତେ
ସେଇ ସମୟରୁ, ହେ ରାଜା, ପିପ୍ପଳ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବିଦ୍ୟାଧର ପଦ ପାଇ ଇଚ୍ଛାମତ ଚଳିଲେ ଓ ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ।
ଏଵଂ ସ ପିପ୍ପଲୋ ଵିପ୍ରୋ ଵିଦ୍ଯାଧରପଦଂ ଗତଃ । ସଂଜାତୋ ଦେଵଲୋକେଶଃ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦଃ
ଏଭଳି, ପିପ୍ପଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିଦ୍ୟାଧର ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାୟକ ଓ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲେ।
ଏକଦା ତୁ ମହାତେଜାଃ ପିପ୍ପଲଃ ପର୍ଯଚିଂତଯତ୍ । ଵିଶ୍ଵଵଶ୍ଯଂ ଭଵେତ୍ସର୍ଵଂ ମମ ଦତ୍ତୋ ଵରୋତ୍ତମଃ
ଏକଦିନ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପିପ୍ପଳ ଭାବିଲେ: 'ମୋତେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବର ମିଳିଛି, ସମସ୍ତ କିଛି ମୋ ଅଧୀନ ହେବ।'
ତଦର୍ଥଂ ପ୍ରତ୍ଯଯଂ କର୍ତୁମୁଦ୍ଯତୋ ଦ୍ଵିଜପୁଂଗଵଃ । ଯଂ ଯଂ ଚିଂତଯତେ କର୍ତୁଂ ତଂ ତଂ ହି ଵଶମାନଯେତ୍
ସେଇ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ସେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଶ୍ଚିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ଯାହା କରିବାକୁ ଭାବୁଥିଲେ, ସେହି ସବୁକୁ ତାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଆଣିଥିଲେ।
ଏଵଂ ସ ପ୍ରତ୍ଯଯେ ଜାତେ ମନସା ପର୍ଯକଲ୍ପଯତ୍ । ଦ୍ଵିତୀଯୋ ନାସ୍ତି ଵୈ ଲୋକେ ମତ୍ସମଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
ଏଭଳି ନିଶ୍ଚୟ ହେବା ପରେ, ସେ ମନରେ ଚିନ୍ତା କଲେ— 'ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ଏହି ସଂସାରରେ ମୋ ସମାନ କେହି ନାହିଁ।'
ସୂତ ଉଵାଚ- ଏଵଂ ହି କଲ୍ପମାନସ୍ଯ ପିପ୍ପଲସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମାନସିକଂ ଭାଵଂ ସାରସସ୍ତମୁଵାଚ ହ
ସୂତ କହିଲେ— ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ପିପ୍ପଳ ମନରେ ଭାବିଥିବାବେଳେ, ସାରସ ତାଙ୍କର ମନସ୍ଥିତି ବୁଝି, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସରସ୍ତୀରଗତୋ ରାଜନ୍ସୁସ୍ଵରଂ ଵ୍ଯଂଜନାନ୍ଵିତମ୍ । ସ୍ଵନଂ ସୌଷ୍ଠଵସଂଯୁକ୍ତମୁକ୍ତଵାନ୍ପିପ୍ପଲଂ ପ୍ରତି
ହେ ରାଜା, ହ୍ରଦର କୂଳରେ ଦଁଡାଇ, ସାରସ ମଧୁର ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ସ୍ୱରରେ, ଭଲ ଭାବରେ ପିପ୍ପଳଙ୍କୁ କହିଲେ।
କସ୍ମାଦୁଦ୍ଵହସେ ଗର୍ଵମେଵଂ ତ୍ଵଂ ପରମାତ୍ମକମ୍ । ସର୍ଵଵଶ୍ଯାତ୍ମିକୀଂ ସିଦ୍ଧିଂ ନାହଂ ମନ୍ଯେ ତଵୈଵ ହି
ତୁମେ କାହିଁକି ଏପରି ଉଚ୍ଚତମ ଗର୍ବ ବୋଝିଛ? ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବଶ କରିବା ଶକ୍ତି କେବଳ ତୁମର ଅଛି ବୋଲି ମୁଁ ଭାବେ ନାହିଁ।
ଵଶ୍ଯାଵଶ୍ଯମିଦଂ କର୍ମ ଅର୍ଵାଚୀନଂ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ପରାଚୀନଂ ନ ଜାନାସି ପିପ୍ପଲ ତ୍ଵଂ ହି ମୂଢଧୀଃ
ନିକଟର କାମକୁ ବଶ କରିବାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ; ଦୂରର କଥା ତୁମେ ଜାଣନାହାଁ, ପିପ୍ପଳ, କାରଣ ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ଭ୍ରାନ୍ତ।
ଵର୍ଷାଣାଂ ତୁ ସହସ୍ରାଣି ଯାଵତ୍ତ୍ରୀଣି ତ୍ଵଯା ତପଃ । ସମାଚୀର୍ଣଂ ତତୋ ଗର୍ଵଂ କୁରୁଷେ କିଂ ମୁଧା ଦ୍ଵିଜ
ତୁମେ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରିଛ; ଏପରେ ବ୍ୟର୍ଥ ଗର୍ବ କାହିଁକି କରୁଛ, ହେ ଦ୍ୱିଜ?
କୁଂଡଲସ୍ଯ ସୁତୋ ଧୀରଃ ସୁକର୍ମାନାମ ଯଃ ସୁଧୀଃ । ଵଶ୍ଯାଵଶ୍ଯଂ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ତସ୍ଯାସୀଚ୍ଛୃଣୁ ସାଂପ୍ରତମ୍
କୁଣ୍ଡଳଙ୍କ ପୁଅ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ସଦ୍କର୍ମରେ ନିପୁଣ, ସମସ୍ତ ସଂସାରକୁ ବଶ କରିଥିଲେ; ଏହି କଥା ଏବେ ଶୁଣ।
ଅର୍ଵାଚୀନଂ ପରାଚୀନଂ ସ ଵୈ ଜାନାତି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ଲୋକେ ନାସ୍ତି ମହାଜ୍ଞାନୀ ତତ୍ସମଃ ଶୃଣୁ ପିପ୍ପଲ
ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ନିକଟ ଓ ଦୂର, ଦୁହିଁ କଥା ଜାଣନ୍ତି; ଏହି ସଂସାରରେ ତାଙ୍କ ସମାନ ବଡ଼ ଜ୍ଞାନୀ କେହି ନାହିଁ—ପିପ୍ପଳ, ଏହି କଥା ଶୁଣ।
ନ କୁଂଡଲସ୍ଯ ପୁତ୍ରେଣ ସଦୃଶସ୍ତ୍ଵଂ ସୁକର୍ମଣା । ନ ଦତ୍ତଂ ତେନ ଵୈ ଦାନଂ ନ ଜ୍ଞାନଂ ପରିଚିଂତିତମ୍
ସଦ୍କର୍ମରେ କୁଣ୍ଡଳଙ୍କ ପୁଅ ସମାନ ତୁମେ ନୁହଁ; ସେ ଦାନ ଦେଇନାହାଁ, ନାହିଁ ଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ।
ହୁତଯଜ୍ଞାଦିକଂ କର୍ମ ନ କୃତଂ ତେନ ଵୈ କଦା । ନ ଗତସ୍ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଯାଂ ନ ଚ ଵହ୍ନେରୁପାସନମ୍
ସେ କେବେ ଯଜ୍ଞ, ହୋମ ଭଳି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିନାହାଁ; କେବେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିନାହାଁ, ନାହିଁ ଅଗ୍ନିର ଉପାସନା।
ସ କଦା କୃତଵାନ୍ଵିପ୍ର ଧର୍ମସେଵାର୍ଥମୁତ୍ତମମ୍ । ସ୍ଵଚ୍ଛଂଦଚାରୀ ଜ୍ଞାନାତ୍ମା ପିତୃମାତୃସୁହୃତ୍ସଦା
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ କେବେ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମସେବା କରିଛି? ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଚାଲେ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସଦା ପିତାମାତା ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ।
ଵେଦାଧ୍ଯଯନସଂପନ୍ନଃ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥକୋଵିଦଃ । ଯାଦୃଶଂ ତସ୍ଯ ଵୈ ଜ୍ଞାନଂ ବାଲସ୍ଯାପି ସୁକର୍ମଣଃ
ସେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି; ଏଭଳି ଜ୍ଞାନ ଏହି ସଦ୍କର୍ମୀ ଶିଶୁର ଅଛି।
ତାଦୃଶଂ ନାସ୍ତି ତେ ଜ୍ଞାନଂ ଵୃଥା ତ୍ଵଂ ଗର୍ଵମୁଦ୍ଵହେଃ । ପିପ୍ପଲ ଉଵାଚ- କୋ ଭଵାନ୍ପକ୍ଷିରୂପେଣ ମାମେଵଂ ପରିକୁତ୍ସଯେତ୍
ତୁମେ ଏଭଳି ଜ୍ଞାନ ଧାରଣ କରନାହାଁ; ତୁମର ଗର୍ବ ବ୍ୟର୍ଥ। ପିପ୍ପଳ କହିଲେ— 'ତୁମେ କିଏ, ଏହି ପକ୍ଷୀ ଆକାରରେ ମୋତେ ଏଭଳି ଅପମାନ କରୁଛ?'
କସ୍ମାନ୍ନିଂଦସି ମେ ଜ୍ଞାନଂ ପରାଚୀନଂ ତୁ କୀଦୃଶମ୍ । ତନ୍ମେ ଵିସ୍ତରତୋ ବ୍ରୂହି ତ୍ଵଯି ଜ୍ଞାନଂ କଥଂ ଭଵେତ୍
ମୋ ଜ୍ଞାନକୁ କାହିଁକି ନିନ୍ଦା କରୁଛ? ଏହି ଦୂର ଜ୍ଞାନ କଣ? ତାହା ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କହ, ତୁମରେ କିପରି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅଛି?