ଵିଷଯେ ଵିମୁଖୋ ଧୀରୋ ମନସୋତୀତସଂଗ୍ରହମ୍ । ନ ଶୃଣୋତି ଯଥା ଶବ୍ଦଂ କସ୍ଯଚିଦ୍ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ
ବିଷୟରେ ଅନାସକ୍ତ, ଦୃଢ଼ଚିତ୍ତ, ମନ ଅପରିଗ୍ରହ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କେହିଙ୍କର ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଶୁଣୁନଥିଲେ।
ସଂସ୍ଥାନଂ ତାଦୃଶଂ ଗତ୍ଵା ସ୍ଥିତ୍ଵା ଏକାଗ୍ରମାନସଃ । ବ୍ରହ୍ମଧ୍ଯାନମଯୋ ଭୂତ୍ଵା ସାନଂଦମୁଖପଂକଜଃ
ଏପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଇଁ, ଏକାଗ୍ର ମନେ ରହି, ସେ ବ୍ରହ୍ମ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହୋଇ, ଆନନ୍ଦରେ ମୁହଁ ଖିଲି ରହିଥିଲେ।
ଅଶ୍ମକାଷ୍ଠମଯୋ ଭୂତ୍ଵା ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟୋ ଗିରିଵତ୍ସ୍ଥିତଃ । ସ୍ଥାଣୁଵଦ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ଚାସୌ ସୁସ୍ଥିରୋ ଧର୍ମଵତ୍ସଲଃ
ପାଥର କିମ୍ବା କାଠ ପରି ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହୋଇ, ପାହାଡ଼ ପରି ଦୃଢ଼ ଥିଲେ; ସେ ଥାମ୍ଭା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଧର୍ମକୁ ଭଲପାଉଥିବା ମଜବୁତ ମନେ।
ତପଃକ୍ଲିଷ୍ଟଶରୀରୋତି ଶ୍ରଦ୍ଧାଵାନନସୂଯକଃ । ଏଵଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରୈକଂ ସଂଜାତଂ ତସ୍ଯ ଧୀମତଃ
ତପସ୍ୟାରେ ଶରୀର କ୍ଳାନ୍ତ, ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଶୂନ୍ୟ, ଏଭଳି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ କଟିଗଲା।
ପିପୀଲିକାଭିର୍ବହ୍ଵୀଭିଃ କୃତଂ ମୃଦ୍ଭାରସଂଚଯମ୍ । ତସ୍ଯୋପରି ମହାକାଯଂ ଵଲ୍ମୀକଂ ନିଜମଂଦିରମ୍
ଅନେକ ପିପିଲିକା ତାଙ୍କ ଉପରେ ବଡ଼ ମାଟିର ଢେଳ ତିଆରି କଲେ, ଏବଂ ତାହାର ଉପରେ ବଡ଼ ଭୂଇଁଚୁଆ ଗୁହା ତାଙ୍କର ଘର ହେଲା।
ଵଲ୍ମୀକୋଦରମଧ୍ଯସ୍ଥୋ ଜଡୀଭୂତ ଇଵସ୍ଥିତଃ । ସ ଏଵଂ ପିପ୍ପଲୋ ଵିପ୍ରସ୍ତପତେ ସୁମହତ୍ତପଃ
ଭୂଇଁଚୁଆ ଗୁହାର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସେ, ଜଡ଼ ହୋଇ ରହିଥିଲେ; ଏଭଳି ପିପ୍ପଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମହାତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
କୃଷ୍ଣସର୍ପୈସ୍ତୁ ସର୍ଵତ୍ର ଵେଷ୍ଟିତୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ । ତମୁଗ୍ରତେଜସଂ ଵିପ୍ରଂ ପ୍ରଦଶଂତି ଵିଷୋଲ୍ବଣାଃ
କଳା ସାପ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ରଖିଥିଲେ, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ବିଷାକ୍ତ ସାପମାନେ କାମ୍ଡିଥିଲେ।
ସଂପ୍ରାପ୍ଯ ଗାତ୍ରମର୍ମାଣି ଵିଷଂ ତସ୍ଯ ନ ଭେଦଯେତ୍ । ତେଜସା ତସ୍ଯ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ନାଗାଃ ଶାଂତିମଥାଗମନ୍
ସେମାନଙ୍କର ବିଷ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଓ ମର୍ମସ୍ଥଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରିପାରିଲା ନାହିଁ; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ତେଜରେ ସାପମାନେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ।
ତସ୍ଯ କାଯାତ୍ସମୁଦ୍ଭୂତା ଅର୍ଚିଷୋ ଦୀପ୍ତତେଜସଃ । ନାନାରୂପାଃ ସୁବହୁଶୋ ଦୃଶ୍ଯଂତେ ଚ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ତାଙ୍କର ଶରୀରରୁ ଅସଂଖ୍ୟା ଆକାରର ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଯଥା ଵହ୍ନେଃ ଖରତରାସ୍ତଥାଵିଧା ନରୋତ୍ତମ । ଯଥାମେଘୋଦରେ ସୂର୍ଯଃ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ଭାତି ରଶ୍ମିଭିଃ
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ତୀବ୍ର ଓ ତାପଦାୟକ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଥିଲେ; ଏବଂ ଯେପରି ମେଘମାଳା ଭିତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର କିରଣରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ଵଲ୍ମୀକସ୍ଥସ୍ତଥାଵିପ୍ରଃ ପିପ୍ପଲୋ ଭାତି ତେଜସା । ସର୍ପା ଦଶଂତି ଵିପ୍ରଂ ତଂ ସକ୍ରୋଧା ଦଶନୈରପି
ଯେପରି ରାଣିପୋକ ଗୁହାରେ ବସୁଥିବା ପିପ୍ପଳ ମୁନି ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଚମକୁଥିଲେ, ଏବଂ ସାପମାନେ କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କୁ ଦାଂତରେ କାମୁଥିଲେ।
ନ ଭିଂଦଂତି ଚ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଗ୍ରାଚ୍ଚର୍ମ ଭିତ୍ତ୍ଵା ନୃପୋତ୍ତମ । ଏଵଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରୈକଂ ତପ ଆଚରତସ୍ତତଃ
ତଥାପି ସେଇ ସାପମାନଙ୍କର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାଂତ ତାଙ୍କର ଚର୍ମକୁ ଭେଦିପାରିଲାନି, ହେ ରାଜା, ଏଭଳି ହେଉଥିଲା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ସେ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ଗତଂ ତୁ ରାଜରାଜେଂଦ୍ର ମୁନେସ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ତ୍ରିକାଲଂ ସାଧ୍ଯମାନସ୍ଯ ଶୀତଵର୍ଷାତପାନ୍ଵିତଃ
ହେ ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଇ ମହାତ୍ମା ମୁନି ଦିନରେ ତିନିଥର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ଶୀତ, ବର୍ଷା ଓ ତାପକୁ ସହିଥିଲେ, ଏଭଳି ଭାବେ ସମୟ ବିତିଗଲା।
ଗତଃ କାଲୋ ମହାରାଜ ପିପ୍ପଲସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ତଦ୍ଵଚ୍ଚ ଵାଯୁଭକ୍ଷଂ ତୁ କୃତଂ ତେନ ମହାତ୍ମନା
ହେ ମହାରାଜ, ସେଇ ମହାତ୍ମା ପିପ୍ପଳଙ୍କ ପାଇଁ ସମୟ ବିତିଗଲା; ସେ ଏଭଳି ଭାବରେ କେବଳ ବାୟୁ ଖାଇ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ତ୍ରୀଣି ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଗତାନି ତସ୍ଯ ତପ୍ଯତଃ । ତସ୍ଯ ମୂର୍ଧ୍ନି ତତୋ ଦେଵୈଃ ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଃ କୃତା ପୁରା
ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ସେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ; ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ପୁଷ୍ପ ବର୍ଷା କରିଥିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞୋସି ମହାଭାଗ ଧର୍ମଜ୍ଞୋସି ନ ସଂଶଯଃ । ସର୍ଵଜ୍ଞାନମଯୋଽସି ତ୍ଵଂ ସଂଜାତଃ ସ୍ଵେନକର୍ମଣା
ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ; ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଛ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତୁମର ନିଜ କର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ଯଂ ଯଂ ତ୍ଵଂ ଵାଂଛସେ କାମଂ ତଂ ତଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ନାନ୍ଯଥା । ସର୍ଵକାମପ୍ରସିଦ୍ଧସ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଵତ ଏଵ ଭଵିଷ୍ଯସି
ତୁମେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କରିବ, ସେଇ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ; ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ପୂରଣ ହେବ।
ସମାକର୍ଣ୍ଯ ମହଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ପିପ୍ପଲୋପି ମହାମନାଃ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଦେଵତାଃ ସର୍ଵା ଭକ୍ତ୍ଯା ନମିତକଂଧରଃ
ଏହି ମହାତ୍ମ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ପିପ୍ପଳ ମହାମନା ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ନମସ୍କାର କଲେ।
ହର୍ଷେଣ ମହତାଵିଷ୍ଟୋ ଵଚନଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ସଃ । ଇଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ମମଵଶ୍ଯଂ ଯଥା ଭଵେତ୍
ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ସେ କହିଲେ: 'ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ମୋର ଅଧୀନରେ ହେଉ।'
ତଥା କୁରୁଧ୍ଵଂ ଦେଵେଂଦ୍ରା ଵିଦ୍ଯାଧରୋ ଭଵାମ୍ଯହମ୍ । ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସ ମେଧାଵୀ ଵିରରାମ ନୃପୋତ୍ତମ
'ଏଭଳି କରନ୍ତୁ, ହେ ଦେବମାନେ; ମୁଁ ବିଦ୍ୟାଧର ହେଉଁ।' ଏଭଳି କହି, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଚୁପ୍ ହେଲେ, ହେ ରାଜା।
ଏଵମସ୍ତ୍ଵିତି ତେ ପ୍ରୋଚୁର୍ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସୁରାସ୍ତଦା । ଦତ୍ଵା ଵରଂ ମହାଭାଗ ଜଗ୍ମୁସ୍ତସ୍ମୈ ମହାତ୍ମନେ
'ଏଭଳି ହେଉ', ବୋଲି ଦେବତାମାନେ ସେଇ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ; ଏବଂ ଏହି ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ସେମାନେ ଚାଲିଗଲେ।
ଗତେଷୁ ତେଷୁ ଦେଵେଷୁ ପିପ୍ପଲୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ । ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯଂ ସାଧଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଵିଶ୍ଵଵଶ୍ଯଂ ପ୍ରଚିଂତଯେତ୍
ଦେବତାମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ପିପ୍ପଳ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସଦା ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ରହିଲେ ଓ ବିଶ୍ୱ ଉପରେ ଅଧିକାର ଭାବିଲେ।
ତଦାପ୍ରଭୃତି ରାଜେଂଦ୍ର ପିପ୍ପଲୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ । ଵିଦ୍ଯାଧରପଦଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା କାମଗାମୀ ମହୀଯତେ
ସେଇ ସମୟରୁ, ହେ ରାଜା, ପିପ୍ପଳ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବିଦ୍ୟାଧର ପଦ ପାଇ ଇଚ୍ଛାମତ ଚଳିଲେ ଓ ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ।
ଏଵଂ ସ ପିପ୍ପଲୋ ଵିପ୍ରୋ ଵିଦ୍ଯାଧରପଦଂ ଗତଃ । ସଂଜାତୋ ଦେଵଲୋକେଶଃ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦଃ
ଏଭଳି, ପିପ୍ପଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିଦ୍ୟାଧର ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାୟକ ଓ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲେ।
ଏକଦା ତୁ ମହାତେଜାଃ ପିପ୍ପଲଃ ପର୍ଯଚିଂତଯତ୍ । ଵିଶ୍ଵଵଶ୍ଯଂ ଭଵେତ୍ସର୍ଵଂ ମମ ଦତ୍ତୋ ଵରୋତ୍ତମଃ
ଏକଦିନ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପିପ୍ପଳ ଭାବିଲେ: 'ମୋତେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବର ମିଳିଛି, ସମସ୍ତ କିଛି ମୋ ଅଧୀନ ହେବ।'
ତଦର୍ଥଂ ପ୍ରତ୍ଯଯଂ କର୍ତୁମୁଦ୍ଯତୋ ଦ୍ଵିଜପୁଂଗଵଃ । ଯଂ ଯଂ ଚିଂତଯତେ କର୍ତୁଂ ତଂ ତଂ ହି ଵଶମାନଯେତ୍
ସେଇ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ସେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଶ୍ଚିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ଯାହା କରିବାକୁ ଭାବୁଥିଲେ, ସେହି ସବୁକୁ ତାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଆଣିଥିଲେ।
ଏଵଂ ସ ପ୍ରତ୍ଯଯେ ଜାତେ ମନସା ପର୍ଯକଲ୍ପଯତ୍ । ଦ୍ଵିତୀଯୋ ନାସ୍ତି ଵୈ ଲୋକେ ମତ୍ସମଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
ଏଭଳି ନିଶ୍ଚୟ ହେବା ପରେ, ସେ ମନରେ ଚିନ୍ତା କଲେ— 'ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ଏହି ସଂସାରରେ ମୋ ସମାନ କେହି ନାହିଁ।'
ସୂତ ଉଵାଚ- ଏଵଂ ହି କଲ୍ପମାନସ୍ଯ ପିପ୍ପଲସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମାନସିକଂ ଭାଵଂ ସାରସସ୍ତମୁଵାଚ ହ
ସୂତ କହିଲେ— ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ପିପ୍ପଳ ମନରେ ଭାବିଥିବାବେଳେ, ସାରସ ତାଙ୍କର ମନସ୍ଥିତି ବୁଝି, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସରସ୍ତୀରଗତୋ ରାଜନ୍ସୁସ୍ଵରଂ ଵ୍ଯଂଜନାନ୍ଵିତମ୍ । ସ୍ଵନଂ ସୌଷ୍ଠଵସଂଯୁକ୍ତମୁକ୍ତଵାନ୍ପିପ୍ପଲଂ ପ୍ରତି
ହେ ରାଜା, ହ୍ରଦର କୂଳରେ ଦଁଡାଇ, ସାରସ ମଧୁର ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ସ୍ୱରରେ, ଭଲ ଭାବରେ ପିପ୍ପଳଙ୍କୁ କହିଲେ।
କସ୍ମାଦୁଦ୍ଵହସେ ଗର୍ଵମେଵଂ ତ୍ଵଂ ପରମାତ୍ମକମ୍ । ସର୍ଵଵଶ୍ଯାତ୍ମିକୀଂ ସିଦ୍ଧିଂ ନାହଂ ମନ୍ଯେ ତଵୈଵ ହି
ତୁମେ କାହିଁକି ଏପରି ଉଚ୍ଚତମ ଗର୍ବ ବୋଝିଛ? ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବଶ କରିବା ଶକ୍ତି କେବଳ ତୁମର ଅଛି ବୋଲି ମୁଁ ଭାବେ ନାହିଁ।