ତସ୍ମାଦ୍ଵେଦାନଧୀତେ ସ ପିତୁଃ ଶାସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯନେକଶଃ । ସର୍ଵାଚାରପରୋ ଦକ୍ଷୋ ଧର୍ମଜ୍ଞୋ ଜ୍ଞାନଵତ୍ସଲଃ
ସେଠାରୁ ସେ ନିଜ ବାପାଙ୍କଠାରୁ ବେଦ ଓ ଅନେକ ଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଲେ, ସମସ୍ତ ଆଚରଣରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଦକ୍ଷ, ଧର୍ମରେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଜ୍ଞାନକୁ ଭଲପାଉଥିବା ଥିଲେ।
ଅଂଗସଂଵାହନଂ ଚକ୍ରେ ଗୁର୍ଵୋଶ୍ଚ ସ୍ଵଯମେଵ ସଃ । ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଲନଂ ଚୈଵ ସ୍ନାନଭୋଜନକୀଂ କ୍ରିଯାମ୍
ସେ ନିଜେ ଗୁରୁଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ମସାଜ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପାଦ ଧୋଇବା, ସ୍ନାନ କରାଇବା ଓ ଭୋଜନ ଦେବା କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରୁଥିଲେ।
ଭକ୍ତ୍ଯା ଚୈଵ ସ୍ଵଭାଵେନ ତଦ୍ଧ୍ଯାନେ ତନ୍ମଯୋ ଭଵେତ୍ । ମାତାପିତ୍ରୋଶ୍ଚ ରାଜେଂଦ୍ର ଉପଚର୍ଯାଂ ପ୍ରକାରଯେତ୍
ଭକ୍ତି ଓ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ, ସେ ତାହାର ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହୋଇ ମାଆ ବାପାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ସେବା କରୁଥିଲେ, ରାଜା।
ସୂତ ଉଵାଚ- ତଦ୍ଵର୍ତମାନକାଲେ ତୁ ବଭୂଵ ନୃପସତ୍ତମ । ପିପ୍ପଲୋ ନାମ ଵୈ ଵିପ୍ରଃ କଶ୍ଯପସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ସୂତ କହିଲେ — ସେ ସମୟରେ, ରାଜାଙ୍କୁ, କଶ୍ୟପ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପିପ୍ପଳ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ।
ତପସ୍ତେପେ ନିରାହାରୋ ଜିତାତ୍ମା ଜିତମତ୍ସରଃ । ଦଯାଦାନଦମୋପେତଃ କାମଂ କ୍ରୋଧଂ ଵିଜିତ୍ଯ ସଃ
ସେ ଉପବାସ ରହି, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡ଼ି, ଦୟା, ଦାନ ଓ ଦମ ସହିତ, କାମ କ୍ରୋଧକୁ ଜିତି, ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ଦଶାରଣ୍ଯଗତୋ ଧୀମାଞ୍ଜ୍ଞାନଶାଂତିପରାଯଣଃ । ସର୍ଵେଂଦ୍ରିଯାଣି ସଂଯମ୍ଯ ତପସ୍ତେପେ ମହାମନାଃ
ଦଶାରଣ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଶାନ୍ତିରେ ଏକାଗ୍ର, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମନ ଦୃଢ଼ କରି ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ତପଃପ୍ରଭାଵତସ୍ତସ୍ଯ ଜଂତଵୋ ଗତଵିଗ୍ରହାଃ । ଵସଂତି ସୁଯୁଗେ ତତ୍ର ଏକୋଦରଗତା ଇଵ
ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ରାଗ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ି, ଏକ ଗର୍ଭରେ ଥିବା ପରି ଏକାଠି ଶାନ୍ତିରେ ବସୁଥିଲେ।
ତତ୍ତପସ୍ତସ୍ଯ ମୁନଯୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିସ୍ମଯମାଯଯୁଃ । ନେଦୃଶଂ କେନଚିତ୍ତପ୍ତଂ ଯଥାସୌ ତପ୍ଯତେ ମୁନିଃ
ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦେଖି, ମୁନିମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ; ଏପରି ତପସ୍ୟା କେହି କରିନଥିଲେ ଯେପରି ସେ ମୁନି କରୁଥିଲେ।
ଦେଵାଶ୍ଚ ଇଂଦ୍ରପ୍ରମୁଖାଃ ପରଂ ଵିସ୍ମଯମାଯଯୁଃ । ଅହୋ ଅସ୍ଯ ତପସ୍ତୀଵ୍ରଂ ଶମଶ୍ଚେଂଦ୍ରିଯସଂଯମଃ
ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ— 'ହାଁ! ଏତେ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା, ଏତେ ଶାନ୍ତି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ!'
ନିର୍ଵିକାରୋ ନିରୁଦ୍ଵେଗଃ କାମକ୍ରୋଧଵିଵର୍ଜିତଃ । ଶୀତଵାତାତପସହୋ ଧରାଧର ଇଵସ୍ଥିତଃ
ସେ ଅଚଳ, ଅଶାନ୍ତ, କାମ କ୍ରୋଧ ରହିତ, ଶୀତ, ପବନ, ତାପ ସହିପାରୁଥିବା, ପାହାଡ଼ ପରି ଦୃଢ଼ ଥିଲେ।
ଵିଷଯେ ଵିମୁଖୋ ଧୀରୋ ମନସୋତୀତସଂଗ୍ରହମ୍ । ନ ଶୃଣୋତି ଯଥା ଶବ୍ଦଂ କସ୍ଯଚିଦ୍ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ
ବିଷୟରେ ଅନାସକ୍ତ, ଦୃଢ଼ଚିତ୍ତ, ମନ ଅପରିଗ୍ରହ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କେହିଙ୍କର ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଶୁଣୁନଥିଲେ।
ସଂସ୍ଥାନଂ ତାଦୃଶଂ ଗତ୍ଵା ସ୍ଥିତ୍ଵା ଏକାଗ୍ରମାନସଃ । ବ୍ରହ୍ମଧ୍ଯାନମଯୋ ଭୂତ୍ଵା ସାନଂଦମୁଖପଂକଜଃ
ଏପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଇଁ, ଏକାଗ୍ର ମନେ ରହି, ସେ ବ୍ରହ୍ମ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହୋଇ, ଆନନ୍ଦରେ ମୁହଁ ଖିଲି ରହିଥିଲେ।
ଅଶ୍ମକାଷ୍ଠମଯୋ ଭୂତ୍ଵା ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟୋ ଗିରିଵତ୍ସ୍ଥିତଃ । ସ୍ଥାଣୁଵଦ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ଚାସୌ ସୁସ୍ଥିରୋ ଧର୍ମଵତ୍ସଲଃ
ପାଥର କିମ୍ବା କାଠ ପରି ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହୋଇ, ପାହାଡ଼ ପରି ଦୃଢ଼ ଥିଲେ; ସେ ଥାମ୍ଭା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଧର୍ମକୁ ଭଲପାଉଥିବା ମଜବୁତ ମନେ।
ତପଃକ୍ଲିଷ୍ଟଶରୀରୋତି ଶ୍ରଦ୍ଧାଵାନନସୂଯକଃ । ଏଵଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରୈକଂ ସଂଜାତଂ ତସ୍ଯ ଧୀମତଃ
ତପସ୍ୟାରେ ଶରୀର କ୍ଳାନ୍ତ, ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଶୂନ୍ୟ, ଏଭଳି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ କଟିଗଲା।
ପିପୀଲିକାଭିର୍ବହ୍ଵୀଭିଃ କୃତଂ ମୃଦ୍ଭାରସଂଚଯମ୍ । ତସ୍ଯୋପରି ମହାକାଯଂ ଵଲ୍ମୀକଂ ନିଜମଂଦିରମ୍
ଅନେକ ପିପିଲିକା ତାଙ୍କ ଉପରେ ବଡ଼ ମାଟିର ଢେଳ ତିଆରି କଲେ, ଏବଂ ତାହାର ଉପରେ ବଡ଼ ଭୂଇଁଚୁଆ ଗୁହା ତାଙ୍କର ଘର ହେଲା।
ଵଲ୍ମୀକୋଦରମଧ୍ଯସ୍ଥୋ ଜଡୀଭୂତ ଇଵସ୍ଥିତଃ । ସ ଏଵଂ ପିପ୍ପଲୋ ଵିପ୍ରସ୍ତପତେ ସୁମହତ୍ତପଃ
ଭୂଇଁଚୁଆ ଗୁହାର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସେ, ଜଡ଼ ହୋଇ ରହିଥିଲେ; ଏଭଳି ପିପ୍ପଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମହାତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
କୃଷ୍ଣସର୍ପୈସ୍ତୁ ସର୍ଵତ୍ର ଵେଷ୍ଟିତୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ । ତମୁଗ୍ରତେଜସଂ ଵିପ୍ରଂ ପ୍ରଦଶଂତି ଵିଷୋଲ୍ବଣାଃ
କଳା ସାପ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ରଖିଥିଲେ, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ବିଷାକ୍ତ ସାପମାନେ କାମ୍ଡିଥିଲେ।
ସଂପ୍ରାପ୍ଯ ଗାତ୍ରମର୍ମାଣି ଵିଷଂ ତସ୍ଯ ନ ଭେଦଯେତ୍ । ତେଜସା ତସ୍ଯ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ନାଗାଃ ଶାଂତିମଥାଗମନ୍
ସେମାନଙ୍କର ବିଷ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଓ ମର୍ମସ୍ଥଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରିପାରିଲା ନାହିଁ; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ତେଜରେ ସାପମାନେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ।
ତସ୍ଯ କାଯାତ୍ସମୁଦ୍ଭୂତା ଅର୍ଚିଷୋ ଦୀପ୍ତତେଜସଃ । ନାନାରୂପାଃ ସୁବହୁଶୋ ଦୃଶ୍ଯଂତେ ଚ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ତାଙ୍କର ଶରୀରରୁ ଅସଂଖ୍ୟା ଆକାରର ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଯଥା ଵହ୍ନେଃ ଖରତରାସ୍ତଥାଵିଧା ନରୋତ୍ତମ । ଯଥାମେଘୋଦରେ ସୂର୍ଯଃ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ଭାତି ରଶ୍ମିଭିଃ
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ତୀବ୍ର ଓ ତାପଦାୟକ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଥିଲେ; ଏବଂ ଯେପରି ମେଘମାଳା ଭିତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର କିରଣରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ଵଲ୍ମୀକସ୍ଥସ୍ତଥାଵିପ୍ରଃ ପିପ୍ପଲୋ ଭାତି ତେଜସା । ସର୍ପା ଦଶଂତି ଵିପ୍ରଂ ତଂ ସକ୍ରୋଧା ଦଶନୈରପି
ଯେପରି ରାଣିପୋକ ଗୁହାରେ ବସୁଥିବା ପିପ୍ପଳ ମୁନି ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଚମକୁଥିଲେ, ଏବଂ ସାପମାନେ କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କୁ ଦାଂତରେ କାମୁଥିଲେ।
ନ ଭିଂଦଂତି ଚ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଗ୍ରାଚ୍ଚର୍ମ ଭିତ୍ତ୍ଵା ନୃପୋତ୍ତମ । ଏଵଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରୈକଂ ତପ ଆଚରତସ୍ତତଃ
ତଥାପି ସେଇ ସାପମାନଙ୍କର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାଂତ ତାଙ୍କର ଚର୍ମକୁ ଭେଦିପାରିଲାନି, ହେ ରାଜା, ଏଭଳି ହେଉଥିଲା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ସେ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ଗତଂ ତୁ ରାଜରାଜେଂଦ୍ର ମୁନେସ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ତ୍ରିକାଲଂ ସାଧ୍ଯମାନସ୍ଯ ଶୀତଵର୍ଷାତପାନ୍ଵିତଃ
ହେ ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଇ ମହାତ୍ମା ମୁନି ଦିନରେ ତିନିଥର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ଶୀତ, ବର୍ଷା ଓ ତାପକୁ ସହିଥିଲେ, ଏଭଳି ଭାବେ ସମୟ ବିତିଗଲା।
ଗତଃ କାଲୋ ମହାରାଜ ପିପ୍ପଲସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ତଦ୍ଵଚ୍ଚ ଵାଯୁଭକ୍ଷଂ ତୁ କୃତଂ ତେନ ମହାତ୍ମନା
ହେ ମହାରାଜ, ସେଇ ମହାତ୍ମା ପିପ୍ପଳଙ୍କ ପାଇଁ ସମୟ ବିତିଗଲା; ସେ ଏଭଳି ଭାବରେ କେବଳ ବାୟୁ ଖାଇ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ତ୍ରୀଣି ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଗତାନି ତସ୍ଯ ତପ୍ଯତଃ । ତସ୍ଯ ମୂର୍ଧ୍ନି ତତୋ ଦେଵୈଃ ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଃ କୃତା ପୁରା
ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ସେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ; ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ପୁଷ୍ପ ବର୍ଷା କରିଥିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞୋସି ମହାଭାଗ ଧର୍ମଜ୍ଞୋସି ନ ସଂଶଯଃ । ସର୍ଵଜ୍ଞାନମଯୋଽସି ତ୍ଵଂ ସଂଜାତଃ ସ୍ଵେନକର୍ମଣା
ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ; ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଛ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତୁମର ନିଜ କର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ଯଂ ଯଂ ତ୍ଵଂ ଵାଂଛସେ କାମଂ ତଂ ତଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ନାନ୍ଯଥା । ସର୍ଵକାମପ୍ରସିଦ୍ଧସ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଵତ ଏଵ ଭଵିଷ୍ଯସି
ତୁମେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କରିବ, ସେଇ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ; ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ପୂରଣ ହେବ।
ସମାକର୍ଣ୍ଯ ମହଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ପିପ୍ପଲୋପି ମହାମନାଃ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଦେଵତାଃ ସର୍ଵା ଭକ୍ତ୍ଯା ନମିତକଂଧରଃ
ଏହି ମହାତ୍ମ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ପିପ୍ପଳ ମହାମନା ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ନମସ୍କାର କଲେ।
ହର୍ଷେଣ ମହତାଵିଷ୍ଟୋ ଵଚନଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ସଃ । ଇଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ମମଵଶ୍ଯଂ ଯଥା ଭଵେତ୍
ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ସେ କହିଲେ: 'ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ମୋର ଅଧୀନରେ ହେଉ।'
ତଥା କୁରୁଧ୍ଵଂ ଦେଵେଂଦ୍ରା ଵିଦ୍ଯାଧରୋ ଭଵାମ୍ଯହମ୍ । ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସ ମେଧାଵୀ ଵିରରାମ ନୃପୋତ୍ତମ
'ଏଭଳି କରନ୍ତୁ, ହେ ଦେବମାନେ; ମୁଁ ବିଦ୍ୟାଧର ହେଉଁ।' ଏଭଳି କହି, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଚୁପ୍ ହେଲେ, ହେ ରାଜା।