ତାଵତ୍ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷରୂପେଣ ବଦ୍ଧ୍ଵା ତସ୍ଯ ପିତାମହାନ୍ । ପୁରତସ୍ତସ୍ଯ ସଂବ୍ରୂତେ ନହି ତେ ପୁଣ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍
ଏହି ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ପିତାମହମାନେ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଦେଖାଦେଲେ, ବନ୍ଧିତ ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଣ୍ୟ ଅଧିଗ୍ରହଣ କରିନାହା।'
ଦିଵ୍ଯରୂପୋ ମହାକାଯଃ କୃକଲଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । ତଵ ତୀର୍ଥଫଲଂ ନାସ୍ତି ଶ୍ରମମେଵ ଵୃଥା କୃଥାଃ
ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଓ ବଡ଼ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜ କୃକଳଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ତୁମେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଇନାହ, ତୁମର ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା।'
ସ୍ଵଯଂ ସଂତୋଷମାପ୍ନୋଷି ନହି ତେ ପୁଣ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍ । ଏଵଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତତୋ ଵୈଶ୍ଯଃ କୃକଲୋ ଦୁଃଖପୀଡିତଃ
'ତୁମେ ନିଜେ ତୃପ୍ତି ପାଇଛ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଣ୍ୟ ଅଧିଗ୍ରହଣ କରିନାହ।' ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବଣିକ କୃକଳ ଦୁଃଖରେ ଭାରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କଲେ।
ଭଵାନ୍କଃ ସଂଵଦସ୍ଯେଵଂ କସ୍ମାଦ୍ବଦ୍ଧାଃ ପିତାମହାଃ । କେନ ଦୋଷପ୍ରଭାଵେଣ ତନ୍ମେତ୍ଵଂ କାରଣଂ ଵଦ
ସେ ପଚାରିଲେ — 'ଆପଣ କିଏ, ଏଭଳି କଥା କହୁଛନ୍ତି? ପିତାମହମାନେ କାହିଁକି ବନ୍ଧିତ? କେଉଁ ଦୋଷର କାରଣରେ ଏହା ହେଲା? ଦୟାକରି ମୋତେ ସତ୍ୟ କାରଣ କହନ୍ତୁ।'
କସ୍ମାତ୍ତୀର୍ଥଫଲଂ ନାସ୍ତି ମମ ଯାତ୍ରା କଥଂ ନହି । ସର୍ଵମେଵ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଯଦି ଜାନାସି ସଂସ୍ଫୁଟମ୍
'ମୋତେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ କାହିଁକି ମିଳିଲାନି? ମୋର ଯାତ୍ରା କାହିଁକି ସଫଳ ହେଲାନି? ଯଦି ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି, ସବୁଠିକ୍ ଭାବେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।'
ଧର୍ମ ଉଵାଚ- ପୂତାଂ ପୁଣ୍ଯତମାଂ ସ୍ଵୀଯାଂ ଭାର୍ଯାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଯାତି ଯଃ । ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଫଲଂ ସର୍ଵଂ ଵୃଥା ଭଵତି ନାନ୍ଯଥା
ଧର୍ମ କହିଲେ — 'ଯେଉଁଠି ଜଣେ ନିଜ ପବିତ୍ର ଓ ସଦ୍ଗୁଣମୟୀ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ, ସେଠାରେ ସେଠି ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟର ଫଳ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ, ଏହାର କିଛି ବ୍ୟତିକ୍ରମ ନାହିଁ।'
ଧର୍ମାଚାରପରାଂ ପୁଣ୍ଯାଂ ସାଧୁଵ୍ରତପରାଯଣାମ୍ । ପତିଵ୍ରତରତାଂ ଭାର୍ଯାଂ ସୁଗୁଣାଂ ପୁଣ୍ଯଵତ୍ସଲାମ୍
'ଯିଏ ଧର୍ମାଚାରରେ ନିଷ୍ଠା, ପବିତ୍ର, ଶୁଭ ବ୍ରତରେ ଲଗ୍ନ, ପତିବ୍ରତା, ଭଲ ଗୁଣରେ ଭରପୂର ଓ ପୁଣ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ —'
ତାମେଵାପି ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଧର୍ମକାର୍ଯଂ ପ୍ରଯାତି ଯଃ । ଵୃଥା ତସ୍ଯ କୃତଃ ସର୍ଵୋ ଧର୍ମୋ ଭଵତି ନାନ୍ଯଥା
'ଏମିତି ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଛାଡ଼ି ଯଦି କେହି ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବାହାରେଯାଏ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ, ଏହାର କିଛି ବ୍ୟତିକ୍ରମ ନାହିଁ।'
ସର୍ଵାଚାରପରା ଭଵ୍ଯା ଧର୍ମସାଧନତତ୍ପରା । ପତିଵ୍ରତରତା ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵଦା ଜ୍ଞାନଵତ୍ସଲା
'ଯିଏ ସମସ୍ତ ଆଚାରରେ ନିଷ୍ଠା, ଉତ୍ତମ, ଧର୍ମସାଧନାରେ ଲଗ୍ନ, ସଦା ପତିବ୍ରତା ଓ ସବୁବେଳେ ଜ୍ଞାନରେ ଆସକ୍ତ —'
ଏଵଂ ଗୁଣା ଭଵେଦ୍ଭାର୍ଯା ଯସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯା ମହାସତୀ । ତସ୍ଯ ଗେହେ ସଦା ଦେଵାସ୍ତିଷ୍ଠଂତି ଚ ମହୌଜସଃ
'ଏଭଳି ଗୁଣମୟୀ, ପବିତ୍ର ଓ ମହାପତିବ୍ରତା ଭାର୍ଯ୍ୟା ଯାହାଙ୍କ ଘରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବତାମାନେ ସଦା ବସିଥାନ୍ତି।'
ପିତରୋ ଗେହମଧ୍ଯସ୍ଥାଃ ଶ୍ରେଯୋ ଵାଂଛଂତି ତସ୍ଯ ଚ । ଗଂଗାଦ୍ଯାଃ ପୁଣ୍ଯନଦ୍ଯଶ୍ଚ ସାଗରାସ୍ତତ୍ର ନାନ୍ଯଥା
'ପୂର୍ବଜମାନେ ଘର ମଧ୍ୟରେ ବସି, ସେଠି ମାନ୍ୟତା ଓ ମଙ୍ଗଳ ଚାହାନ୍ତି; ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ନଦୀମାନେ, ସାଗରମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠି ଉପସ୍ଥିତ।'
ପୁଣ୍ଯା ସତୀ ଯସ୍ଯ ଗେହେ ଵର୍ତତେ ସତ୍ଯତତ୍ପରା । ତତ୍ର ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ଗାଵଶ୍ଚ ଋଷଯସ୍ତତ୍ର ନାନ୍ଯଥା
'ଯେଉଁଠି ଏମିତି ପବିତ୍ର, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ଓ ଧର୍ମରେ ଲଗ୍ନ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଘରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ଯଜ୍ଞ, ଗାଈ ଓ ଋଷିମାନେ ଅଛନ୍ତି — ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।'
ତତ୍ର ସର୍ଵାଣି ତୀର୍ଥାନି ପୁଣ୍ଯାନି ଵିଵିଧାନି ଚ । ଭାର୍ଯାଯୋଗେନ ତିଷ୍ଠଂତି ସର୍ଵାଣ୍ଯେତାନି ନାନ୍ଯଥା
'ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ଘରେ ଥାଏ; ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ଅଛନ୍ତି।'
ପୁଣ୍ଯଭାର୍ଯାପ୍ରଯୋଗେଣ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯଂ ସଂପ୍ରଜାଯତେ । ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯାତ୍ପରମୋ ଧର୍ମୋ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ନାସ୍ତି ଭୂତଲେ
'ପବିତ୍ର ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ ଗଠିତ ହୁଏ; ଏ ପୃଥିବୀରେ ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମ ଠାରୁ ଉଚ୍ଚତମ କୌଣସି ଧର୍ମ ନାହିଁ।'
ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ଗୃହଃ ପୁଣ୍ଯଃ ସତ୍ଯପୁଣ୍ଯସମନ୍ଵିତଃ । ସର୍ଵତୀର୍ଥମଯୋ ଵୈଶ୍ଯ ସର୍ଵଦେଵସମନ୍ଵିତଃ
'ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ଘର ପବିତ୍ର, ସତ୍ୟ ପୁଣ୍ୟରେ ଭରିଆ; ବଣିକ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ଅଛନ୍ତି।'
ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯଂ ଚ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ସର୍ଵେ ଜୀଵଂତି ଜଂତଵଃ । ତାଦୃଶଂ ନୈଵ ପଶ୍ଯାମି ଅନ୍ଯମାଶ୍ରମମୁତ୍ତମମ୍
'ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି; ଏପରି ଉତ୍ତମ ଆଶ୍ରମ ମୁଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେଖୁନାହିଁ।'
ମଂତ୍ରାଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ଦେଵାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ଧର୍ମାଃ ସନାତନାଃ । ଦାନାଚାରାଃ ପ୍ରଵର୍ତଂତେ ଯସ୍ଯ ପୁଂସଶ୍ଚ ଵୈ ଗୃହେ
ଯେଉଁ ପୁରୁଷଙ୍କ ଘରେ ଦାନ ଓ ନିତି ଚାଳିତା ହୁଏ, ସେଠାରେ ପୁରାତନ ମନ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଧର୍ମ ଚଳିତା ହୁଏ।
ଏଵଂ ଯୋ ଭାର୍ଯଯା ହୀନସ୍ତସ୍ଯଗେହଂ ଵନାଯତେ । ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ଵୈ ନ ସିଧ୍ଯଂତି ଦାନାନି ଵିଵିଧାନି ଚ
ଯେଉଁ ପୁରୁଷଙ୍କ ପତ୍ନୀ ନାହିଁ, ସେଠାର ଘର ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି ହୋଇଯାଏ; ସେଠାରେ ଯଜ୍ଞ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦାନ ସଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଭାର୍ଯାହୀନସ୍ଯ ପୁଂସୋପି ନ ସିଧ୍ଯତି ମହାଵ୍ରତମ୍ । ଧର୍ମକର୍ମାଣି ସର୍ଵାଣି ପୁଣ୍ଯାନି ଵିଵିଧାନି ଚ
ପତ୍ନୀ ବିନା ପୁରୁଷଙ୍କ ମହାବ୍ରତ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପୁଣ୍ୟ କାମ କେବେ ସଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ।
ନାସ୍ତି ଭାର୍ଯାସମଂ ତୀର୍ଥଂ ଧର୍ମସାଧନହେତଵେ । ଶୃଣୁଷ୍ଵ ତ୍ଵଂ ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ନାନ୍ଯୋ ଧର୍ମୋ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ
ଧର୍ମ ପାଇଁ ପତ୍ନୀ ସମାନ କୌଣସି ତୀର୍ଥ ନାହିଁ; ଶୁଣ, ଗୃହସ୍ଥ ପାଇଁ ଏହି ତିନି ଜଗତରେ ଏଠାରୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଧର୍ମ ନାହିଁ।
ଯତ୍ର ଭାର୍ଯା ଗୃହଂ ତତ୍ର ପୁରୁଷସ୍ଯାପି ନାନ୍ଯଥା । ଗ୍ରାମେ ଵାପ୍ଯଥଵାରଣ୍ଯେ ସର୍ଵଧର୍ମସ୍ଯ ସାଧନମ୍
ଯେଉଁଠି ପତ୍ନୀ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ପୁରୁଷଙ୍କ ଘର ଅଛି; ଗାଁ ହେଉ କି ଜଙ୍ଗଲ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ସାଧନ ପତ୍ନୀ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
ନାସ୍ତି ଭାର୍ଯାସମଂ ତୀର୍ଥଂ ନାସ୍ତି ଭାର୍ଯାସମଂ ସୁଖମ୍ । ନାସ୍ତି ଭାର୍ଯାସମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ତାରଣାଯ ହିତାଯ ଚ
ପତ୍ନୀ ସମାନ କୌଣସି ତୀର୍ଥ ନାହିଁ, ପତ୍ନୀ ସମାନ କୌଣସି ସୁଖ ନାହିଁ, ପତ୍ନୀ ସମାନ କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ ନାହିଁ, ଯାହା ଉଦ୍ଧାର ଓ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ହୁଏ।
ଧର୍ମଯୁକ୍ତାଂ ସତୀଂ ଭାର୍ଯାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଯାସି ନରାଧମ । ଗୃହଂ ଧର୍ମଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ କ୍ଵାସ୍ତେ ଧର୍ମସ୍ଯ ତେ ଫଲମ୍
ଓ ନିମ୍ନତମ ପୁରୁଷ, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ସତୀ ପତ୍ନୀକୁ ଛାଡି ଘର ଓ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛ, ତେବେ ତୋର ଧର୍ମର ଫଳ କେଉଁଠି ମିଳିବ?
ତଯା ଵିନା ଯଦା ତୀର୍ଥେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦାନଂ କୃତଂ ତ୍ଵଯା । ତେନ ଦୋଷେଣ ଵୈ ବଦ୍ଧାସ୍ତଵ ପୂର୍ଵପିତାମହାଃ
ତାଙ୍କୁ ଛାଡି ତୁମେ ଯଦି ତୀର୍ଥରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଦାନ କର, ଏହି ଦୋଷରେ ତୁମର ପୂର୍ବଜମାନେ ବନ୍ଧିଯାଆନ୍ତି।
ଭଵାଂଶ୍ଚୌରୋ ହ୍ଯମୀ ଚୌରା ଯୈସ୍ତୁ ଭୁକ୍ତଂ ସୁଲୋଲୁପୈଃ । ତ୍ଵଯା ଦତ୍ତସ୍ଯ ଶ୍ରାଦ୍ଧସ୍ଯ ଅନ୍ନମେଵଂ ତଯା ଵିନା
ତୁମେ ଚୋର, ଏବଂ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଚୋର, ଯେଉଁମାନେ ତୁମେ ପତ୍ନୀ ବିନା ଦେଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଅନ୍ନ ଲୋଭରେ ଖାଉଛନ୍ତି।
ସୁପୁତ୍ରଃ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଯୁକ୍ତଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦାନଂ ଦଦାତି ଯଃ । ଭାର୍ଯା ଦତ୍ତେନ ପିଂଡେନ ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଂ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ଯିଏ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସୁପୁତ୍ର ହୋଇ, ପତ୍ନୀ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଅନ୍ନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଦାନ କରେ, ତାହାର ପୁଣ୍ୟକୁ ମୁଁ କହୁଛି।
ଯଥାଽମୃତସ୍ଯ ପାନେନ ନୃଣାଂ ତୃପ୍ତିର୍ହି ଜାଯତେ । ତଥା ପିତୄଣାଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧେନ ସତ୍ଯଂସତ୍ଯଂ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ଯେପରି ଅମୃତ ପିଇଲେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ସେପରି ପିତୃମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି—ଏହା ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।
ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯସ୍ଯ ଚ ଧର୍ମସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ଭଵତି ସ୍ଵାମିନୀ । ତ୍ଵଯୈଷା ଵଂଚିତା ମୂଢ ଚୌରକର୍ମକୃତଂ ଵୃଥା
ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମରେ ପତ୍ନୀ ହେଉଛନ୍ତି ଘରର ମାଲିକିନୀ; ତୁମେ ମୂଢ, ତାଙ୍କୁ ଠକିଛ, ଏହା ଚୋରଙ୍କ କାମ ପରି ବ୍ୟର୍ଥ।
ଅମୀ ପିତାମହାଶ୍ଚୌରା ଯୈର୍ଭୁକ୍ତଂ ତୁ ତଯା ଵିନା । ଭାର୍ଯା ପଚତି ଚେଦନ୍ନଂ ସ୍ଵହସ୍ତେନାମୃତୋପମମ୍
ଯେଉଁ ପୂର୍ବଜମାନେ ପତ୍ନୀ ବିନା ଦିଆଯାଇଥିବା ଅନ୍ନ ଖାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ଚୋର; କିନ୍ତୁ ପତ୍ନୀ ନିଜ ହାତରେ ଅନ୍ନ ପକାଇଲେ, ସେଠାରେ ଅମୃତ ସମାନ ହୁଏ।
ତଦନ୍ନମେଵଭୁଂଜଂତି ପିତରୋ ହୃଷ୍ଟମାନସାଃ । ତେନୈଵ ତୃପ୍ତିମାଯାଂତି ସଂତୁଷ୍ଟାଶ୍ଚ ଭଵଂତି ତେ
ପିତୃମାନେ ସେଇ ଅନ୍ନ ଖାଇ ଅନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।