ଆକୃଷ୍ଟଃ ସ ସମାନେନ ନୀତସ୍ତେନାପି ଵାଯୁନା । ସ୍ଥାନଂ ନ ଲଭତେ ଵୀର୍ଯଂ ଚଂଚଲତ୍ଵେନ ଵର୍ତତେ
ସେଇ ସମତା ପବନ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଟାଣି ନେଇଯାଏ ଏବଂ ସେଇ ପବନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଚାଲିଯାଏ; ଶକ୍ତି ନିଜ ସ୍ଥାନ ପାଉନାହିଁ ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ରହିଯାଏ।
ପ୍ରାଣିନାଂ ହି କପାଲେଷୁ କୃମଯଃ ସଂତି ପଂଚ ଵୈ । ଦ୍ଵାଵେତୌ କର୍ଣମୂଲେ ତୁ ନେତ୍ରସ୍ଥାନେ ତତଃ ପୁନଃ
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ପାଞ୍ଚଟି କୀଟ ରହିଛି; ଦୁଇଟି କାନ ମୂଳରେ ଏବଂ ଆଉ ଦୁଇଟି ଆଖି ସ୍ଥାନରେ।
କନିଷ୍ଠାଂଗୁଲିମାନେନ ରକ୍ତପୁଚ୍ଛାଶ୍ଚ ଦୂତିକେ । ନଵନୀତସ୍ଯ ଵର୍ଣେନ କୃଷ୍ଣପୁଚ୍ଛା ନ ସଂଶଯଃ
ଦୂତିକେ, ସେମାନେ କନିଷ୍ଠା ଆଙ୍ଗୁଳି ଆକାରର, କିଛିର ପୁଛ ଲାଲ୍ ଏବଂ କିଛି ତାଜା ଘିଅ ରଙ୍ଗର; କିଛିର ପୁଛ କଳା—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତେଷାଂ ନାମାପି ଭଦ୍ରେ ତ୍ଵଂ ମତ୍ତୋ ନିଗଦିତଂ ଶୃଣୁ । ପିଂଗଲୀ ଶୃଂଖଲୀ ନାମ ଦ୍ଵୌ କୃମୀ କର୍ଣମୂଲଯୋଃ
ଭାଗ୍ୟବତୀ, ସେମାନଙ୍କ ନାମ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି, ଶୁଣ; ପିଙ୍ଗଳୀ ଏବଂ ଶୃଙ୍ଖଳୀ ନାମରେ ଦୁଇଟି କୀଟ କାନ ମୂଳରେ ରହିଛନ୍ତି।
ଚପଲଃ ପିପ୍ପଲଶ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵାଵେତୌ ନାସିକାଗ୍ରଯୋଃ । ଶୃଂଗଲୀ ଜଂଗଲୀ ଚାନ୍ଯୌ ନେତ୍ରଯୋରଂତରସ୍ଥିତୌ
ଚପଳ ଏବଂ ପିପ୍ପଳ ନାମରେ ଦୁଇଟି କୀଟ ନାକର ଟିପରେ ଅଛନ୍ତି; ଶୃଙ୍ଗଳୀ ଏବଂ ଜଙ୍ଗଳୀ ନାମରେ ଆଉ ଦୁଇଟି ଆଖି ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି।
କୃମୀଣାଂ ଶତପଂଚାଶତ୍ତାଦୃଗ୍ଭୂତା ନ ସଂଶଯଃ । ଭାଲାଂତେଵସ୍ଥିତାଃ ସର୍ଵେ ରାଜିକାଯାଃ ପ୍ରମାଣତଃ
ଏପରି ଏକଶେ ପଞ୍ଚାଶିଟି କୀଟ ଅଛି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ସମସ୍ତେ ଲଳାଟ ଶେଷରେ ରହିଛନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଇ ଦାଣା ଆକାରର।
କପାଲରୋଗିଣଃ ସର୍ଵେ ଵିକୁର୍ଵଂତି ନ ସଂଶଯଃ । କେଶଦ୍ଵଯଂ ମୁଖେ ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯତେ ଶୃଣୁ ଦୂତିକେ
ମୁଣ୍ଡ ରୋଗରେ ପୀଡିତ ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚୟ ଅଙ୍ଗବିକୃତ ହୁଅନ୍ତି; ଦୂତିକେ, ଶୁଣ, ତାଙ୍କର ମୁଁହରେ ଦୁଇଟି କେଶ ରହିଛି।
ପ୍ରାଣିନାଂ ସଂକ୍ଷଯଂ ଵିଦ୍ଧି ତତ୍କ୍ଷଣେ ହି ନ ସଂଶଯଃ । ସ୍ଵସ୍ଥାନେ ସଂସ୍ଥିତସ୍ଯାପି ପ୍ରାଜାପତ୍ଯସ୍ଯ ଵୈ ମୁଖେ
ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ପ୍ରଜାପତି ସନ୍ତାନର ମୁଁହରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଇଟି କେଶ ରହିଥାଏ।
ତଦ୍ଵୀର୍ଯଂ ରସରୂପେଣ ପତତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ମୁଖେନ ପିବତେ ଵୀର୍ଯଂ ତେନ ମତ୍ତଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ସେ ଶକ୍ତି ରସ ଆକାରରେ ଝରି ପଡ଼େ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ମୁଁହରେ ସେଇ ରସ ପିଇଲେ, ଏହିଠାରୁ ମଦ ଭାବ ଉପଜେ।
ତାଲୁମଧ୍ଯପ୍ରଦେଶେ ଚ ଚଂଚଲତ୍ଵେନ ଵର୍ତତେ । ଇଡା ଚ ପିଂଗଲା ନାଡୀ ସୁଷୁମ୍ଣାଖ୍ଯା ଚ ସଂସ୍ଥିତା
ତାଳୁର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଏହା ଚଞ୍ଚଳ ଭାବେ ବସିଥାଏ। ସେଠି ଇଡ଼ା ଓ ପିଙ୍ଗଳା ନାଳୀ, ଏବଂ ସୁଷୁମ୍ନା ନାମକ ଏକ ଅନ୍ୟ ନାଳୀ ରହିଛି।
ସୁବଲେନାପି ତସ୍ଯୈଵ ନାଡିକା ଜାଲପଂଜରେ । କାମକଂଡୂର୍ଭଵେଦ୍ଦୂତି ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଣିନାଂ କିଲ
ଏହି ନାଳୀର ଜାଲ ମଧ୍ୟରେ, ବଡ଼ ଶକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷାର ଖୋଜ ଦୂତୀ ଭାବେ ଉପଜେ।
ପୁଂସଶ୍ଚ ସ୍ଫୁରତେ ଲିଂଗଂ ନାର୍ଯା ଯୋନିଶ୍ଚ ଦୂତିକେ । ସ୍ତ୍ରୀପୁଂସୌ ସଂପ୍ରମତ୍ତୌ ତୁ ଵ୍ରଜତଃ ସଂଗମଂ ତତଃ
ପୁରୁଷଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ଉତ୍ସାହିତ ହୁଏ, ନାରୀଙ୍କ ଯୋନି ଦୂତୀ ଭାବେ କାମ କରେ; ଏଭଳି ଭାବେ ଦୁହେଁ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ ଆସକ୍ତିରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି।
କାଯେନ କାଯସଂଘୃଷ୍ଟିର୍ମୈଥୁନେନ ହି ଜାଯତେ । କ୍ଷଣମାତ୍ରଂ ସୁଖଂ କାଯେ ପୁନଃ କଂଡୂଶ୍ଚ ତାଦୃଶୀ
ଦୁଇ ଦେହର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ମିଳନ ହୁଏ; ଦେହରେ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସୁଖ ମିଳେ, ପୁଣି ସେଇ ଆକାଂକ୍ଷା ଉପଜେ।
ସର୍ଵତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ ଦୂତି ଭାଵ ଏଵଂଵିଧଃ କିଲ । ଵ୍ରଜ ତ୍ଵମାତ୍ମନଃ ସ୍ଥାନଂ ନୈଵାସ୍ତ୍ଯତ୍ର ଅପୂର୍ଵତା
ଏହି ପ୍ରକାର ଦୂତୀ ଭାବ ସମସ୍ତଠାରେ ଦେଖାଯାଏ; ତୁମେ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଅ, ଏଠି କିଛି ନୂତନ ନୁହେଁ।
ଅପୂର୍ଵଂ ନାସ୍ତି ମେ କିଂଚିତ୍କରୋମ୍ଯେଵ ନ ସଂଶଯଃ
ମୋ ପାଇଁ କିଛି ନୂତନ ନାହିଁ; ମୁଁ କେବଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ- ଏଵମୁକ୍ତା ଗତା ଦୂତୀ ତଯା ସୁକଲଯା ତଦା । ସମାସେନ ସୁସଂପ୍ରୋକ୍ତମଵଧାର୍ଯ ପୁରଂଦରଃ
ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ— ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସେ ଦୂତୀ ଚାଲିଗଲା, ତାଙ୍କର ଦକ୍ଷ ଉକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପୁରନ୍ଦର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ସୁନିଖୁତ ଉପଦେଶକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝିଲେ।
ତଦର୍ଥଂ ଭାଷିତଂ ତସ୍ଯାଃ ସତ୍ଯଧର୍ମସମନ୍ଵିତମ୍ । ଆଲୋଚ୍ଯ ସାହସଂ ଧୈର୍ଯଂ ଜ୍ଞାନମେଵ ପୁରଂଦରଃ
ସେଇ ଦୂତୀଙ୍କ କଥାରେ ଯେଉଁଥିରେ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ଥିଲା, ପୁରନ୍ଦର ତାହାକୁ ଭାବିଲେ; ତାଙ୍କର ସାହସ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଜ୍ଞାନକୁ ମନେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଦୃଷ୍ଟି କଲେ।
ଈଦୃଶଂ ହି ଵଦେତ୍କା ହି ନାରୀ ଭୂତ୍ଵା ମହୀତଲେ । ଯୋଗରୂପଂ ସୁସଂଶିଷ୍ଟଂ ନ୍ଯାଯୋଦୈଃ କ୍ଷାଲିତଂ ଵଚଃ
ପୃଥିବୀରେ କେଉଁ ନାରୀ ଏଭଳି କଥା କହିପାରିବ? ତାଙ୍କର କଥା ଯୋଗ ଶିକ୍ଷାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ନ୍ୟାୟର ଜଳରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିଲା।
ପଵିତ୍ରେଯଂ ମହାଭାଗା ସତ୍ଯରୂପା ନ ସଂଶଯଃ । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସ୍ଯ ସମସ୍ତସ୍ଯ ଧୁରଂ ଧର୍ତୁଂ ଭଵେତ୍କ୍ଷମା
ସେ ଅତି ପବିତ୍ର, ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳି ଓ ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପା, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ସେ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକର ଭାର ବହିବାକୁ ସମର୍ଥ।
ଏତଦର୍ଥଂ ଵିଚାର୍ଯୈଵ ଜିଷ୍ଣୁଃ କଂଦର୍ପମବ୍ରଵୀତ୍ । ତ୍ଵଯା ସହ ଗମିଷ୍ଯାମି ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତାଂ କୃକଲପ୍ରିଯାମ୍
ଏହି କଥାକୁ ଭଲଭାବେ ଭାବି, ଜିଷ୍ଣୁ କାମଦେବଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମୁଁ ତୋତେ ସହ ଯିବି, ସେଇ କୋଇଲି ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖିବାକୁ।'
ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ସହସ୍ରାକ୍ଷଂ ମନ୍ମଥୋ ବଲଦର୍ପିତଃ । ଗମ୍ଯତାଂ ତତ୍ର ଦେଵେଶ ଯତ୍ରାସ୍ତେ ସା ପତିଵ୍ରତା
ତାପରେ କାମଦେବ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିର ଗର୍ବରେ ଥିବା ସହସ୍ରାକ୍ଷକୁ କହିଲେ: 'ଚଳ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁଠି ସେ ପତିବ୍ରତା ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ଯିବା।'
ମାନଂ ଵୀର୍ଯଂ ବଲଂ ଧୈର୍ଯଂ ତସ୍ଯାଃ ସତ୍ଯଂ ପତିଵ୍ରତମ୍ । ଗତ୍ଵାହଂ ନାଶଯିଷ୍ଯାମି କିଯନ୍ମାତ୍ରା ସୁରେଶ୍ଵର
'ତାଙ୍କର ମାନ, ଶକ୍ତି, ବଳ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ପତିବ୍ରତା ସତ୍ୟତା— ମୁଁ ସେଠାରେ ଯାଇ, ଅତି ଦ୍ରୁତ ଏହାକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେବି, ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।'
ସମାକର୍ଣ୍ଯ ସହସ୍ରାକ୍ଷୋ ଵଚନଂ ମନ୍ମଥସ୍ଯ ଚ । ଭୋ ଭୋନଂଗ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ତ୍ଵମଧିକଂ ଭାଷିତଂ ମୁଧା
କାମଦେବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସହସ୍ରାକ୍ଷ କହିଲେ: 'ହେ ନଗ, ତୁମେ ଆଉ ଯେଉଁ କଥା ଅପରାଧରେ କହିଛ, ତାହା ଶୁଣ।'
ସୁଦୃଢା ସତ୍ଯଵୀର୍ଯେଣ ସୁସ୍ଥିରା ଧର୍ମକର୍ମଭିଃ । ସୁକଲେଯମଜେଯା ଵୈ ତତ୍ର ତେ ପୌରୁଷଂ ନହି
'ସେ ସତ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଦୃଢ଼, ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଟୁଟ; ଏହି ସୁକଳାକୁ ଜିତିହେବ ନୁହେଁ— ସେଠି ତୋର କୌଣସି ପୁରୁଷତ୍ୱ ନାହିଁ।'
ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯ ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ମନ୍ମଥସ୍ତ୍ଵିନ୍ଦ୍ରମବ୍ରଵୀତ୍ । ଋଷୀଣାଂ ଦେଵତାନାଂ ଚ ବଲଂ ମଯା ପ୍ରଣାଶିତମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, କାମଦେବ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମୁଁ ଋଷି ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କର ବଳ ନଶ୍ଟ କରିଦେଇଛି।'
ଅସ୍ଯା ବଲଂ କିଯନ୍ମାତ୍ରଂ ଭଵତା ମମ କଥ୍ଯତେ । ପଶ୍ଯତସ୍ତଵ ଦେଵେଶ ନାଶଯିଷ୍ଯାମି ତାଂ ସ୍ତ୍ରିଯମ୍
'ତୁମେ ଯେଉଁ ଶକ୍ତିର କଥା କହୁଛ, ସେଠି ତାଙ୍କର କେତେ ବଳ? ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ସେ ନାରୀକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେବି।'
ନଵନୀତଂ ଯଥା ଚାଗ୍ନେସ୍ତେଜୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦ୍ରଵଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ତଥେମାଂ ଦ୍ରାଵଯିଷ୍ଯାମି ସ୍ଵେନ ରୂପେଣ ତେଜସା
ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ସ୍ପର୍ଶରେ ମଖନ ତାପ ଦେଖିଗଲେ ଗଳିଯାଏ, ସେପରି ମୁଁ ମୋର ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ତାକୁ ଗଳିଯିବି।
ଗଚ୍ଛ ତତ୍ର ମହତ୍କାର୍ଯମୁପସ୍ଥଂ ସାଂପ୍ରତଂ ଧ୍ରୁଵମ୍ । କସ୍ମାତ୍କୁତ୍ସସି ମେ ତେଜସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସ୍ଯ ଵିନାଶନମ୍
ତୁମେ ଏବେ ଯାଅ, କାରଣ ଏହି ସମୟରେ ବଡ଼ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ତୁମକୁ ଡାକାଯାଇଛି; ମୋର ଏହି ଶକ୍ତି, ଯାହା ତିନି ଲୋକକୁ ନଶ୍ଟ କରିପାରେ, ତାକୁ କାହିଁକି ଅସମ୍ମାନ କରୁଛ?
ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ- ଆକର୍ଣ୍ଯ ଵାକ୍ଯଂ ତୁ ମନୋଭଵସ୍ଯ ଏତାମସାଧ୍ଯାଂ ତଵ କାମଜାନେ । ଧୈର୍ଯଂ ସମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ଚ ପୁଣ୍ଯଦେହାଂ ପୁଣ୍ଯେନ ପୁଣ୍ଯାଂ ବହୁପୁଣ୍ଯଚାରାମ୍
ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ— କାମଦେବଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ତୁମର ଏହି କଠିନ ଇଚ୍ଛାକୁ ବୁଝିଲି; ମୁଁ ମୋର ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଜୋଗାଇ, ଏହି ପୁଣ୍ୟମୟ ଦେହ ଓ ନିତ୍ୟ ଭଲ କାମରେ ଲିପ୍ତ ଥିବା ପବିତ୍ର ନାରୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲି।
ପଶ୍ଯାମି ତେ ପୌରୁଷମୁଗ୍ରଵୀର୍ଯମିତୋ ହି ଗତ୍ଵା ତୁ ଧନୁଷ୍ମତା ଵୈ । ତେନାପି ସାର୍ଧଂ ପ୍ରଜଗାମ ଭୂଯୋ ରତ୍ଯା ଚ ଦୂତ୍ଯା ଚ ପତିଵ୍ରତାଂ ତାମ୍
ମୁଁ ତୁମର ଶକ୍ତି ଓ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଦେଖିଲି; ତାପରେ ଧନୁର୍ବାନ୍ଧ ଓ ରତିଙ୍କୁ ସହିତ ନେଇ, ପୁଣି ସେଇ ପତିବ୍ରତା ନାରୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲି।