ତଦ୍ରସଃ ଶୋଷମାଯାତି ଜରାଗ୍ନିତାପଶୋଷିତଃ । ଅକ୍ଷମୋ ଜାଯତେ ଦୂତି କେନ ରୂପତ୍ଵମିଷ୍ଯତେ
ସେଇ ରସ ବୟସର ତାପରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ; ଦେହ ଅସମର୍ଥ ହୁଏ, ଦୂତି—ଏପରି ଦେହରେ କିପରି ସୁନ୍ଦରତା ଆଶା କରିବି?
ଯଥା ଜୀର୍ଣଂ ଗୃହଂ ଯାତି କ୍ଷଯମେଵଂ ନ ସଂଶଯଃ । ତଥା ସଂକ୍ଷଯମାଯାତି ଵାର୍ଦ୍ଧକେ ତୁ କଲେଵରମ୍
ଯେପରି ଜରା ଘର ଅବଶ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ସେପରି ବୟସରେ ଦେହ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅବନତିକୁ ପାଏ।
ମମରୂପଂ ସମାଯାତଂ ଵର୍ଣସ୍ଯେଵଂ ଦିନେ ଦିନେ । କେନାହଂ ରୂପସଂଯୁକ୍ତା କେନ ରୂପତ୍ଵମିଷ୍ଯତେ
ମୋର ସୁନ୍ଦରତା ଦିନକୁ ଦିନ ରଙ୍ଗ ପରି ହ୍ରାସ ପାଇଛି; କିଏ ମୋତେ ସୁନ୍ଦର କହେ, କିଏ ସୁନ୍ଦରତା ଆଶା କରେ?
ଯଥା ଜୀର୍ଣଂ ଗୃହଂ ଯାତି କେନାସୌ ପୁରୁଷୋ ବଲୀ । ଯସ୍ଯାର୍ଥମାଗତା ଦୂତି ଭଵତୀ କେନ ଶଂସତି
ଯେପରି ଜରା ଘର ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ସେଇ ପୁରୁଷ କିପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ? କାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଆସିଛ, ଦୂତି—କିଏ ତାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ?
କିମୁ ଚୈଵ ତ୍ଵଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ମମାଂଗେ ଵଦ ସାଂପ୍ରତମ୍ । ତସ୍ଯାଂଗାଦିହ ହୀନଂ ଚ ଦୂତି ନାସ୍ତ୍ଯଧିକଂ ତଥା
ମୋ ଅଂଗରେ ଏବେ କଣ ଦେଖିଛ? ଦୂତି, ଏଠାରେ ମୋ ଅଂଗ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ—ଏଠି ଅଧିକ କିଛି ନାହିଁ।
ଯଥା ତ୍ଵଂ ଚ ତଥାସୌଵୈ ତଥାହଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । କସ୍ଯ ରୂପଂ ନ ଵିଦ୍ଯେତ ରୂପଵାନ୍ନାସ୍ତି ଭୂତଲେ
ତୁମେ ଯେପରି, ସେଉଁପରି ସେ, ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ—ଏଠାରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; କାହାର ସୁନ୍ଦରତା ଅବିନାଶୀ? ପୃଥିବୀରେ କେହି ସତ୍ୟ ସୁନ୍ଦର ନୁହଁନ୍ତି।
ଉଚ୍ଛ୍ରାଯାଃ ପତନାଂତାଶ୍ଚ ନଗାସ୍ତୁ ଗିରଯଃ ଶୁଭେ । କାଲେନ ପୀଡିତା ଯାଂତି ତଦ୍ଵଦ୍ଭୂତାଶ୍ଚ ନାନ୍ଯଥା
ଉଚ୍ଚ ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ସମୟରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି, ଶୁଭେ; ସମୟର ଦୁଃଖରେ ସେମାନେ ନଶିଯାନ୍ତି, ସେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ—ଏହାର କିଛି ଅନ୍ୟଥା ନୁହଁ।
ଅରୂପୋ ରୂପଵାନ୍ଦିଵ୍ଯ ଆତ୍ମା ସର୍ଵଗତଃ ଶୁଚିଃ । ସ୍ଥାଵରେଷ୍ଵେଵ ସର୍ଵେଷୁ ଜଂଗମେଷୁ ଚ ଦୂତିକେ
ଦିବ୍ୟ ଆତ୍ମା ରୂପହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସୁନ୍ଦରତାର ଧାରକ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି ଓ ପବିତ୍ର; ସେ ସ୍ଥାବର ଓ ଚର ଦୁହିଁପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀରେ ବସିଛି, ଦୂତି।
ଏକୋ ନିଵସତେ ଶୁଦ୍ଧୋ ଘଟେଷ୍ଵେକଂ ଯଥୋଦକମ୍ । ଘଟନାଶାତ୍ପ୍ରଯାତ୍ଯେକମେକତ୍ଵଂ ତ୍ଵଂ ନ ବୁଧ୍ଯସେ
ଏକ ପବିତ୍ର ଆତ୍ମା ଏକାକି ବସିଥାଏ, ଯେପରି ଘଡ଼ିରେ ଜଳ; ଘଡ଼ି ଭାଙ୍ଗିଗଲେ, ସେଇ ଜଳ ପୁନି ଏକତାକୁ ଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଏହା ବୁଝୁନାହଁ।
ପିଂଡନାଶାଦଯଂ ଚାତ୍ମା ଏକରୂପୋ ଵିଜାଯତେ । ଏକଂ ରୂପଂ ମଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ସଂସାରେ ଵସତା ସଦା
ଦେହ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ଏହି ଆତ୍ମା ଏକ ରୂପରେ ରହିଯାଏ; ଏହି ସଂସାରରେ ସଦା ଏକ ରୂପକୁ ମୁଁ ଦେଖିଛି।
ଏଵଂ ଵଦ ସ୍ଵତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଯସ୍ଯାର୍ଥମିହ ଚାଗତା । ଦର୍ଶଯସ୍ଵ ଅପୂର୍ଵଂ ମେ ଯଦି ଭୋକ୍ତୁମିହେଚ୍ଛସି
ତୁମେ ଏଠାକୁ କାହିଁକି ଆସିଛ, ଏହି କଥା ନିଜେ ବୁଝି ବୁଝି କହ। ଯଦି ଏଠାରେ କିଛି ଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହଁ, ତେବେ ମୋତେ ଏମିତି କିଛି ଦେଖାଅ ଯାହା ପୂର୍ବେ କେବେ ଦେଖିନଥିଲି।
ଵ୍ଯାଧିନା ପୀଡ୍ଯମାନସ୍ଯ କଫେନାପି ଵୃତସ୍ଯ ଚ । ଅଂଗାଦ୍ଵିଚଲତେ ଶୋଣଃ ସ୍ଥାନଭ୍ରଷ୍ଟୋଭିଜାଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ରୋଗରେ ପୀଡିତ ହୁଏ ଏବଂ ଶରୀର ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଢାକିଯାଏ, ତେବେ ଅଙ୍ଗରୁ ରକ୍ତ ବହିଯାଏ ଏବଂ ଏହା ନିଜ ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଏ।
ଅଂଗସଂଧିଷୁ ସର୍ଵାସୁ ପଲତ୍ଵଂ ଚାଂତରଂ ଗତଃ । ଏକତୋ ନାଶମାଯାତି ସ୍ଵଂ ହି ରୂପଂ ପରିତ୍ଯଜେତ୍
ଯେତେବେଳେ ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଯୋଡ଼ରେ ଅସାରତା ଆସିଯାଏ, ଏହା ଏକ ପଟେ ଛାଡ଼ିଯାଏ ଏବଂ ପୁଣି ଫେରି ଆସେନାହିଁ; ଏହା ନିଜ ଆକୃତିକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ।
ଵିଷ୍ଠାତ୍ଵଂ ଜାଯତେ ଶୀଘ୍ରଂ କୃମିଭିଶ୍ଚ ଭଵେତ୍କିଲ । ତଦ୍ଵଦ୍ଦୁଃଖକରଂ ଵାପି ନିଜରୂପଂ ପରିତ୍ଯଜେତ୍
ଏହା ଶୀଘ୍ର ମଳରେ ପରିଣତ ହୁଏ ଏବଂ କୀଟମାନେ ଖାଇଦିଅନ୍ତି; ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଦେଇ ଏହା ନିଜ ଆକୃତିକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ।
ଶ୍ରୂଯତାଂ ଜାଯତେ ପଶ୍ଚାତ୍କୃମିଦୁର୍ଗଂଧସଂକୁଲମ୍ । ଜାଯଂତେ ତତ୍ର ଵୈ ଯୂକାଃ କୃମଯୋ ଵା ନ ସଂଶଯଃ
ଶୁଣ, ପରେ ଏହା କୀଟ ଏବଂ ଦୁର୍ଗନ୍ଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ସେଠାରେ ନିଶ୍ଚୟ ଉକୁନ କିମ୍ବା କୀଟ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ସକୃମିଃ କୁରୁତେ ସ୍ଫୋଟଂ କଂଡୂଂ ଚ ପରିଦାରୁଣାମ୍ । ଵ୍ଯଥାମୁତ୍ପାଦଯେଦ୍ଯୂକା ସର୍ଵାଂଗଂ ପରିଚାଲଯେତ୍
କିଛି କୀଟ ଶରୀରରେ ଫୋଡ଼ା ଏବଂ ତୀବ୍ର ଖୋଜଲା ହେବାକୁ କାରଣ ହୁଏ; ଉକୁନ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇ ସମଗ୍ର ଶରୀରକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦିଏ।
ନଖାଗ୍ରୈର୍ଘୃଷ୍ଯମାଣା ସା କଂଡୂଃ ଶାଂତା ପ୍ରଜାଯତେ । ତଦ୍ଵତ୍ତୈଶ୍ଚ ଶୃଣୁଷ୍ଵୈଵ ସୁରତସ୍ଯ ନ ସଂଶଯଃ
ନଖର ଟିପରେ ଖୋଜଲା ଚୁଲିଲେ ଶାନ୍ତି ମିଳେ; ଏହିପରି ମଧୁର ଭୋଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଭୁଂଜତ୍ଯେଵ ରସାନ୍ମର୍ତ୍ଯଃ ସୁଭିକ୍ଷାନ୍ପିବତେ ପୁନଃ । ଵାଯୁନା ତେନ ପ୍ରାଣେନ ପାକସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଣୀଯତେ
ମଣିଷ ରସ ଉପଭୋଗ କରେ ଏବଂ ପୁଣି ପୁଣି ପୋଷ୍ଟିକ ପଦାର୍ଥ ପିଏ; ସେଇ ପବନ, ସେଇ ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଏହା ପାଚନ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯାଏ।
ଯଦ୍ଭକ୍ତଂ ପ୍ରାଣିଭିର୍ଦୂତି ପାକସ୍ଥାନଂ ଗତଂ ପୁନଃ । ସର୍ଵଂ ତତ୍ପିହିତଂ ତତ୍ର ଵାଯୁର୍ଵୈ ପାତଯେନ୍ମଲମ୍
ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେ ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ ଏବଂ ଏହା ପାଚନ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚେ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଢାକିଯାଏ, ଏବଂ ପବନ ଦ୍ୱାରା ମଳ ବାହାରକୁ ନିକାଳାଯାଏ।
ସାରଭୂତୋ ରସସ୍ତତ୍ର ତଦ୍ରକ୍ତଶ୍ଚ ପ୍ରଜାଯତେ । ନିର୍ମଲଃ ଶୁଦ୍ଧଵୀର୍ଯସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଯାତି ଚ
ସେଠାରେ ମୂଳ ରସ ହୁଏ, ଏହି ରସରୁ ରକ୍ତ ତିଆରି ହୁଏ; ଏହା ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଶକ୍ତି ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଏ।
ଆକୃଷ୍ଟଃ ସ ସମାନେନ ନୀତସ୍ତେନାପି ଵାଯୁନା । ସ୍ଥାନଂ ନ ଲଭତେ ଵୀର୍ଯଂ ଚଂଚଲତ୍ଵେନ ଵର୍ତତେ
ସେଇ ସମତା ପବନ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଟାଣି ନେଇଯାଏ ଏବଂ ସେଇ ପବନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଚାଲିଯାଏ; ଶକ୍ତି ନିଜ ସ୍ଥାନ ପାଉନାହିଁ ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ରହିଯାଏ।
ପ୍ରାଣିନାଂ ହି କପାଲେଷୁ କୃମଯଃ ସଂତି ପଂଚ ଵୈ । ଦ୍ଵାଵେତୌ କର୍ଣମୂଲେ ତୁ ନେତ୍ରସ୍ଥାନେ ତତଃ ପୁନଃ
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ପାଞ୍ଚଟି କୀଟ ରହିଛି; ଦୁଇଟି କାନ ମୂଳରେ ଏବଂ ଆଉ ଦୁଇଟି ଆଖି ସ୍ଥାନରେ।
କନିଷ୍ଠାଂଗୁଲିମାନେନ ରକ୍ତପୁଚ୍ଛାଶ୍ଚ ଦୂତିକେ । ନଵନୀତସ୍ଯ ଵର୍ଣେନ କୃଷ୍ଣପୁଚ୍ଛା ନ ସଂଶଯଃ
ଦୂତିକେ, ସେମାନେ କନିଷ୍ଠା ଆଙ୍ଗୁଳି ଆକାରର, କିଛିର ପୁଛ ଲାଲ୍ ଏବଂ କିଛି ତାଜା ଘିଅ ରଙ୍ଗର; କିଛିର ପୁଛ କଳା—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତେଷାଂ ନାମାପି ଭଦ୍ରେ ତ୍ଵଂ ମତ୍ତୋ ନିଗଦିତଂ ଶୃଣୁ । ପିଂଗଲୀ ଶୃଂଖଲୀ ନାମ ଦ୍ଵୌ କୃମୀ କର୍ଣମୂଲଯୋଃ
ଭାଗ୍ୟବତୀ, ସେମାନଙ୍କ ନାମ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି, ଶୁଣ; ପିଙ୍ଗଳୀ ଏବଂ ଶୃଙ୍ଖଳୀ ନାମରେ ଦୁଇଟି କୀଟ କାନ ମୂଳରେ ରହିଛନ୍ତି।
ଚପଲଃ ପିପ୍ପଲଶ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵାଵେତୌ ନାସିକାଗ୍ରଯୋଃ । ଶୃଂଗଲୀ ଜଂଗଲୀ ଚାନ୍ଯୌ ନେତ୍ରଯୋରଂତରସ୍ଥିତୌ
ଚପଳ ଏବଂ ପିପ୍ପଳ ନାମରେ ଦୁଇଟି କୀଟ ନାକର ଟିପରେ ଅଛନ୍ତି; ଶୃଙ୍ଗଳୀ ଏବଂ ଜଙ୍ଗଳୀ ନାମରେ ଆଉ ଦୁଇଟି ଆଖି ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି।
କୃମୀଣାଂ ଶତପଂଚାଶତ୍ତାଦୃଗ୍ଭୂତା ନ ସଂଶଯଃ । ଭାଲାଂତେଵସ୍ଥିତାଃ ସର୍ଵେ ରାଜିକାଯାଃ ପ୍ରମାଣତଃ
ଏପରି ଏକଶେ ପଞ୍ଚାଶିଟି କୀଟ ଅଛି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ସମସ୍ତେ ଲଳାଟ ଶେଷରେ ରହିଛନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଇ ଦାଣା ଆକାରର।
କପାଲରୋଗିଣଃ ସର୍ଵେ ଵିକୁର୍ଵଂତି ନ ସଂଶଯଃ । କେଶଦ୍ଵଯଂ ମୁଖେ ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯତେ ଶୃଣୁ ଦୂତିକେ
ମୁଣ୍ଡ ରୋଗରେ ପୀଡିତ ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚୟ ଅଙ୍ଗବିକୃତ ହୁଅନ୍ତି; ଦୂତିକେ, ଶୁଣ, ତାଙ୍କର ମୁଁହରେ ଦୁଇଟି କେଶ ରହିଛି।
ପ୍ରାଣିନାଂ ସଂକ୍ଷଯଂ ଵିଦ୍ଧି ତତ୍କ୍ଷଣେ ହି ନ ସଂଶଯଃ । ସ୍ଵସ୍ଥାନେ ସଂସ୍ଥିତସ୍ଯାପି ପ୍ରାଜାପତ୍ଯସ୍ଯ ଵୈ ମୁଖେ
ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ପ୍ରଜାପତି ସନ୍ତାନର ମୁଁହରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଇଟି କେଶ ରହିଥାଏ।
ତଦ୍ଵୀର୍ଯଂ ରସରୂପେଣ ପତତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ମୁଖେନ ପିବତେ ଵୀର୍ଯଂ ତେନ ମତ୍ତଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ସେ ଶକ୍ତି ରସ ଆକାରରେ ଝରି ପଡ଼େ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ମୁଁହରେ ସେଇ ରସ ପିଇଲେ, ଏହିଠାରୁ ମଦ ଭାବ ଉପଜେ।
ତାଲୁମଧ୍ଯପ୍ରଦେଶେ ଚ ଚଂଚଲତ୍ଵେନ ଵର୍ତତେ । ଇଡା ଚ ପିଂଗଲା ନାଡୀ ସୁଷୁମ୍ଣାଖ୍ଯା ଚ ସଂସ୍ଥିତା
ତାଳୁର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଏହା ଚଞ୍ଚଳ ଭାବେ ବସିଥାଏ। ସେଠି ଇଡ଼ା ଓ ପିଙ୍ଗଳା ନାଳୀ, ଏବଂ ସୁଷୁମ୍ନା ନାମକ ଏକ ଅନ୍ୟ ନାଳୀ ରହିଛି।