ବାହ୍ଯାଭ୍ଯଂତରମେଵାପି ରସୈଃ ସର୍ଵୈଃ ପ୍ରପୋଷଯେତ୍ । ତେନ ପୋଷଣଭାଵେନ ପରିପୁଷ୍ଟଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ବାହାର ଏବଂ ଭିତର, ଦୁଇଁଟିକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ରସ ଦ୍ୱାରା ପୋଷଣ କରେ; ଏହି ପୋଷଣ ଦ୍ୱାରା ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉନ୍ନତି ପାଏ।
ଜାଯତେ ମାଂସଵୃଦ୍ଧିସ୍ତୁ ରସୈଶ୍ଚାପି ନଵୋତ୍ତମା । ଯାଂତି ଵିସ୍ତରତାଂ ରାଜନ୍ନଂଗାନ୍ଯାପ୍ଯାଯିତାନ୍ଯପି
ମାଂସର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ନୂତନ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଓ ରାଜା, ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୋଷିତ ହୁଏ।
ପ୍ରତ୍ଯଂଗାନି ରସୈଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଵଂସ୍ଵଂ ରୂପଂ ପ୍ରଯାଂତି ଵୈ । ଦଂତାଧରୌ ସ୍ତନୌ ବାହୂ କଟିପୃଷ୍ଠମୁରୂ ଉଭେ
ଦାନ୍ତ, ଓଠ, ସ୍ତନ, ବାହୁ, କମର, ପିଠ, ଉଭୟ ଉରୁ—ଏହି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଂଗ ନିଜ ନିଜ ରସ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଆକୃତି ନେଇଥାଏ।
ହସ୍ତପାଦତଲୌ ତଦ୍ଵଦ୍ଵୃଦ୍ଧିତ୍ଵଂ ପ୍ରତିପେଦିରେ । ଉଭାଭ୍ଯାମପି ତାନ୍ଯେଵ ଵୃଦ୍ଧିମାଯାଂତି ତାନି ଵୈ
ହାତ ଓ ପାଦ ତଳ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ବଢ଼ିଥାଏ; ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ସମୟ ସହିତ ଆକାରରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
ଅଂଗାନି ରସମାଂସାଭ୍ଯାଂ ସୁରୂପାଣି ଭଵଂତି ତେ । ତୈଃ ସ୍ଵରୂପୈର୍ଭଵେନ୍ମର୍ତ୍ଯୋ ରସବଦ୍ଧଶ୍ଚ ଦୂତିକେ
ଅଂଗଗୁଡ଼ିକ ରସ ଓ ମାଂସ ଦ୍ୱାରା ସୁନ୍ଦର ହୁଏ; ଏହି ଆକୃତି ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ରସରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ବସିଥାଏ, ଦୂତି।
ସୁରୂପଃ କଥ୍ଯତେ ମର୍ତ୍ଯୋ ଲୋକେ କେନ ପ୍ରିଯୋ ଭଵେତ୍ । ଵିଷ୍ଠାମୂତ୍ରସ୍ଯ ଵୈ କୋଶଃ କାଯ ଏଷ ଚ ଦୂତିକେ
ମଣିଷକୁ ଲୋକେ ସୁନ୍ଦର କୁହନ୍ତି—କିଏ ତାକୁ ପ୍ରିୟ କରେ? ଏହି ଦେହ ତ ମଳ ଓ ପେଶାବର ଏକ ପାତ୍ର ଅଟେ, ଦୂତି।
ଅପଵିତ୍ରଶରୀରୋଯଂ ସଦା ସ୍ରଵତି ନିର୍ଘୃଣଃ । ତସ୍ଯ କିଂ ଵର୍ଣ୍ଯତେ ରୂପଂ ଜଲବୁଦ୍ବୁଦଵଚ୍ଛୁଭେ
ଏହି ଦେହ ଅପବିତ୍ର, ସଦା ଝରୁଛି ଓ କଠୋର; ଏଠାରେ କଣ ସୁନ୍ଦରତା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଶୁଭେ? ଏହା ଜଳର ବୁଦ୍ବୁଦି ପରି।
ଯାଵତ୍ପଂଚାଶଦ୍ଵର୍ଷାଣି ତାଵତ୍ତିଷ୍ଠତି ଵୈ ଦୃଢଃ । ପଶ୍ଚାଚ୍ଚ ଜାଯତେ ହାନିସ୍ତସ୍ଯୈଵାପି ଦିନେଦିନେ
ପଞ୍ଚାଶି ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେହ ଦୃଢ଼ ରହେ, ତାପରେ ଦିନକୁ ଦିନ ତାହାର ଅବନତି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ଦଂତାଃ ଶିଥିଲତାଂ ଯାଂତି ତଥା ଲାଲାଯତେ ମୁଖମ୍ । ଚକ୍ଷୁର୍ଭ୍ଯାମପି ପଶ୍ଯେନ୍ନ କର୍ଣାଭ୍ଯାଂ ନ ଶୃଣୋତି ଚ
ଦାନ୍ତ ଢିଲା ହୁଏ, ମୁଁହୁ ଲାଲା ଝରାଏ; ଆଖି ଦେଖିପାରେନି, କାନ ଶୁଣିପାରେନି।
ଗତିଂ କର୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ନୋତି ହସ୍ତପାଦୈଶ୍ଚ ଦୂତିକେ । ଅକ୍ଷମୋ ଜାଯତେ କାଯୋ ଜରାକାଲେନ ପୀଡିତଃ
ହାତ ପା ଦ୍ୱାରା ଚାଲିପାରେନି, ଦୂତି; ବୟସର ଦୁଃଖରେ ଦେହ ଅସମର୍ଥ ହୋଇଯାଏ।
ତଦ୍ରସଃ ଶୋଷମାଯାତି ଜରାଗ୍ନିତାପଶୋଷିତଃ । ଅକ୍ଷମୋ ଜାଯତେ ଦୂତି କେନ ରୂପତ୍ଵମିଷ୍ଯତେ
ସେଇ ରସ ବୟସର ତାପରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ; ଦେହ ଅସମର୍ଥ ହୁଏ, ଦୂତି—ଏପରି ଦେହରେ କିପରି ସୁନ୍ଦରତା ଆଶା କରିବି?
ଯଥା ଜୀର୍ଣଂ ଗୃହଂ ଯାତି କ୍ଷଯମେଵଂ ନ ସଂଶଯଃ । ତଥା ସଂକ୍ଷଯମାଯାତି ଵାର୍ଦ୍ଧକେ ତୁ କଲେଵରମ୍
ଯେପରି ଜରା ଘର ଅବଶ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ସେପରି ବୟସରେ ଦେହ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅବନତିକୁ ପାଏ।
ମମରୂପଂ ସମାଯାତଂ ଵର୍ଣସ୍ଯେଵଂ ଦିନେ ଦିନେ । କେନାହଂ ରୂପସଂଯୁକ୍ତା କେନ ରୂପତ୍ଵମିଷ୍ଯତେ
ମୋର ସୁନ୍ଦରତା ଦିନକୁ ଦିନ ରଙ୍ଗ ପରି ହ୍ରାସ ପାଇଛି; କିଏ ମୋତେ ସୁନ୍ଦର କହେ, କିଏ ସୁନ୍ଦରତା ଆଶା କରେ?
ଯଥା ଜୀର୍ଣଂ ଗୃହଂ ଯାତି କେନାସୌ ପୁରୁଷୋ ବଲୀ । ଯସ୍ଯାର୍ଥମାଗତା ଦୂତି ଭଵତୀ କେନ ଶଂସତି
ଯେପରି ଜରା ଘର ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ସେଇ ପୁରୁଷ କିପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ? କାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଆସିଛ, ଦୂତି—କିଏ ତାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ?
କିମୁ ଚୈଵ ତ୍ଵଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ମମାଂଗେ ଵଦ ସାଂପ୍ରତମ୍ । ତସ୍ଯାଂଗାଦିହ ହୀନଂ ଚ ଦୂତି ନାସ୍ତ୍ଯଧିକଂ ତଥା
ମୋ ଅଂଗରେ ଏବେ କଣ ଦେଖିଛ? ଦୂତି, ଏଠାରେ ମୋ ଅଂଗ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ—ଏଠି ଅଧିକ କିଛି ନାହିଁ।
ଯଥା ତ୍ଵଂ ଚ ତଥାସୌଵୈ ତଥାହଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । କସ୍ଯ ରୂପଂ ନ ଵିଦ୍ଯେତ ରୂପଵାନ୍ନାସ୍ତି ଭୂତଲେ
ତୁମେ ଯେପରି, ସେଉଁପରି ସେ, ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ—ଏଠାରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; କାହାର ସୁନ୍ଦରତା ଅବିନାଶୀ? ପୃଥିବୀରେ କେହି ସତ୍ୟ ସୁନ୍ଦର ନୁହଁନ୍ତି।
ଉଚ୍ଛ୍ରାଯାଃ ପତନାଂତାଶ୍ଚ ନଗାସ୍ତୁ ଗିରଯଃ ଶୁଭେ । କାଲେନ ପୀଡିତା ଯାଂତି ତଦ୍ଵଦ୍ଭୂତାଶ୍ଚ ନାନ୍ଯଥା
ଉଚ୍ଚ ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ସମୟରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି, ଶୁଭେ; ସମୟର ଦୁଃଖରେ ସେମାନେ ନଶିଯାନ୍ତି, ସେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ—ଏହାର କିଛି ଅନ୍ୟଥା ନୁହଁ।
ଅରୂପୋ ରୂପଵାନ୍ଦିଵ୍ଯ ଆତ୍ମା ସର୍ଵଗତଃ ଶୁଚିଃ । ସ୍ଥାଵରେଷ୍ଵେଵ ସର୍ଵେଷୁ ଜଂଗମେଷୁ ଚ ଦୂତିକେ
ଦିବ୍ୟ ଆତ୍ମା ରୂପହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସୁନ୍ଦରତାର ଧାରକ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି ଓ ପବିତ୍ର; ସେ ସ୍ଥାବର ଓ ଚର ଦୁହିଁପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀରେ ବସିଛି, ଦୂତି।
ଏକୋ ନିଵସତେ ଶୁଦ୍ଧୋ ଘଟେଷ୍ଵେକଂ ଯଥୋଦକମ୍ । ଘଟନାଶାତ୍ପ୍ରଯାତ୍ଯେକମେକତ୍ଵଂ ତ୍ଵଂ ନ ବୁଧ୍ଯସେ
ଏକ ପବିତ୍ର ଆତ୍ମା ଏକାକି ବସିଥାଏ, ଯେପରି ଘଡ଼ିରେ ଜଳ; ଘଡ଼ି ଭାଙ୍ଗିଗଲେ, ସେଇ ଜଳ ପୁନି ଏକତାକୁ ଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଏହା ବୁଝୁନାହଁ।
ପିଂଡନାଶାଦଯଂ ଚାତ୍ମା ଏକରୂପୋ ଵିଜାଯତେ । ଏକଂ ରୂପଂ ମଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ସଂସାରେ ଵସତା ସଦା
ଦେହ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ଏହି ଆତ୍ମା ଏକ ରୂପରେ ରହିଯାଏ; ଏହି ସଂସାରରେ ସଦା ଏକ ରୂପକୁ ମୁଁ ଦେଖିଛି।
ଏଵଂ ଵଦ ସ୍ଵତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଯସ୍ଯାର୍ଥମିହ ଚାଗତା । ଦର୍ଶଯସ୍ଵ ଅପୂର୍ଵଂ ମେ ଯଦି ଭୋକ୍ତୁମିହେଚ୍ଛସି
ତୁମେ ଏଠାକୁ କାହିଁକି ଆସିଛ, ଏହି କଥା ନିଜେ ବୁଝି ବୁଝି କହ। ଯଦି ଏଠାରେ କିଛି ଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହଁ, ତେବେ ମୋତେ ଏମିତି କିଛି ଦେଖାଅ ଯାହା ପୂର୍ବେ କେବେ ଦେଖିନଥିଲି।
ଵ୍ଯାଧିନା ପୀଡ୍ଯମାନସ୍ଯ କଫେନାପି ଵୃତସ୍ଯ ଚ । ଅଂଗାଦ୍ଵିଚଲତେ ଶୋଣଃ ସ୍ଥାନଭ୍ରଷ୍ଟୋଭିଜାଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ରୋଗରେ ପୀଡିତ ହୁଏ ଏବଂ ଶରୀର ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଢାକିଯାଏ, ତେବେ ଅଙ୍ଗରୁ ରକ୍ତ ବହିଯାଏ ଏବଂ ଏହା ନିଜ ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଏ।
ଅଂଗସଂଧିଷୁ ସର୍ଵାସୁ ପଲତ୍ଵଂ ଚାଂତରଂ ଗତଃ । ଏକତୋ ନାଶମାଯାତି ସ୍ଵଂ ହି ରୂପଂ ପରିତ୍ଯଜେତ୍
ଯେତେବେଳେ ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଯୋଡ଼ରେ ଅସାରତା ଆସିଯାଏ, ଏହା ଏକ ପଟେ ଛାଡ଼ିଯାଏ ଏବଂ ପୁଣି ଫେରି ଆସେନାହିଁ; ଏହା ନିଜ ଆକୃତିକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ।
ଵିଷ୍ଠାତ୍ଵଂ ଜାଯତେ ଶୀଘ୍ରଂ କୃମିଭିଶ୍ଚ ଭଵେତ୍କିଲ । ତଦ୍ଵଦ୍ଦୁଃଖକରଂ ଵାପି ନିଜରୂପଂ ପରିତ୍ଯଜେତ୍
ଏହା ଶୀଘ୍ର ମଳରେ ପରିଣତ ହୁଏ ଏବଂ କୀଟମାନେ ଖାଇଦିଅନ୍ତି; ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଦେଇ ଏହା ନିଜ ଆକୃତିକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ।
ଶ୍ରୂଯତାଂ ଜାଯତେ ପଶ୍ଚାତ୍କୃମିଦୁର୍ଗଂଧସଂକୁଲମ୍ । ଜାଯଂତେ ତତ୍ର ଵୈ ଯୂକାଃ କୃମଯୋ ଵା ନ ସଂଶଯଃ
ଶୁଣ, ପରେ ଏହା କୀଟ ଏବଂ ଦୁର୍ଗନ୍ଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ସେଠାରେ ନିଶ୍ଚୟ ଉକୁନ କିମ୍ବା କୀଟ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ସକୃମିଃ କୁରୁତେ ସ୍ଫୋଟଂ କଂଡୂଂ ଚ ପରିଦାରୁଣାମ୍ । ଵ୍ଯଥାମୁତ୍ପାଦଯେଦ୍ଯୂକା ସର୍ଵାଂଗଂ ପରିଚାଲଯେତ୍
କିଛି କୀଟ ଶରୀରରେ ଫୋଡ଼ା ଏବଂ ତୀବ୍ର ଖୋଜଲା ହେବାକୁ କାରଣ ହୁଏ; ଉକୁନ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇ ସମଗ୍ର ଶରୀରକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦିଏ।
ନଖାଗ୍ରୈର୍ଘୃଷ୍ଯମାଣା ସା କଂଡୂଃ ଶାଂତା ପ୍ରଜାଯତେ । ତଦ୍ଵତ୍ତୈଶ୍ଚ ଶୃଣୁଷ୍ଵୈଵ ସୁରତସ୍ଯ ନ ସଂଶଯଃ
ନଖର ଟିପରେ ଖୋଜଲା ଚୁଲିଲେ ଶାନ୍ତି ମିଳେ; ଏହିପରି ମଧୁର ଭୋଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଭୁଂଜତ୍ଯେଵ ରସାନ୍ମର୍ତ୍ଯଃ ସୁଭିକ୍ଷାନ୍ପିବତେ ପୁନଃ । ଵାଯୁନା ତେନ ପ୍ରାଣେନ ପାକସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଣୀଯତେ
ମଣିଷ ରସ ଉପଭୋଗ କରେ ଏବଂ ପୁଣି ପୁଣି ପୋଷ୍ଟିକ ପଦାର୍ଥ ପିଏ; ସେଇ ପବନ, ସେଇ ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଏହା ପାଚନ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯାଏ।
ଯଦ୍ଭକ୍ତଂ ପ୍ରାଣିଭିର୍ଦୂତି ପାକସ୍ଥାନଂ ଗତଂ ପୁନଃ । ସର୍ଵଂ ତତ୍ପିହିତଂ ତତ୍ର ଵାଯୁର୍ଵୈ ପାତଯେନ୍ମଲମ୍
ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେ ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ ଏବଂ ଏହା ପାଚନ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚେ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଢାକିଯାଏ, ଏବଂ ପବନ ଦ୍ୱାରା ମଳ ବାହାରକୁ ନିକାଳାଯାଏ।
ସାରଭୂତୋ ରସସ୍ତତ୍ର ତଦ୍ରକ୍ତଶ୍ଚ ପ୍ରଜାଯତେ । ନିର୍ମଲଃ ଶୁଦ୍ଧଵୀର୍ଯସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଯାତି ଚ
ସେଠାରେ ମୂଳ ରସ ହୁଏ, ଏହି ରସରୁ ରକ୍ତ ତିଆରି ହୁଏ; ଏହା ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଶକ୍ତି ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଏ।