ମୃତ୍ତିକଯୋଦକେନାପି ସମଂତାତ୍ପରିଣାମଯେତ୍ । ଲିପିତଂ ଲେପକୈଃ କାଷ୍ଠଂ ଚିତ୍ରଂ ଭଵତି ଚିତ୍ରକୈଃ
ମାଟି ଏବଂ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖରୁ ଗଠନ ହୁଏ; କାଠକୁ ଲେପ ଲଗାଇଲେ, ଚିତ୍ରରେ ଶୋଭା ପାଏ।
ପ୍ରଥମଂ ରୂପମାଯାତି ଗୃହଂ ସୂତ୍ରେଣ ସୂତ୍ରିତମ୍ । ପୁଷ୍ଣଂତି ଚ ସ୍ଵଯଂ ତତ୍ତୁ ଲେପନାଦ୍ଵୈ ଦିନେ ଦିନେ
ପ୍ରଥମେ ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ, ଘରକୁ ତାନା ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଏ; ଏବଂ ଦିନକୁ ଦିନ ଲେପ ଲଗାଇ ଏହାକୁ ପୋଷଣ କରାଯାଏ।
ଵାଯୁନାଂଦୋଲିତଂ ନିତ୍ଯଂ ଗୃହଂ ଚ ମଲିନାଯତେ । ମଧ୍ଯମୋ ଵର୍ତୁତଃ କାଲୋ ଗୃହସ୍ଯ ପରିକଥ୍ଯତେ
ପବନ ଦ୍ୱାରା ସଦା ହଲୁଚିଯାଏ, ଘର ମେଳା ହୁଏ; ମଧ୍ୟବୟସରେ ଘରର ବୟସ୍ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ।
ରୂପହାନିର୍ଭଵେତ୍ତସ୍ଯ ଗୃହସ୍ଵାମୀ ଵିଲେପଯେତ୍ । ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ଚ ଗୃହସ୍ଵାମୀ ରୂପଵତ୍ତ୍ଵଂ ନଯେଦ୍ଗୃହମ୍
ଏହାର ରୂପ ହ୍ରାସ ପାଏ, ଘରମାଳିକ ଲେପ ଲଗାନ୍ତି; ଏବଂ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଘରକୁ ଆଉ ଏକ ଶୋଭା ଦେଇଥାନ୍ତି।
ତାରୁଣ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ଗେହସ୍ଯ ଦୂତିକେ ପରିକଥ୍ଯତେ । କାଷ୍ଠସଂଘୈଶ୍ଚ ଜୀର୍ଣତ୍ଵଂ ବହୁକାଲୈଃ ପ୍ରଯାତି ସଃ
ଏହି ଘରର ତାରୁଣ୍ୟ, ଓ ଦୂତିକେ, ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ; ବହୁ ସମୟ ପରେ କାଠ ଗଠନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଜରାଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
ସ୍ଥାନଭ୍ରଷ୍ଟାଃ ପ୍ରଜାଯଂତେ ମୂଲାଗ୍ରେ ପ୍ରଚଲଂତି ତେ । ନ ସହେଲ୍ଲେପନାଭାରମାଧାରେଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠତି
ମୂଳରେ ଥିବା ଅଂଶ ଢିଲା ହେବାକୁ ଲାଗେ ଏବଂ ହଲୁଚିଯାଏ; ଲେପର ଭାର ବହିପାରେ ନାହିଁ, ଏହା ଦୃଢ଼ ରହିପାରେ ନାହିଁ।
ଏତଦ୍ଗୃହସ୍ଯ ଵାର୍ଦ୍ଧକ୍ଯଂ କଥିତଂ ଶୃଣୁ ଦୂତିକେ । ପତମାନଂ ଗୃହଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗୃହସ୍ଵାମୀ ପରିତ୍ଯଜେତ୍
ଏହିପରି ଘରର ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଶୁଣ, ଓ ଦୂତିକେ; ଘର ଭାଙ୍ଗିଯାଉଥିବା ଦେଖି, ଘରମାଳିକ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି।
ଗୃହମନ୍ଯଂ ପ୍ରଵେଶାଯ ପ୍ରଯାତ୍ଯେଵ ହି ସତ୍ଵରମ୍ । ତଥା ବାଲ୍ଯଂ ଚ ତାରୁଣ୍ଯଂ ନୃଣାଂ ଵୃଦ୍ଧତ୍ଵମେଵ ଚ
ସେ ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ୟ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏଭଳି ଭାବରେ, ଶିଶୁବୟସ୍, ତାରୁଣ୍ୟ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆସେ।
ସ ବାଲ୍ଯେ ବାଲରୂପଶ୍ଚ ଜ୍ଞାନହୀନଂ ପ୍ରକାରଯେତ୍ । ଚିତ୍ରଯେତ୍କାଯମେଵାପି ଵସ୍ତ୍ରାଲଂକାରଭୂଷଣୈଃ
ଶିଶୁବୟସ୍ରେ, ସେ ଶିଶୁର ଆକୃତି ଦେଖାଏ, ଜ୍ଞାନ ନଥାଏ; ଦେହକୁ ବସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଆଳଙ୍କାରରେ ଶୃଙ୍ଗାର କରେ।
ଲେପନୈଶ୍ଚଂଦନୈଶ୍ଚାନ୍ଯୈସ୍ତାଂବୂଲପ୍ରଭଵାଦିଭିଃ । କାଯସ୍ତରୁଣତାଂ ଯାତି ଅତିରୂପୋ ଵିଜାଯତେ
ଲେପ, ଚନ୍ଦନ ଏବଂ ତାମ୍ବୁଳ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଦେହ ତାରୁଣ୍ୟ ପାଏ ଏବଂ ଅତି ରୂପଶାଳୀ ହୁଏ।
ବାହ୍ଯାଭ୍ଯଂତରମେଵାପି ରସୈଃ ସର୍ଵୈଃ ପ୍ରପୋଷଯେତ୍ । ତେନ ପୋଷଣଭାଵେନ ପରିପୁଷ୍ଟଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ବାହାର ଏବଂ ଭିତର, ଦୁଇଁଟିକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ରସ ଦ୍ୱାରା ପୋଷଣ କରେ; ଏହି ପୋଷଣ ଦ୍ୱାରା ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉନ୍ନତି ପାଏ।
ଜାଯତେ ମାଂସଵୃଦ୍ଧିସ୍ତୁ ରସୈଶ୍ଚାପି ନଵୋତ୍ତମା । ଯାଂତି ଵିସ୍ତରତାଂ ରାଜନ୍ନଂଗାନ୍ଯାପ୍ଯାଯିତାନ୍ଯପି
ମାଂସର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ନୂତନ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଓ ରାଜା, ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୋଷିତ ହୁଏ।
ପ୍ରତ୍ଯଂଗାନି ରସୈଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଵଂସ୍ଵଂ ରୂପଂ ପ୍ରଯାଂତି ଵୈ । ଦଂତାଧରୌ ସ୍ତନୌ ବାହୂ କଟିପୃଷ୍ଠମୁରୂ ଉଭେ
ଦାନ୍ତ, ଓଠ, ସ୍ତନ, ବାହୁ, କମର, ପିଠ, ଉଭୟ ଉରୁ—ଏହି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଂଗ ନିଜ ନିଜ ରସ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଆକୃତି ନେଇଥାଏ।
ହସ୍ତପାଦତଲୌ ତଦ୍ଵଦ୍ଵୃଦ୍ଧିତ୍ଵଂ ପ୍ରତିପେଦିରେ । ଉଭାଭ୍ଯାମପି ତାନ୍ଯେଵ ଵୃଦ୍ଧିମାଯାଂତି ତାନି ଵୈ
ହାତ ଓ ପାଦ ତଳ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ବଢ଼ିଥାଏ; ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ସମୟ ସହିତ ଆକାରରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
ଅଂଗାନି ରସମାଂସାଭ୍ଯାଂ ସୁରୂପାଣି ଭଵଂତି ତେ । ତୈଃ ସ୍ଵରୂପୈର୍ଭଵେନ୍ମର୍ତ୍ଯୋ ରସବଦ୍ଧଶ୍ଚ ଦୂତିକେ
ଅଂଗଗୁଡ଼ିକ ରସ ଓ ମାଂସ ଦ୍ୱାରା ସୁନ୍ଦର ହୁଏ; ଏହି ଆକୃତି ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ରସରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ବସିଥାଏ, ଦୂତି।
ସୁରୂପଃ କଥ୍ଯତେ ମର୍ତ୍ଯୋ ଲୋକେ କେନ ପ୍ରିଯୋ ଭଵେତ୍ । ଵିଷ୍ଠାମୂତ୍ରସ୍ଯ ଵୈ କୋଶଃ କାଯ ଏଷ ଚ ଦୂତିକେ
ମଣିଷକୁ ଲୋକେ ସୁନ୍ଦର କୁହନ୍ତି—କିଏ ତାକୁ ପ୍ରିୟ କରେ? ଏହି ଦେହ ତ ମଳ ଓ ପେଶାବର ଏକ ପାତ୍ର ଅଟେ, ଦୂତି।
ଅପଵିତ୍ରଶରୀରୋଯଂ ସଦା ସ୍ରଵତି ନିର୍ଘୃଣଃ । ତସ୍ଯ କିଂ ଵର୍ଣ୍ଯତେ ରୂପଂ ଜଲବୁଦ୍ବୁଦଵଚ୍ଛୁଭେ
ଏହି ଦେହ ଅପବିତ୍ର, ସଦା ଝରୁଛି ଓ କଠୋର; ଏଠାରେ କଣ ସୁନ୍ଦରତା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଶୁଭେ? ଏହା ଜଳର ବୁଦ୍ବୁଦି ପରି।
ଯାଵତ୍ପଂଚାଶଦ୍ଵର୍ଷାଣି ତାଵତ୍ତିଷ୍ଠତି ଵୈ ଦୃଢଃ । ପଶ୍ଚାଚ୍ଚ ଜାଯତେ ହାନିସ୍ତସ୍ଯୈଵାପି ଦିନେଦିନେ
ପଞ୍ଚାଶି ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେହ ଦୃଢ଼ ରହେ, ତାପରେ ଦିନକୁ ଦିନ ତାହାର ଅବନତି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ଦଂତାଃ ଶିଥିଲତାଂ ଯାଂତି ତଥା ଲାଲାଯତେ ମୁଖମ୍ । ଚକ୍ଷୁର୍ଭ୍ଯାମପି ପଶ୍ଯେନ୍ନ କର୍ଣାଭ୍ଯାଂ ନ ଶୃଣୋତି ଚ
ଦାନ୍ତ ଢିଲା ହୁଏ, ମୁଁହୁ ଲାଲା ଝରାଏ; ଆଖି ଦେଖିପାରେନି, କାନ ଶୁଣିପାରେନି।
ଗତିଂ କର୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ନୋତି ହସ୍ତପାଦୈଶ୍ଚ ଦୂତିକେ । ଅକ୍ଷମୋ ଜାଯତେ କାଯୋ ଜରାକାଲେନ ପୀଡିତଃ
ହାତ ପା ଦ୍ୱାରା ଚାଲିପାରେନି, ଦୂତି; ବୟସର ଦୁଃଖରେ ଦେହ ଅସମର୍ଥ ହୋଇଯାଏ।
ତଦ୍ରସଃ ଶୋଷମାଯାତି ଜରାଗ୍ନିତାପଶୋଷିତଃ । ଅକ୍ଷମୋ ଜାଯତେ ଦୂତି କେନ ରୂପତ୍ଵମିଷ୍ଯତେ
ସେଇ ରସ ବୟସର ତାପରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ; ଦେହ ଅସମର୍ଥ ହୁଏ, ଦୂତି—ଏପରି ଦେହରେ କିପରି ସୁନ୍ଦରତା ଆଶା କରିବି?
ଯଥା ଜୀର୍ଣଂ ଗୃହଂ ଯାତି କ୍ଷଯମେଵଂ ନ ସଂଶଯଃ । ତଥା ସଂକ୍ଷଯମାଯାତି ଵାର୍ଦ୍ଧକେ ତୁ କଲେଵରମ୍
ଯେପରି ଜରା ଘର ଅବଶ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ସେପରି ବୟସରେ ଦେହ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅବନତିକୁ ପାଏ।
ମମରୂପଂ ସମାଯାତଂ ଵର୍ଣସ୍ଯେଵଂ ଦିନେ ଦିନେ । କେନାହଂ ରୂପସଂଯୁକ୍ତା କେନ ରୂପତ୍ଵମିଷ୍ଯତେ
ମୋର ସୁନ୍ଦରତା ଦିନକୁ ଦିନ ରଙ୍ଗ ପରି ହ୍ରାସ ପାଇଛି; କିଏ ମୋତେ ସୁନ୍ଦର କହେ, କିଏ ସୁନ୍ଦରତା ଆଶା କରେ?
ଯଥା ଜୀର୍ଣଂ ଗୃହଂ ଯାତି କେନାସୌ ପୁରୁଷୋ ବଲୀ । ଯସ୍ଯାର୍ଥମାଗତା ଦୂତି ଭଵତୀ କେନ ଶଂସତି
ଯେପରି ଜରା ଘର ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ସେଇ ପୁରୁଷ କିପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ? କାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଆସିଛ, ଦୂତି—କିଏ ତାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ?
କିମୁ ଚୈଵ ତ୍ଵଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ମମାଂଗେ ଵଦ ସାଂପ୍ରତମ୍ । ତସ୍ଯାଂଗାଦିହ ହୀନଂ ଚ ଦୂତି ନାସ୍ତ୍ଯଧିକଂ ତଥା
ମୋ ଅଂଗରେ ଏବେ କଣ ଦେଖିଛ? ଦୂତି, ଏଠାରେ ମୋ ଅଂଗ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ—ଏଠି ଅଧିକ କିଛି ନାହିଁ।
ଯଥା ତ୍ଵଂ ଚ ତଥାସୌଵୈ ତଥାହଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । କସ୍ଯ ରୂପଂ ନ ଵିଦ୍ଯେତ ରୂପଵାନ୍ନାସ୍ତି ଭୂତଲେ
ତୁମେ ଯେପରି, ସେଉଁପରି ସେ, ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ—ଏଠାରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; କାହାର ସୁନ୍ଦରତା ଅବିନାଶୀ? ପୃଥିବୀରେ କେହି ସତ୍ୟ ସୁନ୍ଦର ନୁହଁନ୍ତି।
ଉଚ୍ଛ୍ରାଯାଃ ପତନାଂତାଶ୍ଚ ନଗାସ୍ତୁ ଗିରଯଃ ଶୁଭେ । କାଲେନ ପୀଡିତା ଯାଂତି ତଦ୍ଵଦ୍ଭୂତାଶ୍ଚ ନାନ୍ଯଥା
ଉଚ୍ଚ ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ସମୟରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି, ଶୁଭେ; ସମୟର ଦୁଃଖରେ ସେମାନେ ନଶିଯାନ୍ତି, ସେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ—ଏହାର କିଛି ଅନ୍ୟଥା ନୁହଁ।
ଅରୂପୋ ରୂପଵାନ୍ଦିଵ୍ଯ ଆତ୍ମା ସର୍ଵଗତଃ ଶୁଚିଃ । ସ୍ଥାଵରେଷ୍ଵେଵ ସର୍ଵେଷୁ ଜଂଗମେଷୁ ଚ ଦୂତିକେ
ଦିବ୍ୟ ଆତ୍ମା ରୂପହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସୁନ୍ଦରତାର ଧାରକ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି ଓ ପବିତ୍ର; ସେ ସ୍ଥାବର ଓ ଚର ଦୁହିଁପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀରେ ବସିଛି, ଦୂତି।
ଏକୋ ନିଵସତେ ଶୁଦ୍ଧୋ ଘଟେଷ୍ଵେକଂ ଯଥୋଦକମ୍ । ଘଟନାଶାତ୍ପ୍ରଯାତ୍ଯେକମେକତ୍ଵଂ ତ୍ଵଂ ନ ବୁଧ୍ଯସେ
ଏକ ପବିତ୍ର ଆତ୍ମା ଏକାକି ବସିଥାଏ, ଯେପରି ଘଡ଼ିରେ ଜଳ; ଘଡ଼ି ଭାଙ୍ଗିଗଲେ, ସେଇ ଜଳ ପୁନି ଏକତାକୁ ଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଏହା ବୁଝୁନାହଁ।
ପିଂଡନାଶାଦଯଂ ଚାତ୍ମା ଏକରୂପୋ ଵିଜାଯତେ । ଏକଂ ରୂପଂ ମଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ସଂସାରେ ଵସତା ସଦା
ଦେହ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ଏହି ଆତ୍ମା ଏକ ରୂପରେ ରହିଯାଏ; ଏହି ସଂସାରରେ ସଦା ଏକ ରୂପକୁ ମୁଁ ଦେଖିଛି।