ଯାଵତ୍ତିଷ୍ଠତି ତାରୁଣ୍ଯଂ ତାଵଦ୍ଭୁଂଜଂତି ମାନଵାଃ । ସୁଖଭୋଗାଦିକଂ ସର୍ଵଂ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ରମତେ ନରଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯୁବାବସ୍ଥା ରହିଥାଏ, ମଣିଷ ଚାହିଁଲେ ସମସ୍ତ ସୁଖ ଭୋଗ କରେ; ନର ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ଲୀନ ହୁଏ।
ଯାଵତ୍ତିଷ୍ଠତି ତାରୁଣ୍ଯଂ ତାଵଦ୍ଭୋଗାନ୍ପ୍ରଭୁଂଜତେ । ଵଯସ୍ଯପି ଗତେ ଭଦ୍ରେ ତାରୁଣ୍ଯେ କିଂ କରିଷ୍ଯତି
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯୁବାବସ୍ଥା ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି; ବୟସ ଆସିଗଲେ, ହେ ଭଦ୍ରେ, ତେବେ ଯୁବାବସ୍ଥାର କଣ ଉପଯୋଗ?
ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଵାର୍ଦ୍ଧକେ ଦେଵି କିଂଚିତ୍କାର୍ଯଂ ନ ସିଧ୍ଯତି । ସ୍ଥଵିରଶ୍ଚିଂତଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ସୁଖକାର୍ଯଂ ନ ଗଚ୍ଛତି
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସିଲେ, ହେ ଦେବୀ, କୌଣସି କାମ ସଫଳ ହୁଏନାହିଁ; ବୃଦ୍ଧ ଲୋକ ସଦା ଚିନ୍ତା କରେ, ସୁଖ ମିଳେନାହିଁ।
ଵଯସ୍ଯପି ଗତେ ବାଲେ କ୍ରିଯତେ ସେତୁବଂଧନମ୍ । ତାଦୃଶୋଯଂ ଭଵେତ୍କାଯସ୍ତାରୁଣ୍ଯେ ତୁ ଗତେ ଶୁଭେ
ବୟସ ଆସିଗଲେ, ହେ କନ୍ୟା, ସେତୁ ବନ୍ଧିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଏ; ଯୁବାବସ୍ଥା ଶେଷ ହେଲେ ଶରୀର ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ, ହେ ଶୁଭେ।
ତସ୍ମାଦ୍ଭୁଂକ୍ଷ୍ଵ ସୁଖେନାପି ପିବସ୍ଵ ମଧୁମାଧଵୀମ୍ । କାମାବାଣା ଦହଂତ୍ଯଂଗଂ ତଵେମେ ଚାରୁଲୋଚନେ
ସେଥିପାଇଁ, ସୁଖରେ ଆପଣ ଆନନ୍ଦ କର, ମଧୁ ମିଶିତ ମଦ ଖାଉ। ରୂପବତୀ ନୟନବତୀ, ଆପଣଙ୍କ ଦେହକୁ କାମର ବାଣ ଜଳାଉଛି।
ଅଯମେକଃ ସମାଯାତଃ ପୁରୁଷୋ ରୂପଵାନ୍ଗୁଣୀ । ଅଯଂ ହି ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ସର୍ଵଜ୍ଞୋ ଗୁଣଵାନ୍ଧନୀ
ଏଠିକୁ ଏକ ରୂପବାନ୍, ଗୁଣୀୟ ପୁରୁଷ ଆସିଛନ୍ତି। ଏହି ପୁରୁଷ ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମାନ, ସବୁ କିଛି ଜାଣିଥିବା, ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଧନୀ।
ତଵାର୍ଥେ ନିତ୍ଯସଂଯୁକ୍ତଃ ସ୍ନେହେନ ଵରଵର୍ଣିନି । ସୁକଲୋଵାଚ- ବାଲ୍ଯଂ ନାସ୍ତ୍ଯପି ଜୀଵସ୍ଯ ତାରୁଣ୍ଯଂ ନାସ୍ତି ଜୀଵିତେ
ଓ ଶୁଭ୍ରବର୍ଣ୍ଣା, ତାଙ୍କର ସ୍ନେହ ଏବଂ ଭକ୍ତି ସଦା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଅଟୁଟ। ସୁକଳା କହିଲେ— ଜୀବର କୌଣସି ଶିଶୁବୟସ୍ ନାହିଁ, ଜୀବନରେ ତାରୁଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଵୃଦ୍ଧତ୍ଵଂ ନାସ୍ତି ଚୈଵାସ୍ଯ ସ୍ଵଯଂସିଦ୍ଧଃ ସୁସିଦ୍ଧିଦଃ । ଅମରୋ ନିର୍ଜରୋ ଵ୍ଯାପୀ ସୁସିଦ୍ଧଃ ସର୍ଵଵିତ୍ତମଃ
ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ସେ ନିଜେ ନିଜକୁ ସଫଳ କରିଛନ୍ତି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧି ଦେବାକୁ ସକ୍ଷମ, ଅମର, ବୃଦ୍ଧିହୀନ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପି, ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅକାମଃ କାମଦୋ ଲୋକେ ଆତ୍ମରୂପେଣ ଵର୍ତତେ । ଯଥା ଗେହସ୍ଯ ସଂସ୍ଥାନଂ ତଥା କାଯସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତେ
ସେ କାମନାହୀନ, ତଥାପି ଲୋକମାନଙ୍କୁ କାମନା ପୂରଣ କରାନ୍ତି, ନିଜ ଆତ୍ମାର ରୂପରେ ବସିଛନ୍ତି। ଯେପରି ଘରର ଗଠନ, ସେପରି ଦେହର ଆକୃତି।
ଯଥା ଵାର୍ଦ୍ଧକିନା କାଯସ୍ତଥା ସୂତ୍ରେଣ ମଂଦିରମ୍ । ଅନେକକାଷ୍ଠସଂଘାତୈର୍ନାନା ଦାରୁସମୁଚ୍ଚଯୈଃ
ଯେପରି ଘର ତାନା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ହୁଏ, ବହୁ କାଠର ଗଠନ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କାଠର ଏକତ୍ରିକରଣରେ ତିଆରି ହୁଏ,
ମୃତ୍ତିକଯୋଦକେନାପି ସମଂତାତ୍ପରିଣାମଯେତ୍ । ଲିପିତଂ ଲେପକୈଃ କାଷ୍ଠଂ ଚିତ୍ରଂ ଭଵତି ଚିତ୍ରକୈଃ
ମାଟି ଏବଂ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖରୁ ଗଠନ ହୁଏ; କାଠକୁ ଲେପ ଲଗାଇଲେ, ଚିତ୍ରରେ ଶୋଭା ପାଏ।
ପ୍ରଥମଂ ରୂପମାଯାତି ଗୃହଂ ସୂତ୍ରେଣ ସୂତ୍ରିତମ୍ । ପୁଷ୍ଣଂତି ଚ ସ୍ଵଯଂ ତତ୍ତୁ ଲେପନାଦ୍ଵୈ ଦିନେ ଦିନେ
ପ୍ରଥମେ ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ, ଘରକୁ ତାନା ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଏ; ଏବଂ ଦିନକୁ ଦିନ ଲେପ ଲଗାଇ ଏହାକୁ ପୋଷଣ କରାଯାଏ।
ଵାଯୁନାଂଦୋଲିତଂ ନିତ୍ଯଂ ଗୃହଂ ଚ ମଲିନାଯତେ । ମଧ୍ଯମୋ ଵର୍ତୁତଃ କାଲୋ ଗୃହସ୍ଯ ପରିକଥ୍ଯତେ
ପବନ ଦ୍ୱାରା ସଦା ହଲୁଚିଯାଏ, ଘର ମେଳା ହୁଏ; ମଧ୍ୟବୟସରେ ଘରର ବୟସ୍ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ।
ରୂପହାନିର୍ଭଵେତ୍ତସ୍ଯ ଗୃହସ୍ଵାମୀ ଵିଲେପଯେତ୍ । ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ଚ ଗୃହସ୍ଵାମୀ ରୂପଵତ୍ତ୍ଵଂ ନଯେଦ୍ଗୃହମ୍
ଏହାର ରୂପ ହ୍ରାସ ପାଏ, ଘରମାଳିକ ଲେପ ଲଗାନ୍ତି; ଏବଂ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଘରକୁ ଆଉ ଏକ ଶୋଭା ଦେଇଥାନ୍ତି।
ତାରୁଣ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ଗେହସ୍ଯ ଦୂତିକେ ପରିକଥ୍ଯତେ । କାଷ୍ଠସଂଘୈଶ୍ଚ ଜୀର୍ଣତ୍ଵଂ ବହୁକାଲୈଃ ପ୍ରଯାତି ସଃ
ଏହି ଘରର ତାରୁଣ୍ୟ, ଓ ଦୂତିକେ, ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ; ବହୁ ସମୟ ପରେ କାଠ ଗଠନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଜରାଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
ସ୍ଥାନଭ୍ରଷ୍ଟାଃ ପ୍ରଜାଯଂତେ ମୂଲାଗ୍ରେ ପ୍ରଚଲଂତି ତେ । ନ ସହେଲ୍ଲେପନାଭାରମାଧାରେଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠତି
ମୂଳରେ ଥିବା ଅଂଶ ଢିଲା ହେବାକୁ ଲାଗେ ଏବଂ ହଲୁଚିଯାଏ; ଲେପର ଭାର ବହିପାରେ ନାହିଁ, ଏହା ଦୃଢ଼ ରହିପାରେ ନାହିଁ।
ଏତଦ୍ଗୃହସ୍ଯ ଵାର୍ଦ୍ଧକ୍ଯଂ କଥିତଂ ଶୃଣୁ ଦୂତିକେ । ପତମାନଂ ଗୃହଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗୃହସ୍ଵାମୀ ପରିତ୍ଯଜେତ୍
ଏହିପରି ଘରର ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଶୁଣ, ଓ ଦୂତିକେ; ଘର ଭାଙ୍ଗିଯାଉଥିବା ଦେଖି, ଘରମାଳିକ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି।
ଗୃହମନ୍ଯଂ ପ୍ରଵେଶାଯ ପ୍ରଯାତ୍ଯେଵ ହି ସତ୍ଵରମ୍ । ତଥା ବାଲ୍ଯଂ ଚ ତାରୁଣ୍ଯଂ ନୃଣାଂ ଵୃଦ୍ଧତ୍ଵମେଵ ଚ
ସେ ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ୟ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏଭଳି ଭାବରେ, ଶିଶୁବୟସ୍, ତାରୁଣ୍ୟ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆସେ।
ସ ବାଲ୍ଯେ ବାଲରୂପଶ୍ଚ ଜ୍ଞାନହୀନଂ ପ୍ରକାରଯେତ୍ । ଚିତ୍ରଯେତ୍କାଯମେଵାପି ଵସ୍ତ୍ରାଲଂକାରଭୂଷଣୈଃ
ଶିଶୁବୟସ୍ରେ, ସେ ଶିଶୁର ଆକୃତି ଦେଖାଏ, ଜ୍ଞାନ ନଥାଏ; ଦେହକୁ ବସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଆଳଙ୍କାରରେ ଶୃଙ୍ଗାର କରେ।
ଲେପନୈଶ୍ଚଂଦନୈଶ୍ଚାନ୍ଯୈସ୍ତାଂବୂଲପ୍ରଭଵାଦିଭିଃ । କାଯସ୍ତରୁଣତାଂ ଯାତି ଅତିରୂପୋ ଵିଜାଯତେ
ଲେପ, ଚନ୍ଦନ ଏବଂ ତାମ୍ବୁଳ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଦେହ ତାରୁଣ୍ୟ ପାଏ ଏବଂ ଅତି ରୂପଶାଳୀ ହୁଏ।
ବାହ୍ଯାଭ୍ଯଂତରମେଵାପି ରସୈଃ ସର୍ଵୈଃ ପ୍ରପୋଷଯେତ୍ । ତେନ ପୋଷଣଭାଵେନ ପରିପୁଷ୍ଟଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ବାହାର ଏବଂ ଭିତର, ଦୁଇଁଟିକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ରସ ଦ୍ୱାରା ପୋଷଣ କରେ; ଏହି ପୋଷଣ ଦ୍ୱାରା ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉନ୍ନତି ପାଏ।
ଜାଯତେ ମାଂସଵୃଦ୍ଧିସ୍ତୁ ରସୈଶ୍ଚାପି ନଵୋତ୍ତମା । ଯାଂତି ଵିସ୍ତରତାଂ ରାଜନ୍ନଂଗାନ୍ଯାପ୍ଯାଯିତାନ୍ଯପି
ମାଂସର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ନୂତନ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଓ ରାଜା, ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୋଷିତ ହୁଏ।
ପ୍ରତ୍ଯଂଗାନି ରସୈଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଵଂସ୍ଵଂ ରୂପଂ ପ୍ରଯାଂତି ଵୈ । ଦଂତାଧରୌ ସ୍ତନୌ ବାହୂ କଟିପୃଷ୍ଠମୁରୂ ଉଭେ
ଦାନ୍ତ, ଓଠ, ସ୍ତନ, ବାହୁ, କମର, ପିଠ, ଉଭୟ ଉରୁ—ଏହି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଂଗ ନିଜ ନିଜ ରସ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଆକୃତି ନେଇଥାଏ।
ହସ୍ତପାଦତଲୌ ତଦ୍ଵଦ୍ଵୃଦ୍ଧିତ୍ଵଂ ପ୍ରତିପେଦିରେ । ଉଭାଭ୍ଯାମପି ତାନ୍ଯେଵ ଵୃଦ୍ଧିମାଯାଂତି ତାନି ଵୈ
ହାତ ଓ ପାଦ ତଳ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ବଢ଼ିଥାଏ; ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ସମୟ ସହିତ ଆକାରରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
ଅଂଗାନି ରସମାଂସାଭ୍ଯାଂ ସୁରୂପାଣି ଭଵଂତି ତେ । ତୈଃ ସ୍ଵରୂପୈର୍ଭଵେନ୍ମର୍ତ୍ଯୋ ରସବଦ୍ଧଶ୍ଚ ଦୂତିକେ
ଅଂଗଗୁଡ଼ିକ ରସ ଓ ମାଂସ ଦ୍ୱାରା ସୁନ୍ଦର ହୁଏ; ଏହି ଆକୃତି ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ରସରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ବସିଥାଏ, ଦୂତି।
ସୁରୂପଃ କଥ୍ଯତେ ମର୍ତ୍ଯୋ ଲୋକେ କେନ ପ୍ରିଯୋ ଭଵେତ୍ । ଵିଷ୍ଠାମୂତ୍ରସ୍ଯ ଵୈ କୋଶଃ କାଯ ଏଷ ଚ ଦୂତିକେ
ମଣିଷକୁ ଲୋକେ ସୁନ୍ଦର କୁହନ୍ତି—କିଏ ତାକୁ ପ୍ରିୟ କରେ? ଏହି ଦେହ ତ ମଳ ଓ ପେଶାବର ଏକ ପାତ୍ର ଅଟେ, ଦୂତି।
ଅପଵିତ୍ରଶରୀରୋଯଂ ସଦା ସ୍ରଵତି ନିର୍ଘୃଣଃ । ତସ୍ଯ କିଂ ଵର୍ଣ୍ଯତେ ରୂପଂ ଜଲବୁଦ୍ବୁଦଵଚ୍ଛୁଭେ
ଏହି ଦେହ ଅପବିତ୍ର, ସଦା ଝରୁଛି ଓ କଠୋର; ଏଠାରେ କଣ ସୁନ୍ଦରତା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଶୁଭେ? ଏହା ଜଳର ବୁଦ୍ବୁଦି ପରି।
ଯାଵତ୍ପଂଚାଶଦ୍ଵର୍ଷାଣି ତାଵତ୍ତିଷ୍ଠତି ଵୈ ଦୃଢଃ । ପଶ୍ଚାଚ୍ଚ ଜାଯତେ ହାନିସ୍ତସ୍ଯୈଵାପି ଦିନେଦିନେ
ପଞ୍ଚାଶି ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେହ ଦୃଢ଼ ରହେ, ତାପରେ ଦିନକୁ ଦିନ ତାହାର ଅବନତି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ଦଂତାଃ ଶିଥିଲତାଂ ଯାଂତି ତଥା ଲାଲାଯତେ ମୁଖମ୍ । ଚକ୍ଷୁର୍ଭ୍ଯାମପି ପଶ୍ଯେନ୍ନ କର୍ଣାଭ୍ଯାଂ ନ ଶୃଣୋତି ଚ
ଦାନ୍ତ ଢିଲା ହୁଏ, ମୁଁହୁ ଲାଲା ଝରାଏ; ଆଖି ଦେଖିପାରେନି, କାନ ଶୁଣିପାରେନି।
ଗତିଂ କର୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ନୋତି ହସ୍ତପାଦୈଶ୍ଚ ଦୂତିକେ । ଅକ୍ଷମୋ ଜାଯତେ କାଯୋ ଜରାକାଲେନ ପୀଡିତଃ
ହାତ ପା ଦ୍ୱାରା ଚାଲିପାରେନି, ଦୂତି; ବୟସର ଦୁଃଖରେ ଦେହ ଅସମର୍ଥ ହୋଇଯାଏ।