ତତ୍ଵଂ ତେନ ଵିନା ଦେଵି ନ ଦୃଷ୍ଟଂ ନ ଶ୍ରୁତଂ ମଯା । ଅତୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ମହାଦେଵଃ କେଶଵଃ କ୍ଲେଶନାଶନଃ । ତୀର୍ଥରୂପେଣ ଵର୍ତେତ ଦ୍ଵୀପେ ହ୍ଯସ୍ମିନ୍ସୁରେଶ୍ଵରି
ସେ ତତ୍ତ୍ୱ ବିନା, ହେ ଦେବୀ, ମୁଁ କେବେ କିଛି ଦେଖି ନାହିଁ, ଶୁଣି ନାହିଁ। ଏହି କାରଣରୁ, ବିଷ୍ଣୁ, ମହାଦେବ, କେଶବ, ଯିଏ ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତି, ସେ ଏଠାରେ ତୀର୍ଥ ରୂପେ ବିଦ୍ୟମାନ, ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଣୀ।
ତାନି ତୀର୍ଥାନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସାଂପ୍ରତଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ପ୍ରଥମଂ ପୁଷ୍କରଂ କ୍ଷେତ୍ରଂ ତୀର୍ଥାନାଂ ପ୍ରଵରଂ ଶୁଭମ୍ । ଵାରାଣସୀ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ତୁ କ୍ଷେତ୍ରଂ ମୁକ୍ତିପ୍ରଦାଯକମ୍
ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଏବେ ମୁଁ କହିବି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ପ୍ରଥମେ ପୁଷ୍କର, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଏବଂ ଶୁଭ। ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛି ବାରାଣସୀ, ଯାହା ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
ତୃତୀଯଂ ନୈମିଷଂ କ୍ଷେତ୍ରମୃଷୀଣାଂ ପାଵନଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ପ୍ରଯାଗଂ ଵୈ ଚତୁର୍ଥଂ ତୁ ତୀର୍ଥାନାମୁତ୍ତମଂ ସ୍ମୃତମ୍
ତୃତୀୟ ହେଉଛି ନୈମିଷ, ଯାହା ଋଷିମାନେ ପବିତ୍ର କରିଥିବା ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ। ଚତୁର୍ଥ ହେଉଛି ପ୍ରୟାଗ, ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
କାର୍ମୁକଂ ପଂଚମଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଉତ୍ପନ୍ନଂ ଗଂଧମାଦନେ । ଏକାଦଶଂ କାନ୍ଯକୁବ୍ଜଂ ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠତି ଵାମନଃ
ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି କାର୍ମୁକ, ଯାହା ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଏକାଦଶ ହେଉଛି କାନ୍ୟାକୁବ୍ଜ, ଯେଉଁଠାରେ ବାମନ ବସିଛନ୍ତି।
ସପ୍ତମଂ ଵିଶ୍ଵକାଯଂ ତୁ ଅଵରେ ପର୍ଵତେ ଶୁଭେ । ଅଷ୍ଟମଂ ଗୌତମାଖ୍ଯଂ ଚ ମଂଦରେ ନିର୍ମିତଂ ପୁରା
ସପ୍ତମ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱକାୟ, ଏକ ଶୁଭ ପାହାଡ଼ ତଳେ ଅଛି। ଅଷ୍ଟମ ହେଉଛି ଗୌତମ ନାମକ, ଯାହା ପୁରାତନ କାଳରେ ମନ୍ଦର ପର୍ବତରେ ନିର୍ମିତ।
ମଦୋତ୍କଟଂ ତୁ ନଵମଂ ଦଶମଂ ରଥଚୈତ୍ରକମ୍ । ଏକାଦଶଂ କାନ୍ଯକୁବ୍ଜଂ ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠତି ଵାମନଃ
ନବମ ହେଉଛି ମଦୋତ୍କଟ, ଦଶମ ହେଉଛି ରଥଚୈତ୍ରକ। ଏକାଦଶ ହେଉଛି କାନ୍ୟାକୁବ୍ଜ, ଯେଉଁଠାରେ ବାମନ ବସିଛନ୍ତି।
ଦ୍ଵାଦଶଂ ମଲଯଂ ଚୈଵ କୁବ୍ଜାମ୍ରକମତଃ ପରମ୍ । ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରଂ ଗିରିକର୍ଣଂ କେଦାରଂ ଗତିଦାଯକମ୍
ଦ୍ୱାଦଶ ହେଉଛି ମଲୟ, ତାପରେ କୁବ୍ଜାମ୍ରକ, ତାପରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ଗିରିକର୍ଣ୍ଣ ଓ ମୁକ୍ତିଦାୟକ କେଦାର।
ବାହ୍ଯଂ ହିମଵତଃ ପୃଷ୍ଠେ ଗୋକର୍ଣେ ଗୋପକଂ ତଥା । ସ୍ଥାନେଶ୍ଵରଂ ହିମାଦ୍ରୌ ଚ ବିଲ୍ଵକେ ବିଲ୍ଵପତ୍ରିକମ୍
ହିମାଲୟ ପଛପଟେ ବାହ୍ୟ, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗୋପକ, ହିମାଦ୍ରିରେ ସ୍ଥାନେଶ୍ୱର, ବିଳ୍ବକ ଓ ବିଳ୍ବପତ୍ରିକ।
ଶ୍ରୀଶୈଲେ ମାଧଵଂ ତୀର୍ଥଂ ଭଦ୍ରଂ ଭଦ୍ରେଶ୍ଵରେ ତଥା । ଵାରାହେ ଵିଜଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଵୈଷ୍ଣଵେ ଗିରୌ
ଶ୍ରୀଶୈଳ, ମାଧବ ତୀର୍ଥ, ଭଦ୍ରେ ଭଦ୍ରେଶ୍ୱର, ବାରାହରେ ବିଜୟ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ପାହାଡ଼ରେ ବୈଷ୍ଣବ।
ରୌଦ୍ରଂ ତୁ ରୁଦ୍ରକୋଟେ ତୁ ପୈତ୍ର୍ଯଂ କାଲିଜରେ ଗିରୌ । କଂପିଲେ କାପିଲଂ ତୀର୍ଥଂ ମୁକୁଟେ କର୍କୋଟକଂ ତଥା
ରୌଦ୍ର ରୁଦ୍ରକୋଟିରେ, ପୈତ୍ର୍ୟ କାଳିଜର ପାହାଡ଼ରେ, କମ୍ପିଳାରେ କପିଳ ତୀର୍ଥ, ମୁକୁଟରେ କର୍କୋଟକ।
ଶାଲଗ୍ରାମୋଦ୍ଭଵଂ ତୀର୍ଥଂ ଗଲ୍ଲିକାଯାଂ ସୁରେଶ୍ଵରି । ନର୍ମଦାଯାଂ ଶିଵାଖ୍ଯଂ ତୁ ମାଯାଯାଂ ଵିଶ୍ଵରୂପକମ୍
ଶାଳଗ୍ରାମରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ତୀର୍ଥ, ଗଲ୍ଲିକାରେ ସୁରେଶ୍ୱରୀ, ନର୍ମଦାରେ ଶିବ ଓ ମାୟାରେ ବିଶ୍ୱରୂପକ।
ଉତ୍ପଲାକ୍ଷଂ ସହସ୍ରାକ୍ଷଂ ଜାତଂ ଵୈ ରୈଵତେ ଗିରୌ । ଗଂଗାଯାଂ ପିତୃତୀର୍ଥଂ ଚ ଵିଷ୍ଣୁପାଦୋଦ୍ଭଵଂ ତଥା
ଉତ୍ପଳାକ୍ଷ ଓ ସହସ୍ରାକ୍ଷ ରୈବତ ପାହାଡ଼ରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ଗଙ୍ଗାରେ ପିତୃତୀର୍ଥ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ତୀର୍ଥ।
ଵିପାଶାଯାଂ ଵିପାପା ଚ ପାଟଲେ ପୁଂଡ୍ରଵର୍ଦ୍ଧନମ୍ । ନାରାଯଣଂ ସୁପାର୍ଶ୍ଵେ ତୁ ତ୍ରିକୂଟେ ଵିଷ୍ଣୁମଂଦିରମ୍
ବିପାଶାରେ ବିପାପା, ପାଟଳାରେ ପୁଣ୍ଡ୍ରବର୍ଦ୍ଧନ, ସୁପାର୍ଶ୍ୱରେ ନାରାୟଣ ଓ ତ୍ରିକୂଟରେ ବିଷ୍ଣୁମନ୍ଦିର।
ଵିପୁଲେ ଵିପୁଲଂ ନାମ କଲ୍ଯାଣଂ ମଲଯାଚଲେ । କୌରଵଂ କୋଟିତୀର୍ଥେ ଚ ସୁଗଂଧଂ ଗଂଧମାଦନେ
ବିପୁଳ ପାହାଡ଼ରେ ବିପୁଳ ତୀର୍ଥ, ମଲୟାଚଳରେ କଳ୍ୟାଣ, କୋଟିତୀର୍ଥରେ କୌରବ, ଗନ୍ଧମାଦନରେ ସୁଗନ୍ଧ।
କୁବ୍ଜାମ୍ରକେ ତ୍ରିସଂଧ୍ଯଂ ତୁ ଗଂଗାଂଦ୍ଵାରେ ହରିପ୍ରିଯମ୍ । ଶୈଲଂ ଵିଂଧ୍ଯପ୍ରଦେଶେ ତୁ ବଦର୍ଯାଂ ସାରସ୍ଵତଂ ସ୍ମୃତମ୍
କୁବ୍ଜାମ୍ରକରେ ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟା, ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରରେ ହରିପ୍ରିୟ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଶୈଳ, ବଦରୀରେ ସାରସ୍ୱତ।
କାଲିଦ୍ଯାଂ କାଲରୂପଂ ଚ ସହ୍ଯେ ଵୈ ସାଯକଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଚାଂଦ୍ରଂ ଚଂଦ୍ରପ୍ରଦେଶେ ତୁ ରମଣଂ ତୀର୍ଥନାଯକମ୍
କାଳିଦ୍ୟାରେ କାଳରୂପ, ସାହ୍ୟ ପାହାଡ଼ରେ ସାୟକ, ଚନ୍ଦ୍ର ଅଞ୍ଚଳରେ ରମଣ ତୀର୍ଥନାୟକ।
ଯମୁନାଯାଂ ମୃଗାଖ୍ଯଂ ତୁ କରଵୀରେ କୁରୂଦ୍ଭଵମ୍ । ଵିନାଯକେ ପର୍ଵତେ ଵୈ ଉମାଖ୍ଯଂ ତୀର୍ଥମେଵ ଚ
ୟମୁନାରେ ମୃଗାଖ୍ୟ, କରବୀରରେ କୁରୁଉତ୍ପନ୍ନ, ବିନାୟକ ପାହାଡ଼ରେ ଉମା ନାମକ ତୀର୍ଥ।
ଆରୋଗ୍ଯଂ ଭାସ୍କରେ ଦେଶେ ମହାକାଲେ ମହେଶ୍ଵରମ୍ । ତୀର୍ଥଂ ଅଭଯଦଂ ନାମାମୃତାଖ୍ଯଂ ଵିଂଧ୍ଯକଂଧରେ
ଭାସ୍କର ଦେଶରେ ଆରୋଗ୍ୟ, ମହାକାଳରେ ମହେଶ୍ୱର, ବିନ୍ଧ୍ୟ କନ୍ଧରେ ଅଭୟଦା ନାମ ଅମୃତ ତୀର୍ଥ।
ମଂଡପେ ଵିଶ୍ଵରୂପଂ ଚ ସ୍ଵାହାଖ୍ଯଂ ଈଶ୍ଵରେ ପୁରେ । ଵୈଗଲେଯଂ ପ୍ରଚଂଡାଯାଂ ଚାଂଡିକଂମରକଂଟକେ
ମଣ୍ଡପରେ ବିଶ୍ୱରୂପ, ଈଶ୍ୱର ପୁରରେ ସ୍ୱାହାଖ୍ୟ, ପ୍ରଚଣ୍ଡାରେ ବୈଗଲେୟ, ମରକଣ୍ଟକରେ ଚଣ୍ଡିକା।
ସୋମେଶ୍ଵରଂ ତଥା ତୀର୍ଥେ ପ୍ରଭାସେ ପୁଷ୍କରଂ ତଥା । ଦେଵମାତ୍ରଂ ସରସ୍ଵତ୍ଯାଂ ପାରାଵତତଟେ ସ୍ଥିତମ୍
ତୀର୍ଥରେ ସୋମେଶ୍ୱର, ପ୍ରଭାସରେ ପୁଷ୍କର, ସରସ୍ୱତୀରେ ଦେବମାତ୍ର, ପାରାବତ ତଟରେ ବସିଛି।
ମହାଲଯଂ ମହାପଦ୍ମେ ପଯୋଷ୍ଣ୍ଯାଂ ପିଂଗଲେଶ୍ଵରମ୍ । ସିଂହିକାଯାଂ ତଥା ତୀର୍ଥଂ ସୌରଵେରଵିସଂଜ୍ଞକମ୍
ମହାପଦ୍ମରେ ମହାଳୟ, ପୟୋଷ୍ଣୀରେ ପିଙ୍ଗଳେଶ୍ୱର, ସିଂହିକାରେ ସୌରବେର ନାମକ ତୀର୍ଥ।
କାର୍ତିକଂ କୃତ୍ତିକାକ୍ଷେତ୍ରେ ଶାଂକରଂ ଶଂକରେ ଗିରୌ । ଉତ୍ପଲାଖ୍ଯଂ ତତୋ ଦିଵ୍ଯଂ ସୁଭଦ୍ରା ସିଂଧୁସଂଗମେ
କୃତ୍ତିକା କ୍ଷେତ୍ରରେ କାର୍ତ୍ତିକ, ଶଙ୍କର ପାହାଡ଼ରେ ଶାଙ୍କର, ତାପରେ ଦିବ୍ୟ ଉତ୍ପଳାଖ୍ୟ, ସିନ୍ଧୁ ସଂଗମରେ ସୁଭଦ୍ରା।
ଗାଣପତ୍ଯଂ ତତଶ୍ଚୈଵ ପର୍ଵତୋ ଵିଷ୍ଣୁସଂଜ୍ଞକେ । ଜାଲଂଧରେ ତତଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତୀର୍ଥଂ ଵିଷ୍ଣୁମୁଖଂ ଚ ଯତ୍
ତାପରେ ଗାଣପତ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁ ନାମକ ପାହାଡ଼, ଜାଲନ୍ଧରରେ ବିଷ୍ଣୁମୁଖ ତୀର୍ଥ କୁହାଯାଏ।
ତାରେ ଵୈ ତାରକଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପର୍ଵତେ ଵିଷ୍ଣୁସଂଜ୍ଞକେ । ଦେଵଦାରୁଵନେ ପୌଂଡ୍ରଂ ପୌଷ୍କଂ କାଶ୍ମୀରମଂଡଲେ
ତାରରେ ତାରକ, ବିଷ୍ଣୁ ନାମକ ପାହାଡ଼ରେ, ଦେବଦାରୁବନରେ ପୌଣ୍ଡ୍ର ଓ ପୌଷ୍କ, କାଶ୍ମୀର ଅଞ୍ଚଳରେ।
ଭୌମଂ ହିମଂ ହିମାଦ୍ରୌ ଚ ତୁଷ୍ଟିକଂ ପୌଷ୍ଟିକଂ ପୁନଃ । କପାଲମୋଚନଂ ତୀର୍ଥଂ ଜାତଂ ମାଯାପୁରେ ତଥା
ପୃଥିବୀର ହିମ ହିମାଳୟରେ, ତୁଷ୍ଟିକ ଓ ପୌଷ୍ଟିକ ପୁନିଥରେ; ମାୟାପୁରରେ କପାଳମୋଚନ ତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ଶଂଖୋଦ୍ଧାରଂ ତତଶ୍ଚୈଵ ଦେଵଂ ଵୈ ଶଂଖଧାରକମ୍ । ପିଂଡେ ଵୈ ପିଂଡନାମାନଂ ସିଦ୍ଧେ ଵୈଖାନସଂ ଭଵେତ୍
ତାପରେ ଶଂଖୋଦ୍ଧାର ଓ ଦେବତା ଶଂଖଧାରକ; ପିଣ୍ଡରେ ପିଣ୍ଡନାମ ଓ ସିଦ୍ଧରେ ବୈଖାନସ ମିଳେ।
ଅଚ୍ଛୋଦେ ଵିଷ୍ଣୁକାମଂ ତୁ ଧର୍ମକାମାର୍ଥମୋକ୍ଷଦମ୍ । ଔଷଧ୍ଯଂ ଚୋତ୍ତରେକୂଲେ କୁଶଦ୍ଵୀପେ କୁଶୋଦକମ୍
ଅଚ୍ଛୋଦରେ ବିଷ୍ଣୁକାମ ଯାହା ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ; ଉତ୍ତର କୂଳରେ ଔଷଧ ଜଳ ଓ କୁଶଦ୍ୱୀପରେ କୁଶୋଦକ ଅଛି।
ମନ୍ମଥଂ ହେମକୂଟେ ତୁ କୁମୁଦେ ସତ୍ଯଵାଦନମ୍ । ଵଦଂତ୍ଯାଵାଶ୍ଵକଂ ତୀର୍ଥଂ ଵିଂଧ୍ଯେ ଵୈ ମାତୃକଂ ସ୍ମୃତମ୍
ହେମକୂଟରେ ମନ୍ମଥ, କୁମୁଦରେ ସତ୍ୟବାଦନ; ଅବାଶ୍ୱକ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ବିନ୍ଧ୍ୟରେ ମାତୃକା ସ୍ମରଣ ହୁଏ।
ଚିତ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମମଯଂ ତୀର୍ଥଂ ତୀର୍ଥାନାଂ ପାଵନଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଏତେଷାଂ ସର୍ଵତୀର୍ଥାନାମୁତ୍ତମଂ ଶୃଣୁ ସୁଂଦରି
ଚିତ୍ତରେ ବ୍ରହ୍ମମୟ ତୀର୍ଥ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରେ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯାହା, ଶୁଣ, ସୁନ୍ଦରୀ।
ଵିଷ୍ଣୋର୍ନାମମଯଂ ତୀର୍ଥଂ ନ ଭୂତଂ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି । ବ୍ରହ୍ମହା ହେମହାରୀ ଵା ବାଲହା ଗୋଘ୍ନ ଏଵ ଚ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମରେ ଗଠିତ ତୀର୍ଥ କେବେ ଥିଲା ନାହିଁ, କେବେ ହେବି ନାହିଁ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା, ସୁନା ଚୋର, ଶିଶୁ ହନ୍ତା କିମ୍ବା ଗୋହତ୍ୟାକାରୀ ହେଉଥିବା ମଧ୍ୟ।