ଲଯଯୁକ୍ତେନ ଭାଵେନ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ସହିତେନ ଚ । ମେ ମନଶ୍ଚଲିତଂ ଧ୍ଯାନାଦ୍ଗୀତେନାନେନ ସୁଵ୍ରତ
ଲୟ, ଭାବ ଓ ଶୁଭ୍ର ସ୍ୱର ଯୋଗେ, ହେ ସୁବ୍ରତ, ତୁମ ଗୀତ ମୋ ମନକୁ ଧ୍ୟାନରୁ ଭ୍ରମିତ କରିଦେଲା।
ଇଦଂ ସ୍ଥାନଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଅନ୍ଯସ୍ଥାନଂ ଵ୍ରଜସ୍ଵ ତତ୍ । ଗୀତଵିଦ୍ଯାଧର ଉଵାଚ- ଆତ୍ମଜ୍ଞାନସମଂ ଗୀତମନ୍ଯସ୍ଥାନଂ ଵ୍ରଜାମି କିମ୍
ଏହି ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ କେଉଁଠିକି ଯାଅ। ଗୀତବିଦ୍ୟାଧର କହିଲେ— ଗୀତ ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ସମାନ, ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି?
ଦୁଃଖଂ ଦଦେ ନ କସ୍ଯାପି ସୁଖଦୋ ନୃଷୁ ସର୍ଵଦା । ଗୀତେନାନେନ ଦିଵ୍ଯେନ ସର୍ଵାସ୍ତୁଷ୍ଯଂତି ଦେଵତାଃ
ମୁଁ କେହିଁକୁ ଦୁଃଖ ଦେଉନି, ସବୁବେଳେ ଲୋକଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଉଛି; ଏହି ଦିବ୍ୟ ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦେବତା ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ଶଂଭୁଶ୍ଚାପି ସମାନୀତୋ ଗୀତଧ୍ଵନିରତୋ ଦ୍ଵିଜ । ଗୀତଂ ସର୍ଵରସଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଗୀତମାନଂଦଦାଯକମ୍
ଶିବ ମଧ୍ୟ ଏଠାକୁ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଗୀତର ଧ୍ୱନିରେ ମନ ଲଗାନ୍ତି; ସମସ୍ତ ରସ ଗୀତରେ ରହିଛି, ଏହା ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।
ଶୃଂଗାରାଦ୍ଯାରସାଃ ସର୍ଵେ ଗୀତେନାପି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ । ଶୋଭାମାଯାଂତି ଗୀତେନ ଵେଦାଶ୍ଚତ୍ଵାର ଉତ୍ତମାଃ
ଶୃଙ୍ଗାର ଆଦି ସମସ୍ତ ରସ ଗୀତରେ ବ୍ୟକ୍ତ; ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ଚାରିଟି ବେଦ ମଧ୍ୟ ଶୋଭା ପାଆନ୍ତି।
ଗୀତେନ ଦେଵତାଃ ସର୍ଵାସ୍ତୋଷମାଯାଂତି ନାନ୍ଯଥା । ତଦେଵଂ ନିନ୍ଦସେ ଗୀତଂ ମାମେଵଂ ପରିଚାଲଯେଃ
ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦେବତା ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ତେବେ, ତୁମେ କାହିଁକି ଗୀତକୁ ନିନ୍ଦା କରୁଛ ଓ ମୋତେ ଏଭଳି ବ୍ୟବହାର କରୁଛ?
ଅନ୍ଯାଯୋଽଯଂ ମହାଭାଗ ତଵୈଵ ଇହ ଦୃଶ୍ଯତେ । ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ- ସତ୍ଯମୁକ୍ତଂ ତ୍ଵଯାଦ୍ଯୈଵ ଗୀତାର୍ଥଂ ବହୁପୁଣ୍ଯଦମ୍
ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କେବଳ ତୁମେ ଏଠାରେ କରୁଛ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ— ତୁମେ ଆଜି ଯେଉଁ ଗୀତର ମହିମା କହିଛ, ସେଠି ସତ୍ୟ ଅଛି।
ଶୃଣୁ ତ୍ଵଂ ମାମକଂ ଵାକ୍ଯଂ ମାନଂ ତ୍ଯଜ ମହାମତେ । ନାହଂ ଗୀତଂ ପ୍ରକୁତ୍ସାମି ଗୀତଂ ଵଂଦାମି ନାନ୍ଯଥା
ମୋ କଥା ଶୁଣ, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଛାଡ଼। ମୁଁ ଗୀତକୁ ନିନ୍ଦା କରୁନି, ମୁଁ ତାହାକୁ ସମ୍ମାନ କରେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ଵିଦ୍ଯାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶୈଵୈତା ଏକୀଭାଵେନ ଭାଵଦାଃ । ପ୍ରାଣିନାଂ ସିଦ୍ଧିମାଯାଂତି ମନସା ନିଶ୍ଚଲେନ ଚ
ଏହି ଚୌଦ ଶିକ୍ଷା ଯଦି ଏକତ୍ର ହୁଏ, ତେବେ ସେମାନେ ମନ ଶାନ୍ତ ରଖିଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସଫଳତା ଦେଇଥାଏ ।
ତପଶ୍ଚ ତଦ୍ଵନ୍ମଂତ୍ରାଶ୍ଚ ସୁସିଦ୍ଧ୍ଯଂତ୍ଯେକଚିଂତଯା । ହୃଷୀକାଣାଂ ମହାଵର୍ଗଶ୍ଚପଲୋ ମମ ସଂମତଃ
ତପସ୍ୟା ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏକାଗ୍ର ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ସଫଳ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ବହୁତ ଚଞ୍ଚଳ, ଏହି ମତ ମୋର ।
ଵିଷଯେଷ୍ଵେଵ ସର୍ଵେଷୁ ନଯତ୍ଯାତ୍ମାନମୁଚ୍ଚକୈଃ । ଚାଲଯିତ୍ଵା ମନସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଧ୍ଯାନାଦେଵ ନ ସଂଶଯଃ
ମନ ଯେତେବେଳେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଅତି ଉଚ୍ଚକୁ ନେଇଯାଏ; ତେଣୁ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରାଯାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।
ଯତ୍ର ଶବ୍ଦଂ ନ ରୂପଂ ଚ ଯୁଵତୀ ନୈଵ ତିଷ୍ଠତି । ମୁନଯସ୍ତତ୍ର ଗଚ୍ଛଂତି ତପଃସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥମେଵ ହି
ଯେଉଁଠାରେ ଶବ୍ଦ ନାହିଁ, ରୂପ ନାହିଁ, ଯୁବତୀ ମଧ୍ୟ ରହୁନାହାଁତି, ସେଠାକୁ ମୁନିମାନେ କେବଳ ତପସ୍ୟା ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯାଆନ୍ତି ।
ଅଯଂ ଗୀତଃ ପଵିତ୍ରସ୍ତେ ବହୁସୌଖ୍ଯପ୍ରଦାଯକଃ । ନ ପଶ୍ଯେମ ଵଯଂ ଵୀର ତିଷ୍ଠାମୋ ଵନସଂସ୍ଥିତାଃ
ଏହି ଗୀତ ପବିତ୍ର ଏବଂ ବହୁତ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ; ହେ ବୀର, ଆମେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ—ଆମେ ଏଠି ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବା ।
ଅନ୍ଯତ୍ସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଯାହି ତ୍ଵଂ ନୋଵା ଵଯଂ ଵ୍ରଜାମହେ । ଗୀତଵିଧାଧର ଉଵାଚ- ଇଂଦ୍ରିଯାଣାଂ ବଲଂ ଵର୍ଗଂ ଜିତଂ ଯେନ ମହାତ୍ମନା
ତୁମେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନକୁ ଯାଅ, କିମ୍ବା ଆମେ ଯିବା; (ଗୀତ ଜଣା ଗନ୍ଧର୍ବ କହିଲେ:) ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ ଜୟ କରିଛି, ସେ ମହାନ ଆତ୍ମା ।
ସ ଜଯୀ କଥ୍ଯତେ ଯୋଗୀ ସ ଚ ଵୀରଃ ସସାଧକଃ । ଶବ୍ଦଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵାଥ ଵା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରୂପମେଵଂ ମହାମତେ
ଯିଏ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ ବା ରୂପ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଅଚଳ ରହିପାରେ, ସେ ବିଜୟୀ, ଯୋଗୀ, ବୀର ଏବଂ ସଫଳ ଭାବରେ କହାଯାଏ, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧି ।
ଚଲତେ ନୈଵ ଯୋ ଧ୍ଯାନାତ୍ସ ଧୀରସ୍ତପସାଧକଃ । ଭଵାଂସ୍ତୁ ତେଜସା ହୀନ ଇଂଦ୍ରିଯୈର୍ଵିଜିତୋ ଯତଃ
ଯିଏ ଧ୍ୟାନରୁ କେବେ ଚଳି ନଯାଏ, ସେ ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ଏବଂ ତପସ୍ୟାରେ ସିଦ୍ଧ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ତେଜ ହୀନ, କାରଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ତୁମକୁ ଜିତିଛନ୍ତି ।
ସ୍ଵର୍ଗେପି ନାସ୍ତି ସାମର୍ଥ୍ଯଂ ମମ ଗୀତସ୍ଯ ଧର୍ଷଣେ । ଵର୍ଜଯଂତି ଵନଂ ସର୍ଵେ ହୀନଵୀର୍ଯା ନ ସଂଶଯଃ
ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୀତକୁ ସହିବାର ଶକ୍ତି ମୋର ନାହିଁ; ଯେମାନେ ଶକ୍ତିହୀନ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଛାଡିଦେଇଥାନ୍ତି ।
ଅଯଂ ସାଧାରଣୋ ଵିପ୍ର ଵନଦେଶୋ ନ ସଂଶଯଃ । ଦେଵାନାଂ ସର୍ଵଜୀଵାନାଂ ଯଥା ମମ ତଥା ତଵ
ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ସାଧାରଣ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ, ଯେପରି ମୋ ପାଇଁ, ସେପରି ତୁମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ।
କଥଂ ଗଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵନମେଵମନୁତ୍ତମମ୍ । ଯୂଯଂ ଗଚ୍ଛଂତୁ ତିଷ୍ଠଂତୁ ଯଦ୍ଭଵ୍ଯଂ ତତ୍ତୁ ନାନ୍ଯଥା
ମୁଁ କିପରି ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅରଣ୍ୟକୁ ଛାଡି ଅନ୍ୟଠାରେ ଯିବି? ତୁମେ ଚାହିଲେ ଯାଅ କିମ୍ବା ରୁହ, ଯାହା ହେବାକୁ ଥିବ, ସେହି ହେବ ନିଶ୍ଚିତ ।
ଏଵମାଭାଷ୍ଯ ତଂ ଵିପ୍ରଂ ଗୀତଵିଦ୍ଯାଧରସ୍ତଦା । ସମାକର୍ଣ୍ଯ ତତସ୍ତେନ ମୁନିନା ତସ୍ଯ ଉତ୍ତରମ୍
ଏଭଳି କହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ, ଗୀତ ଜଣା ଗନ୍ଧର୍ବ ଶୁଣିଲେ, ତାପରେ ସେ ମୁନି ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ।
ଚିଂତଯାମାସ ମେଧାଵୀ କିଂ କୃତ୍ଵା ସୁକୃତଂ ଭଵେତ୍ । କ୍ଷମାଂ କୃତ୍ଵା ଜଗାମାଥ ଅନ୍ଯତ୍ସ୍ଥାନଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ
ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଚିନ୍ତା କଲେ—'କଣ କରିଲେ ମୋର ମଙ୍ଗଳ ହେବ?' ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ ।
ତପଶ୍ଚଚାର ଧର୍ମାତ୍ମା ଯୋଗାସନଗତଃ ସଦା । କାମଂ କ୍ରୋଧଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ମୋହଂ ଲୋଭଂ ତଥୈଵ ଚ
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ତାହା ଯୋଗ ଆସନରେ ସଦା ବସି ତପସ୍ୟା କଲେ, ଆଶା, କ୍ରୋଧ, ମୋହ ଏବଂ ଲୋଭକୁ ଛାଡିଦେଲେ ।
ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ସଂଯମ୍ଯ ମନସା ସମମେଵ ଚ । ଏଵଂ ସ୍ଥିତସ୍ତଦା ଯୋଗୀ ପୁଲସ୍ତ୍ଯୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ମନକୁ ସମଭାବରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଏଭଳି ଯୋଗୀ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହିଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲେ ।
ସୁକଲୋଵାଚ- ଗତେ ତସ୍ମିନ୍ମହାଭାଗେ ପୁଲସ୍ତ୍ଯେ ମୁନିପୁଂଗଵେ । କାଲାଦିଷ୍ଟେନ ତେନାପି ଗୀତଵିଦ୍ଯାଧରେଣ ଚ
ସୁକଳା କହିଲେ—ଯେତେବେଳେ ସେ ମହାନ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚାଲିଗଲେ, ସେତେବେଳେ କାଳର ଆଦେଶରେ ଗୀତ ଜଣା ଗନ୍ଧର୍ବ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଗଲେ ।
ଚିଂତିତଂ ସୁଚିରଂ କାଲଂ ନ ଦୃଷ୍ଟୋଯଂ ଭଯାନ୍ମମ । କ୍ଵ ଗତସ୍ତିଷ୍ଠତେ ଵାପି କୁରୁତେ କିଂ କଥଂ ଚ ସଃ
ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚିନ୍ତା କଲେ—'ମୁଁ ଭୟରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିନାହିଁ; ସେ କେଉଁଠି ଗଲେ, କେଉଁଠି ରହୁଛନ୍ତି, କଣ କରୁଛନ୍ତି, କିପରି କରୁଛନ୍ତି?'
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପଦ୍ମାତ୍ମଜସୁତମେକାଂତଵନଶାଲିନମ୍ । ଗତୋ ଵରାହରୂପେଣ ତସ୍ଯାଶ୍ରମମନୁତ୍ତମମ୍
ପଦ୍ମଙ୍କ ପୁଅ ଏକାକି ଅରଣ୍ୟରେ ରହୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି, ସେ ବନ୍ୟ ଶୂକର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ ।
ଆସନସ୍ଥଂ ମହାତ୍ମାନଂ ତେଜୋଜ୍ଵାଲାସମାଵିଲମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚକାର ଵୈ କ୍ଷୋଭଂ ତସ୍ଯ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ଭାମିନି
ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଧ୍ୟାନରେ ବସିଥିବା ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ, ଯିଏ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଉଥିଲେ, ଦେଖି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅସ୍ଥିର ହେଇଗଲେ।
ଧର୍ଷଯେନ୍ନିଯତଂ ଵିପ୍ରଂ ତୁଂଡାଗ୍ରେଣ କୁଚେଷ୍ଟଯା । ପଶୁଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମହାରାଜ କ୍ଷମତେ ତସ୍ଯ ଦୁଷ୍କୃତମ୍
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବିରକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ, ନିଜ ଠୁଣ୍ଡିରେ ଚୁଅଇ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରୁଥିଲା; ଏହି ପଶୁ ଭାବି, ହେ ମହାରାଜା, ମୁନି ତାଙ୍କର ଦୁଷ୍କର୍ମକୁ ଖ୍ଷମା କରିଦେଇଥିଲେ।
ମୂତ୍ରଯେତ୍ପୁରତଃ କୃତ୍ଵା ଵିଷ୍ଠାଂ ଚ କୁରୁତେ ତତଃ । ନୃତ୍ଯତେ କ୍ରୀଡତେ ତତ୍ର ପତତି ପ୍ରୋଚ୍ଚଲେତ୍ପୁନଃ
ସେ ମୁନିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପେଶାବ କରୁଥିଲା, ପରେ ସେଠାରେ ମଳ ମଧ୍ୟ କରୁଥିଲା; ଏଠି ସେ ନାଚୁଥିଲା, ଖେଳୁଥିଲା, ପଡ଼ିଯାଉଥିଲା, ପୁଣି ଚାଲିଯାଉଥିଲା।
ପଶୁଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପରିତ୍ଯକ୍ତୋ ମୁନିନା ତେନ ଭୂପତେ । ଏକଦା ତୁ ତଥାଯାତେ ତେନ ରୂପେଣ ଵୈ ପୁନଃ
ପଶୁ ଭାବି, ମୁନି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ, ହେ ରାଜା; କିନ୍ତୁ ଏକଦିନ ସେ ପୁଣି ସେଇ ରୂପରେ ଆସିଲା—