ପଶୁଯୋନିଗତା ତ୍ଵଂ ଵୈ ଭାଷସେ ମାନୁଷଂ ଵଚଃ । ସୌଷ୍ଠଵଂ ଜ୍ଞାନସଂପନ୍ନଂ ଵଦ ମେ ପୂର୍ଵଚେଷ୍ଟିତମ୍
ତୁମେ ପଶୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଭଳି ଜ୍ଞାନ ଓ ସଂସ୍କୃତି ସହିତ କଥାହେଉଛ। ମୋତେ କହ, ପୂର୍ବରୁ କଣ କରିଥିଲା?
ଭର୍ତୁଶ୍ଚାପି ମହାରାଜ ଭଟସ୍ଯାସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । କୋଯଂ ଧର୍ମୋ ମହାଵୀର୍ଯୋ ଗତଃ ସ୍ଵର୍ଗଂ ପରାକ୍ରମୈଃ
ହେ ମହାରାଜ, ଏହି ମହାତ୍ମା ଓ ଶୂରବୀର ଭୃତ୍ୟଙ୍କ ଧର୍ମ କଣ? ସେ କେମିତି ପ୍ରଭାବ ଓ ପ୍ରାକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ?
ଆତ୍ମନଶ୍ଚ ସ୍ଵଭର୍ତୁଶ୍ଚ ସର୍ଵଂ ପୂର୍ଵାନୁଗଂ ଵଦ । ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାଭାଗା ଵିରରାମ ନୃପପ୍ରିଯା
ତୁମେ ଓ ତୁମ ମାଲିକଙ୍କ ବିଷୟରେ, ପୂର୍ବରୁ ଯାହା ଘଟିଛି ସେ ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ। ଏଭଳି କହି ଭାଗ୍ୟଶାଳି ରାନୀ ଚୁପ୍ପ ହେଲେ।
ଶୂକର୍ଯୁଵାଚ- ଯଦି ପୃଚ୍ଛସି ମାଂ ଭଦ୍ରେ ମମାସ୍ଯ ଚ ମହାତ୍ମନଃ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ତେ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଚରିତଂ ପୂର୍ଵଚେଷ୍ଟିତମ୍
ଶୂକର କହିଲେ— ଯଦି ତୁମେ ମୋ ଓ ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ବିଷୟରେ ପଚାରୁଛ, ତେବେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ପୂର୍ବ କାହାଣୀ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ କହିଦେବି।
ଅଯମେଷ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଗଂଧର୍ଵୋ ଗୀତପଂଡିତଃ । ରଂଗଵିଦ୍ଯାଧରୋ ନାମ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥକୋଵିଦଃ
ଏହିଜଣେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞାନୀ, ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାମ ରଙ୍ଗବିଦ୍ୟାଧର, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରେ ଦକ୍ଷ।
ମେରୁଂ ଗିରିଵରଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଚାରୁକଂଦରନିର୍ଝରମ୍ । ତମାଶ୍ରିତ୍ଯ ମହାତେଜାଃ ପୁଲସ୍ତ୍ଯୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ
ମେରୁ ପର୍ବତ, ସମସ୍ତ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାହାର ଶୋଭାମୟ ଝରଣାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ମହାତ୍ମା ମୁନି ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ସେଠାରେ ବାସ କରିଥିଲେ।
ତପଶ୍ଚଚାର ତେଜସ୍ଵୀ ନିର୍ଵ୍ଯଲୀକେନ ଚେତସା । ଵିଦ୍ଯାଧରସ୍ତତ୍ର ଗତଃ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ସ ମହାପ୍ରଭୋ
ସେ ତେଜସ୍ୱୀ ମୁନି ନିଷ୍କଳୁଷ ମନେ ତପସ୍ୟା କଲେ। ସେଠି, ଏହି ମହାପ୍ରଭୁ ବିଦ୍ୟାଧର ମଧ୍ୟ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଆସିଲେ।
ତମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଗିରିଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଗୀତମଭ୍ଯସତେ ତଦା । ସ୍ଵରତାଲସମୋପେତଂ ସୁସ୍ଵରଂ ଚାରୁହାସିନି
ସେ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ରହି, ନିୟମିତ ସ୍ୱର ଓ ତାଳ ସହିତ, ମଧୁର କଣ୍ଠରେ ଗୀତ ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିଲେ, ହେ ସୁନ୍ଦର ହସିଥିବା।
ଗୀତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁନିସ୍ତସ୍ଯ ଧ୍ଯାନାଚ୍ଚଲିତମାନସଃ । ଗାଯଂତଂ ତମୁଵାଚେଦଂ ଗୀତଵିଦ୍ଯାଧରଂ ପ୍ରତି
ତାଙ୍କର ଗୀତ ଶୁଣି, ମୁନିଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଭଙ୍ଗ ହେଲା; ସେ ଗୀତରେ ପାରଦର୍ଶୀ ବିଦ୍ୟାଧରଙ୍କୁ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ।
ଭଵଦ୍ଗୀତେନ ଦିଵ୍ଯେନ ଦେଵା ମୁହ୍ଯଂତି ନାନ୍ଯଥା । ସୁସ୍ଵରେଣ ସୁପୁଣ୍ଯେନ ତାଲମାନେନ ପଂଡିତ
ତୁମ ଦିବ୍ୟ ଗୀତରେ, ହେ ପଣ୍ଡିତ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଏହାର ମଧୁରତା, ପୁଣ୍ୟ ଓ ତାଳ ଅଦ୍ଭୁତ।
ଲଯଯୁକ୍ତେନ ଭାଵେନ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ସହିତେନ ଚ । ମେ ମନଶ୍ଚଲିତଂ ଧ୍ଯାନାଦ୍ଗୀତେନାନେନ ସୁଵ୍ରତ
ଲୟ, ଭାବ ଓ ଶୁଭ୍ର ସ୍ୱର ଯୋଗେ, ହେ ସୁବ୍ରତ, ତୁମ ଗୀତ ମୋ ମନକୁ ଧ୍ୟାନରୁ ଭ୍ରମିତ କରିଦେଲା।
ଇଦଂ ସ୍ଥାନଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଅନ୍ଯସ୍ଥାନଂ ଵ୍ରଜସ୍ଵ ତତ୍ । ଗୀତଵିଦ୍ଯାଧର ଉଵାଚ- ଆତ୍ମଜ୍ଞାନସମଂ ଗୀତମନ୍ଯସ୍ଥାନଂ ଵ୍ରଜାମି କିମ୍
ଏହି ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ କେଉଁଠିକି ଯାଅ। ଗୀତବିଦ୍ୟାଧର କହିଲେ— ଗୀତ ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ସମାନ, ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି?
ଦୁଃଖଂ ଦଦେ ନ କସ୍ଯାପି ସୁଖଦୋ ନୃଷୁ ସର୍ଵଦା । ଗୀତେନାନେନ ଦିଵ୍ଯେନ ସର୍ଵାସ୍ତୁଷ୍ଯଂତି ଦେଵତାଃ
ମୁଁ କେହିଁକୁ ଦୁଃଖ ଦେଉନି, ସବୁବେଳେ ଲୋକଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଉଛି; ଏହି ଦିବ୍ୟ ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦେବତା ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ଶଂଭୁଶ୍ଚାପି ସମାନୀତୋ ଗୀତଧ୍ଵନିରତୋ ଦ୍ଵିଜ । ଗୀତଂ ସର୍ଵରସଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଗୀତମାନଂଦଦାଯକମ୍
ଶିବ ମଧ୍ୟ ଏଠାକୁ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଗୀତର ଧ୍ୱନିରେ ମନ ଲଗାନ୍ତି; ସମସ୍ତ ରସ ଗୀତରେ ରହିଛି, ଏହା ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।
ଶୃଂଗାରାଦ୍ଯାରସାଃ ସର୍ଵେ ଗୀତେନାପି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ । ଶୋଭାମାଯାଂତି ଗୀତେନ ଵେଦାଶ୍ଚତ୍ଵାର ଉତ୍ତମାଃ
ଶୃଙ୍ଗାର ଆଦି ସମସ୍ତ ରସ ଗୀତରେ ବ୍ୟକ୍ତ; ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ଚାରିଟି ବେଦ ମଧ୍ୟ ଶୋଭା ପାଆନ୍ତି।
ଗୀତେନ ଦେଵତାଃ ସର୍ଵାସ୍ତୋଷମାଯାଂତି ନାନ୍ଯଥା । ତଦେଵଂ ନିନ୍ଦସେ ଗୀତଂ ମାମେଵଂ ପରିଚାଲଯେଃ
ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦେବତା ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ତେବେ, ତୁମେ କାହିଁକି ଗୀତକୁ ନିନ୍ଦା କରୁଛ ଓ ମୋତେ ଏଭଳି ବ୍ୟବହାର କରୁଛ?
ଅନ୍ଯାଯୋଽଯଂ ମହାଭାଗ ତଵୈଵ ଇହ ଦୃଶ୍ଯତେ । ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ- ସତ୍ଯମୁକ୍ତଂ ତ୍ଵଯାଦ୍ଯୈଵ ଗୀତାର୍ଥଂ ବହୁପୁଣ୍ଯଦମ୍
ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କେବଳ ତୁମେ ଏଠାରେ କରୁଛ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ— ତୁମେ ଆଜି ଯେଉଁ ଗୀତର ମହିମା କହିଛ, ସେଠି ସତ୍ୟ ଅଛି।
ଶୃଣୁ ତ୍ଵଂ ମାମକଂ ଵାକ୍ଯଂ ମାନଂ ତ୍ଯଜ ମହାମତେ । ନାହଂ ଗୀତଂ ପ୍ରକୁତ୍ସାମି ଗୀତଂ ଵଂଦାମି ନାନ୍ଯଥା
ମୋ କଥା ଶୁଣ, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଛାଡ଼। ମୁଁ ଗୀତକୁ ନିନ୍ଦା କରୁନି, ମୁଁ ତାହାକୁ ସମ୍ମାନ କରେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ଵିଦ୍ଯାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶୈଵୈତା ଏକୀଭାଵେନ ଭାଵଦାଃ । ପ୍ରାଣିନାଂ ସିଦ୍ଧିମାଯାଂତି ମନସା ନିଶ୍ଚଲେନ ଚ
ଏହି ଚୌଦ ଶିକ୍ଷା ଯଦି ଏକତ୍ର ହୁଏ, ତେବେ ସେମାନେ ମନ ଶାନ୍ତ ରଖିଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସଫଳତା ଦେଇଥାଏ ।
ତପଶ୍ଚ ତଦ୍ଵନ୍ମଂତ୍ରାଶ୍ଚ ସୁସିଦ୍ଧ୍ଯଂତ୍ଯେକଚିଂତଯା । ହୃଷୀକାଣାଂ ମହାଵର୍ଗଶ୍ଚପଲୋ ମମ ସଂମତଃ
ତପସ୍ୟା ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏକାଗ୍ର ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ସଫଳ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ବହୁତ ଚଞ୍ଚଳ, ଏହି ମତ ମୋର ।
ଵିଷଯେଷ୍ଵେଵ ସର୍ଵେଷୁ ନଯତ୍ଯାତ୍ମାନମୁଚ୍ଚକୈଃ । ଚାଲଯିତ୍ଵା ମନସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଧ୍ଯାନାଦେଵ ନ ସଂଶଯଃ
ମନ ଯେତେବେଳେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଅତି ଉଚ୍ଚକୁ ନେଇଯାଏ; ତେଣୁ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରାଯାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।
ଯତ୍ର ଶବ୍ଦଂ ନ ରୂପଂ ଚ ଯୁଵତୀ ନୈଵ ତିଷ୍ଠତି । ମୁନଯସ୍ତତ୍ର ଗଚ୍ଛଂତି ତପଃସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥମେଵ ହି
ଯେଉଁଠାରେ ଶବ୍ଦ ନାହିଁ, ରୂପ ନାହିଁ, ଯୁବତୀ ମଧ୍ୟ ରହୁନାହାଁତି, ସେଠାକୁ ମୁନିମାନେ କେବଳ ତପସ୍ୟା ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯାଆନ୍ତି ।
ଅଯଂ ଗୀତଃ ପଵିତ୍ରସ୍ତେ ବହୁସୌଖ୍ଯପ୍ରଦାଯକଃ । ନ ପଶ୍ଯେମ ଵଯଂ ଵୀର ତିଷ୍ଠାମୋ ଵନସଂସ୍ଥିତାଃ
ଏହି ଗୀତ ପବିତ୍ର ଏବଂ ବହୁତ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ; ହେ ବୀର, ଆମେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ—ଆମେ ଏଠି ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବା ।
ଅନ୍ଯତ୍ସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଯାହି ତ୍ଵଂ ନୋଵା ଵଯଂ ଵ୍ରଜାମହେ । ଗୀତଵିଧାଧର ଉଵାଚ- ଇଂଦ୍ରିଯାଣାଂ ବଲଂ ଵର୍ଗଂ ଜିତଂ ଯେନ ମହାତ୍ମନା
ତୁମେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନକୁ ଯାଅ, କିମ୍ବା ଆମେ ଯିବା; (ଗୀତ ଜଣା ଗନ୍ଧର୍ବ କହିଲେ:) ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ ଜୟ କରିଛି, ସେ ମହାନ ଆତ୍ମା ।
ସ ଜଯୀ କଥ୍ଯତେ ଯୋଗୀ ସ ଚ ଵୀରଃ ସସାଧକଃ । ଶବ୍ଦଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵାଥ ଵା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରୂପମେଵଂ ମହାମତେ
ଯିଏ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ ବା ରୂପ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଅଚଳ ରହିପାରେ, ସେ ବିଜୟୀ, ଯୋଗୀ, ବୀର ଏବଂ ସଫଳ ଭାବରେ କହାଯାଏ, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧି ।
ଚଲତେ ନୈଵ ଯୋ ଧ୍ଯାନାତ୍ସ ଧୀରସ୍ତପସାଧକଃ । ଭଵାଂସ୍ତୁ ତେଜସା ହୀନ ଇଂଦ୍ରିଯୈର୍ଵିଜିତୋ ଯତଃ
ଯିଏ ଧ୍ୟାନରୁ କେବେ ଚଳି ନଯାଏ, ସେ ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ଏବଂ ତପସ୍ୟାରେ ସିଦ୍ଧ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ତେଜ ହୀନ, କାରଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ତୁମକୁ ଜିତିଛନ୍ତି ।
ସ୍ଵର୍ଗେପି ନାସ୍ତି ସାମର୍ଥ୍ଯଂ ମମ ଗୀତସ୍ଯ ଧର୍ଷଣେ । ଵର୍ଜଯଂତି ଵନଂ ସର୍ଵେ ହୀନଵୀର୍ଯା ନ ସଂଶଯଃ
ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୀତକୁ ସହିବାର ଶକ୍ତି ମୋର ନାହିଁ; ଯେମାନେ ଶକ୍ତିହୀନ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଛାଡିଦେଇଥାନ୍ତି ।
ଅଯଂ ସାଧାରଣୋ ଵିପ୍ର ଵନଦେଶୋ ନ ସଂଶଯଃ । ଦେଵାନାଂ ସର୍ଵଜୀଵାନାଂ ଯଥା ମମ ତଥା ତଵ
ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ସାଧାରଣ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ, ଯେପରି ମୋ ପାଇଁ, ସେପରି ତୁମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ।
କଥଂ ଗଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵନମେଵମନୁତ୍ତମମ୍ । ଯୂଯଂ ଗଚ୍ଛଂତୁ ତିଷ୍ଠଂତୁ ଯଦ୍ଭଵ୍ଯଂ ତତ୍ତୁ ନାନ୍ଯଥା
ମୁଁ କିପରି ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅରଣ୍ୟକୁ ଛାଡି ଅନ୍ୟଠାରେ ଯିବି? ତୁମେ ଚାହିଲେ ଯାଅ କିମ୍ବା ରୁହ, ଯାହା ହେବାକୁ ଥିବ, ସେହି ହେବ ନିଶ୍ଚିତ ।
ଏଵମାଭାଷ୍ଯ ତଂ ଵିପ୍ରଂ ଗୀତଵିଦ୍ଯାଧରସ୍ତଦା । ସମାକର୍ଣ୍ଯ ତତସ୍ତେନ ମୁନିନା ତସ୍ଯ ଉତ୍ତରମ୍
ଏଭଳି କହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ, ଗୀତ ଜଣା ଗନ୍ଧର୍ବ ଶୁଣିଲେ, ତାପରେ ସେ ମୁନି ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ।