ଅନଘା ନୈଵ ଵୈ ତ୍ଯାଜ୍ଯା ପୁରୁଷୈଃ ଶୃଣୁ ସତ୍ତମ । ମୂଲମେଵଂ ହି ଧର୍ମସ୍ଯ ପୁରୁଷସ୍ଯ ମହାମତେ
ହେ ପାପହୀନ, ଶୁଣ, ପୁରୁଷମାନେ କେବେ ବି ଜୀବନସଂଗିନୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ, ସେ ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମର ମୂଳ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛି, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ।
ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମହାଭାଗ ମାମେଵଂ ନଯ ସାଂପ୍ରତମ୍ । ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ- ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵଂ ହି ତେନାପି ପ୍ରିଯାଯା ଭାଷିତଂ ବହୁ
ଏହି କଥା ଜାଣି, ହେ ଭାଗ୍ୟବତୀ, ଏବେ ମୋ ସହିତ ଏହିପରି ଆଚରଣ କର। ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ— ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କର ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣିଲେ—
ପ୍ରହସ୍ଯୈଵ ଵଚୋ ବ୍ରୂତେ ତାମେଵଂ କୃକଲଃ ପୁନଃ । ନୈଵ ତ୍ଯାଜ୍ଯା ଭଵେଦ୍ଭାର୍ଯା ପ୍ରାପ୍ତା ଧର୍ମେଣ ଵୈ ପ୍ରିଯେ
ହସି ହସି କୃକଳା ତାଙ୍କୁ ପୁଣି କହିଲେ— 'ଧର୍ମରେ ଅଧିକାରରେ ପ୍ରାପ୍ତ ଜୀବନସଂଗିନୀକୁ କେବେ ବି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ ପ୍ରିୟା।'
ଯେନ ଭାର୍ଯା ପରିତ୍ଯକ୍ତା ସୁନୀତା ଧର୍ମଚାରିଣୀ । ଦଶାଂଗଧର୍ମସ୍ତେନାପି ପରିତ୍ଯକ୍ତୋ ଵରାନନେ
ଯଦି କୌଣସି ଜନ, ନୀତିମତୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଜୀବନସଂଗିନୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ତେବେ ସେ ଦଶପ୍ରକାର ଧର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵାମେଵ ଭଦ୍ରଂ ତେ ନୈଵ ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯେ କଦା ପ୍ରିଯେ । ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ- ଏଵମାଭାଷ୍ଯ ତାଂ ଭାର୍ଯାଂ ସଂବୋଧ୍ଯ ଚ ପୁନଃପୁନଃ
ତେଣୁ, ତୁମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ, ମୁଁ କେବେ ବି ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି ନାହିଁ, ହେ ପ୍ରିୟା। ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ— ଏଭଳି କହି, ସେ ତାଙ୍କ ଜୀବନସଂଗିନୀଙ୍କୁ ପୁଣିପୁଣି ଆଶ୍ବାସନା ଦେଲେ।
ତସ୍ଯା ଅଜ୍ଞାତମାତ୍ରେଣ ସସାର୍ଥେନ ସମଂ ଗତଃ । ଗତେ ତସ୍ମିନ୍ମହାଭାଗେ କୃକଲେ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣି
ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଅଜାଣି ଥିବାବେଳେ, ସେ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ। ଏହିପରି ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ମହାନ କୃକଳା ଚାଲିଯିବା ପରେ—
ଦେଵକର୍ମସୁଵେଲାଯାଂ କାଲେ ପୁଣ୍ଯେ ଶୁଭାନନା । ନୈଵ ପଶ୍ଯତି ଭର୍ତାରଂ କୃକଲଂ ନିଜମଂଦିରେ
ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଶୁଭ ସମୟରେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ସେ ତାଙ୍କ ଘରେ ନିଜ ପତି କୃକଳାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।
ସମୁତ୍ଥାଯ ତ୍ଵରାଯୁକ୍ତା ରୁଦମାନା ସୁଦୁଃଖିତା । ଵଯସ୍ଯାନ୍ପୃଚ୍ଛତେ ଭର୍ତୁର୍ଦୁଃଖଶୋକାଧିପୀଡିତା
ସେ ତ୍ୱରାରେ ଉଠି, ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ତାଙ୍କ ସଖୀମାନେଠାରେ ପତି ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭାରିତ।
ଯୁଷ୍ମାଭିର୍ଵା ମହାଭାଗା ଦୃଷ୍ଟୋଽସୌ କୃକଲୋ ମମ । ପ୍ରାଣେଶ୍ଵରୋ ଗତଃ କ୍ଵାପି ଭଵଂତୋ ମମ ବାଂଧଵାଃ
ହେ ଭାଗ୍ୟବତୀମାନେ, ମୋ ପ୍ରାଣନାଥ କୃକଳା କେଉଁଠି ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ କି? ତୁମେମାନେ ମୋର ଆତ୍ମୀୟ।
ଯଦି ଦୃଷ୍ଟୋ ମହାଭାଗାଃ କୃକଲୋ ମମ ସାଂପ୍ରତମ୍ । ଭର୍ତାରଂ ପୁଣ୍ଯକର୍ତାରଂ ସର୍ଵଜ୍ଞଂ ସତ୍ଯପଂଡିତମ୍
ଏହି ସମୟରେ ମୋ ପତି, ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ, ସତ୍ୟ ପଣ୍ଡିତ କୃକଳାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ କି?
କଥଯଂତୁ ମହାତ୍ମାନଂ ଯଦି ଦୃଷ୍ଟୋ ମହାମତିଃ । ତସ୍ଯାସ୍ତଦ୍ଭାଷିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତାମୂଚୁସ୍ତେ ମହାମତିମ୍
ଯଦି ସେ ମହାନ ଆତ୍ମା, ବୁଦ୍ଧିମାନ କୃକଳାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ, ମୋତେ କୁହ। ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ ସେଇ ବୁଦ୍ଧିମତୀଙ୍କୁ କହିଲେ—
ଧର୍ମଯାତ୍ରାପ୍ରସଂଗେନ ନାଥସ୍ତେ କୃକଲଃ ଶୁଭେ । ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଂ ଚକାରାସୌ କସ୍ମାଚ୍ଛୋଚସି ସୁଵ୍ରତେ
ଧର୍ମ ଯାତ୍ରା ଦ୍ୱାରା, ତୁମ ପତି କୃକଳା, ହେ ଶୁଭେ, ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାକୁ ଗଲେ; ତେବେ, ହେ ସତୀ, ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ?
ସାଧଯିତ୍ଵା ମହାତୀର୍ଥଂ ପୁନରେଷ୍ଯତି ଶୋଭନେ । ଏଵମାଶ୍ଵାସିତା ସା ଚ ପୁରୁଷୈରାପ୍ତକାରିଭିଃ
ସେ ମହାତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ କରି ଆସିବେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ। ଏଭଳି ଭରସା ଦେଇ, ସେମାନେ ତାକୁ ଆଶ୍ବାସନା ଦେଲେ।
ପୁନର୍ଗେହଂ ଗତା ରାଜନ୍ସୁକଲା ଚାରୁଭାଷିଣୀ । ରୁରୋଦ କରୁଣଂ ଦୁଃଖଂ ସୁକଲାପି ପରାଯଣା
ପୁଣି, ରାଜା, ସୁକଳା, ମଧୁର କଥା କହୁଥିବା, ଘରକୁ ଫେରିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ଭକ୍ତିମତୀ ସୁକଳା ଦୁଃଖରେ କରୁଣା ଭାବରେ କନ୍ଦିଲେ।
ଯାଵଦାଯାତି ମେ ଭର୍ତ୍ତା ଭୂମୌ ସ୍ଵପ୍ସ୍ଯାମି ସଂସ୍ତରେ । ଘୃତଂ ତୈଲଂ ନ ଭୋକ୍ଷ୍ଯେଽହଂ ଦଧିକ୍ଷୀରଂ ତଥୈଵ ଚ
ମୋ ପତି ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫେରିନାସନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଭୂମିରେ ଚଟାଇ ଶୋଇବି; ଘିଅ, ତେଲ, ଦହି ଓ ଖିର ମୁଁ ଖାଇବି ନାହିଁ।
ଲଵଣଂ ଚ ପରିତ୍ଯକ୍ତଂ ତଥା ତାଂବୂଲମେଵ ଚ । ମଧୁରଂ ଚ ତଥା ରାଜଂସ୍ତ୍ଯକ୍ତଂ ଗୁଡାଦିକଂ ତଥା
ଲୁଣ ଓ ପାନ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ଏହିପରି ମିଠା ଜିନିଷ, ରାଜା, ଗୁଡ଼ ଓ ଏହାଦିକ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଛି।
ଏକାହାରା ନିରାହାରା ତାଵତ୍ସ୍ଥାସ୍ଯେ ନ ସଂଶଯଃ । ଯାଵଚ୍ଚାଗମନଂ ଭର୍ତୁଃ ପୁନରେଵ ଭଵିଷ୍ଯତି
ମୁଁ ଏକବେଳା ଖାଇବି କିମ୍ବା ଉପବାସରେ ରହିବି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପତି ଫେରିନାସନ୍ତି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଏଵଂ ଦୁଃଖାନ୍ଵିତା ଭୂତ୍ଵା ଏକଵେଣୀଧରା ପୁନଃ । ଏକକଂଚୁକସଂଵୀତା ମଲିନା ଚ ବଭୂଵ ସା
ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଭରିତ ହୋଇ, ସେ ଏକମାତ୍ର ବେଣୀ ଧାରଣ କଲେ, ଏକ ଜାମା ପିନ୍ଧିଲେ, ଏବଂ ଅସଜ୍ଜିତ ହେଲେ।
ମଲିନେନାପି ଵସ୍ତ୍ରେଣ ଏକେନୈଵ ସ୍ଥିତା ପୁନଃ । ହାହାକାରଂ ପ୍ରମୁଂଚଂତୀ ନିଃଶ୍ଵସଂତୀ ସୁଦୁଃଖିତା
ଏକଟି ମେଳା ଜମା ପିନ୍ଧି, ସେ ଏଠାରେ ଦଢ଼ିଆ ହେଇ ଦଉଁଡ଼ିଲା, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦୁଥିଲା।
ଵିଯୋଗାନଲସଂଦଗ୍ଧା କୃଷ୍ଣାଂଗୀ ମଲଧାରିଣୀ । ଏଵଂ ଦୁଃଖସମାଚାରା ସୁକୃଶା ଵିହ୍ଵଲା ତଦା
ବିୟୋଗର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ି, ତାଙ୍କର ଦେହ କଳା ହୋଇଯାଇଥିଲା, ମେଳା ଲଗିଥିଲା। ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ, ସେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ରୋଦମାନା ଦିଵାରାତ୍ରୌ ନିଦ୍ରା ଲେଭେ ନ ଵୈ ନିଶି । କ୍ଷୁଧାଂ ନ ଵିଂଦତେ ରାଜନ୍ଦୁଃଖେନ ଵିଦଲୀକୃତା
ସେ ଦିନ ଓ ରାତି କାନ୍ଦୁଥିଲା, ରାତିରେ ଶୁଅନ୍ତି ନଥିଲା, ରାଜା, ଦୁଃଖରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଭୋକ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁନଥିଲା।
ଅଥ ସଖ୍ଯଃ ସମାଯାତାଃ ପପ୍ରଚ୍ଛୁଃ ସୁକଲାଂ ତଦା । ସୁକଲେ ଚାରୁସର୍ଵାଂଗି କସ୍ମାଦ୍ରୋଦିଷି ସଂପ୍ରତି
ତାପରେ ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ସଖୀମାନେ ଆସି, ସୁକଳାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ସୁକଳା, ସୁନ୍ଦରୀ, ଏବେ କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛ?'
ତତସ୍ତ୍ଵଂ କାରଣଂ ବ୍ରୂହି ଦୁଃଖସ୍ଯାସ୍ଯ ଵରାନନେ । ସୁକଲୋଵାଚ- ସ ମାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଗତୋ ଭର୍ତା ଧର୍ମାର୍ଥଂ ଧର୍ମତତ୍ପରଃ
‘ତେଣୁ ଆମକୁ କହ, ଏହି ଦୁଃଖର କାରଣ କ’ଣ, ରୂପବତୀ?’ ସୁକଳା କହିଲେ— 'ମୋ ଭର୍ତ୍ତା ଧର୍ମରେ ଲାଗି, ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ।'
ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାପ୍ରସଂଗେନ ଅଟତେ ମେଦିନୀଂ ତତଃ । ମାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସ ଗତଃ ସ୍ଵାମୀ ନିର୍ଦୋଷାଂ ପାପଵର୍ଜିତାମ୍
ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ନିମିତ୍ତରେ, ସେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି; ମୋତେ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ପାପରହିତ ଜଣେ ଘରବାଳିକୁ ଛାଡ଼ି, ସ୍ୱାମୀ ଚାଲିଗଲେ।
ଅହଂ ସାଧ୍ଵୀ ସମାଚାରା ସଦା ପୁଣ୍ଯା ପତିଵ୍ରତା । ମାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସ ଗତୋ ଭର୍ତା ତୀର୍ଥ ସାଧନତତ୍ପରଃ
ମୁଁ ସଦା ନୀତିମତୀ, ପବିତ୍ର ଓ ପତିବ୍ରତା; ତଥାପି, ସେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ତୀର୍ଥ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗି ଚାଲିଗଲେ।
ତେନାହଂ ଦୁଃଖିତା ସଖ୍ଯୋ ଵିଯୋଗେନାତି ପୀଡିତା । ଜୀଵନାଶୋ ଵରଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଵରଂ ଵୈ ଵିଷଭକ୍ଷଣମ୍
ଏହି କାରଣରୁ, ସଖୀମାନେ, ମୁଁ ଦୁଃଖିତ, ବିୟୋଗରେ ଅତି ପୀଡ଼ିତ। ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଥିଲା ଭଲ, କିମ୍ବା ବିଷ ପିଇବା ମଧ୍ୟ ଭଲ।
ଵରମଗ୍ନିପ୍ରଵେଶଶ୍ଚ ଵରଂ କାଯଵିନାଶନମ୍ । ନାରୀଂ ପ୍ରିଯାଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଭର୍ତା ଯାତି ସୁନିଷ୍ଠୁରଃ
ଅଗ୍ନିକୁ ଭିତରକୁ ପଡ଼ିବା ଭଲ, ଦେହକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେବା ଭଲ; କାରଣ, ଯିଏ ଜଣେ ପ୍ରିୟା ଘରବାଳିକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଏ, ସେ ଏକଦମ କଠୋର।
ଭର୍ତୃତ୍ଯାଗୋ ଵରଂ ନୈଵ ପ୍ରାଣତ୍ଯାଗୋ ଵରଂ ସଖି । ଵିଯୋଗଂ ନ ସମର୍ଥାହଂ ସହିତୁଂ ନିତ୍ଯଦାରୁଣମ୍
ସ୍ୱାମୀକୁ ଛାଡ଼ିବା ଭଲ ନୁହେଁ, ବନ୍ଧୁ, ବରଂ ଜୀବନକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଭଲ; ଏହି ନିତ୍ୟ ଦୁଃଖର ବିୟୋଗକୁ ମୁଁ ସହିପାରିବି ନାହିଁ।
ତେନାହଂ ଦୁଃଖିତା ସଖ୍ଯୋ ଵିଯୋଗେନାପି ନିତ୍ଯଶଃ । ସଖ୍ଯ ଊଚୁଃ- ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଂ ଗତୋ ଭର୍ତା ପୁନରେଷ୍ଯତି ତେ ପତିଃ
ଏହି କାରଣରୁ, ସଖୀମାନେ, ମୁଁ ସଦା ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖିତ। ସଖୀମାନେ କହିଲେ— 'ତୋ ସ୍ୱାମୀ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ଗଲେ, ସେ ଆଉ ଫେରିବେ।'
ଵୃଥା ଶୋଷଯସେ କାଯଂ ଵୃଥାଶୋକଂ କରୋଷି ଵୈ । ଵୃଥା ତ୍ଵଂ ତପ୍ଯସେ ବାଲେ ଵୃଥା ଭୋଗାନ୍ପରିତ୍ଯଜେଃ
ତୁମେ ଅକାରଣରେ ଦେହକୁ ଶୋଷିଦେଉଛ, ଅକାରଣରେ ଦୁଃଖ କରୁଛ; ଅକାରଣରେ ନିଜକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛ, ଅକାରଣରେ ଭୋଗବିଲାସ ଛାଡ଼ିଦେଉଛ, ଶିଶୁ।