ପ୍ରସ୍ଥିତୋ ଧର୍ମମାର୍ଗଂ ତୁ ତମୁଵାଚ ପତିଵ୍ରତା । ପତିସ୍ନେହେନ ସଂମୁଗ୍ଧା ଭର୍ତାରଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ଧର୍ମର ପଥରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ପତିଭକ୍ତା ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ସ୍ନେହରେ ଭରିଯାଇ, ପତିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସୁକଲୋଵାଚ- ଅହଂ ତେ ଧର୍ମତଃ ପତ୍ନୀ ସହପୁଣ୍ଯକରା ପ୍ରିଯ । ପତିମାର୍ଗଂ ପ୍ରତୀକ୍ଷ୍ଯାହଂ ପତିଦେଵଂ ଯଜାମ୍ଯହମ୍
ସୁକଳା କହିଲେ— ମୁଁ ତୁମର ଧର୍ମପତ୍ନୀ, ପ୍ରିୟ, ସହପୁଣ୍ୟ କରିବା ସାଥୀ; ପତିଙ୍କର ପଥ ଅପେକ୍ଷା କରି, ମୁଁ ପତିଦେବଙ୍କୁ ପୂଜିଏ।
କଦା ନୈଵ ମଯା ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ସାମୀପ୍ଯଂ ତେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ତଵଚ୍ଛାଯାଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ କରିଷ୍ଯେ ଧର୍ମମୁତ୍ତମମ୍
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, କେବେ ମୁଁ ତୁମର ସାନିଧ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିବି ନାହିଁ? ମୁଁ ତୁମର ଛାୟା ତଳେ ଅଶ୍ରୟ ନେଇ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧର୍ମ କରିବି।
ପତିଵ୍ରତାଖ୍ଯଂ ପାପଘ୍ନଂ ନାରୀଣାଂ ଗତିଦାଯକମ୍ । ପୁଣ୍ଯସ୍ତ୍ରୀ କଥ୍ଯତେ ଲୋକେ ଯା ସ୍ଯାତ୍ପତିପରାଯଣା
ଯାହାକୁ ପତିବ୍ରତା ବୋଲାଯାଏ, ସେହି ନାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ପାପକୁ ନାଶ କରେ ଏବଂ ମୁକ୍ତିର ପଥ ଦେଇଥାଏ; ଏହି ସଂସାରରେ ଯିଏ ପତି ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖେ, ସେଠିକି ନାରୀକୁ ପୁଣ୍ୟବତୀ ବୋଲାଯାଏ।
ଯୁଵତୀନାଂ ପୃଥକ୍ତୀର୍ଥଂ ଵିନା ଭର୍ତୁର୍ନ ଶୋଭତେ । ସୁଖଦଂ ନାସ୍ତି ଵୈ ଲୋକେ ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷପ୍ରଦାଯକମ୍
ଯୁବତୀମାନେ ତାଙ୍କର ପତି ବିନା ଅଲଗା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କଲେ ଶୋଭା ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଏହାରେ କୌଣସି ସୁଖ ନାହିଁ, ନାହିଁ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ପ୍ରଦାନ କରିବା ଶକ୍ତି।
ସଵ୍ଯଂ ପାଦଂ ଚ ଭର୍ତୁଶ୍ଚ ପ୍ରଯାଗଂ ଵିଦ୍ଧି ସତ୍ତମ । ଵାମଂ ଚ ପୁଷ୍କରଂ ତସ୍ଯ ଯା ନାରୀ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପତିଙ୍କ ଡାହାଣ ପାଉଁକୁ ପ୍ରୟାଗ ଭାବିବାକୁ ଜାଣ, ତାଙ୍କ ବାମ ପାଉଁକୁ ପୁଷ୍କର ଭାବିବାକୁ ଜାଣ; ଯେଉଁ ନାରୀ ଏଭଳି ଭାବନା କରେ—
ତସ୍ଯ ପାଦୋଦକସ୍ନାନାତ୍ତତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ପରି ଜାଯତେ । ପ୍ରଯାଗପୁଷ୍କରସମଂ ସ୍ନାନଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ନ ସଂଶଯଃ
ପତିଙ୍କ ପାଉଁର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ସେହି ପୁଣ୍ୟ ଉପଜେ; ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ଏହି ସ୍ନାନ ପ୍ରୟାଗ ଓ ପୁଷ୍କର ସମାନ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ସର୍ଵତୀର୍ଥମଯୋ ଭର୍ତା ସର୍ଵପୁଣ୍ଯମଯଃ ପତିଃ । ମଖାନାଂ ଯଜନାତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଯଦ୍ଵୈ ଭଵତି ଦୀକ୍ଷିତେ
ପତି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ମୂର୍ତ୍ତି, ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟର ଆଧାର; ଯେପରିକି ଦୀକ୍ଷିତ ମାନେ ଯଜ୍ଞ କଲେ ଯେପରି ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ—
ତତ୍ଫଲଂ ସମଵାପ୍ନୋତି ସେଵଯା ଭର୍ତୁରେଵ ହି । ଗଯାଦୀନାଂ ସୁତୀର୍ଥାନାଂ ଯାତ୍ରାଂ କୃତ୍ଵା ହି ଯଦ୍ଭଵେତ୍
ସେହି ପୁଣ୍ୟ କେବଳ ପତିଙ୍କ ସେବା କରିଲେ ମିଳେ; ଗୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ ଯେପରି ଫଳ ମିଳେ—
ତତ୍ଫଲଂ ସମଵାପ୍ନୋତି ଭର୍ତୁଃ ଶୁଶ୍ରୂଷଣାଦପି । ସମାସେନ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତନ୍ମେ ନିଗଦତଃ ଶୃଣୁ
ସେହି ପୁଣ୍ୟ ପତିଙ୍କ ସେବା ଓ ଶୁଶୂଷା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳେ; ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି, ମୋ କଥା ଶୁଣ।
ନାସ୍ତ୍ଯାସାଂ ହି ପୃଥଗ୍ଧର୍ମଃ ପତିଶୁଶ୍ରୂଷଣଂ ଵିନା । ତସ୍ମାତ୍କାଂତସହାଯଂ ତେ କୁର୍ଵାଣା ସୁଖଦାଯିନୀ
ନାରୀମାନେ ପତିଙ୍କ ସେବା ବିନା ଅଲଗା କୌଣସି ଧର୍ମ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଯିଏ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟଙ୍କ ସହ ସାଥୀ ହୁଏ, ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।
ତଵଚ୍ଛାଯାଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଆଗମିଷ୍ଯାମି ନାନ୍ଯଥା । ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ- ରୂପଂ ଶୀଲଂ ଗୁଣଂ ଭକ୍ତିଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ଵଯସ୍ତଥା
ମୁଁ ତୁମର ଛାୟା ତଳେ ଅଶ୍ରୟ ନେଇ ଆସିବି, ଅନ୍ୟଥା କେବେ ନୁହେଁ। ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ— ରୂପ, ଚରିତ୍ର, ଗୁଣ, ଭକ୍ତି ଏବଂ ବୟସ୍ ଭାବିବା ପରେ—
ସୌକୁମାର୍ଯଂ ଵିଚାର୍ଯୈଵଂ କୃକଲଃ ସ ପୁନଃପୁନଃ । ଯଦ୍ଯେଵଂ ହି ନଯିଷ୍ଯାମି ଦୁର୍ଗମାର୍ଗଂ ସୁଦୁଃଖଦମ୍
ତାଙ୍କର କୋମଳତା ଭାବି, କଛୁଆ ପୁନିପୁନି ଚିନ୍ତା କଲେ: ଯଦି ଏଭଳି ହୁଏ, ତେବେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଭରା କଠିନ ପଥରେ ନେଇଯିବି।
ରୂପନାଶୋ ଭଵେଚ୍ଚାସ୍ଯାଃ ଶୀତାତପଵିଲୋଡନାତ୍ । ପଦ୍ମଗର୍ଭପ୍ରତୀକାଶମସ୍ଯାଶ୍ଚାଂଗଂ ପ୍ରଵର୍ଣକମ୍
ଶୀତ ଓ ତାପରେ ତାଙ୍କର ରୂପ ନଷ୍ଟ ହେବ; ପଦ୍ମ କୁଡ଼ିର ଦଳ ସଦୃଶ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ରଙ୍ଗ ହରାଇଯିବ।
ଝଂଝାଵାତେନ ଶୀତେନ କୃଷ୍ଣଵର୍ଣଂ ଭଵିଷ୍ଯତି । ପଂଥାଃ କର୍କଶ ସୁଗ୍ରାଵା ପାଦୌଚାସ୍ଯାଃ ସୁକୋମଲୌ
ପବନ ଓ ଶୀତରେ ତାଙ୍କ ଚର୍ମ କଳା ହେବ; ପଥ ଅତି କଠିନ ଓ ପାଥରିଆ, ତାଙ୍କର ପାଉଁ ବହୁତ କୋମଳ।
ଏଷ୍ଯତେ ଵେଦନାଂ ତୀଵ୍ରାମଥୋ ଗଂତୁଂ ନ ଚ କ୍ଷମା । କ୍ଷୁତ୍ତୃଷ୍ଣାଭିପରୀତାଂଗୀ କୀଦୃଶୀଯଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ସେ ତୀବ୍ର ବେଦନା ଅନୁଭବିବେ ଏବଂ ଆଗକୁ ଯିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହେବେନି; ଭୋକ ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣାରେ ଅଙ୍ଗ ଦୁଃଖିତ, ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା କେମିତି ହେବ?
ଵାମାଂଗୀ ମମ ଚ ସ୍ଥାନଂ ସୁଖସ୍ଥାନଂ ଵରାନନା । ମମ ପ୍ରାଣପ୍ରିଯା ନିତ୍ଯଂ ନିତ୍ଯଂ ଧର୍ମସ୍ଯ ଚାଶ୍ରଯଃ
ତାଙ୍କର ବାମ ଅଂଶ ମୋର ଅବସ୍ଥାନ, ଏହା ସୁଖର ସ୍ଥାନ, ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ; ସେ ସଦା ମୋ ପ୍ରାଣର ପ୍ରିୟା, ସଦା ଧର୍ମର ଆଶ୍ରୟ।
ନାଶମେତି ଯଦା ବାଲା ମମ ନାଶୋ ଭଵେଦିହ । ଇଯଂ ମେ ଜୀଵିକା ନିତ୍ଯମିଯଂ ପ୍ରାଣସ୍ଯ ଚେଶ୍ଵରୀ
ଯେବେ ଏହି ବାଳିକା ନଷ୍ଟ ହେବ, ତେବେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ନଷ୍ଟ ହେବି; ସେ ମୋର ସଦାରଣ ଜୀବିକା, ସେ ମୋ ପ୍ରାଣର ଅଧିକାରିଣୀ।
ନ ନଯିଷ୍ଯେ ଵନଂ ତୀର୍ଥମେକଶ୍ଚୈଵାପ୍ଯହଂ ଵ୍ରଜେ । ଚିଂତଯିତ୍ଵା କ୍ଷଣଂ ନୂନଂ କୃକଲେନ ମହାତ୍ମନା
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲ କିମ୍ବା ତୀର୍ଥକୁ ନେଇଯିବି ନାହିଁ, ମୁଁ ଏକାକି ଯିବି; କିଛି ଖଣ୍ଡ ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ମହାତ୍ମା କଛୁଆ—
ତସ୍ଯ ଚିତ୍ତାନୁଗୋ ଭାଵସ୍ତଯା ଜ୍ଞାତୋ ନୃପୋତ୍ତମ । ପୁନରୂଚେ ମହାଭାଗା ଭର୍ତ୍ତାରଂ ପ୍ରସ୍ଥିତଂ ତଦା
ତାଙ୍କର ଭାବନା ମନକୁ ଅନୁସରିଲା, ଏବଂ ସେ ଏହା ବୁଝିଲେ, ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତାପରେ ସେ ଭାଗ୍ୟଶାଳି ନାରୀ, ପତି ଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେବାବେଳେ, ପୁନି କହିଲେ।
ଅନଘା ନୈଵ ଵୈ ତ୍ଯାଜ୍ଯା ପୁରୁଷୈଃ ଶୃଣୁ ସତ୍ତମ । ମୂଲମେଵଂ ହି ଧର୍ମସ୍ଯ ପୁରୁଷସ୍ଯ ମହାମତେ
ହେ ପାପହୀନ, ଶୁଣ, ପୁରୁଷମାନେ କେବେ ବି ଜୀବନସଂଗିନୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ, ସେ ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମର ମୂଳ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛି, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ।
ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମହାଭାଗ ମାମେଵଂ ନଯ ସାଂପ୍ରତମ୍ । ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ- ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵଂ ହି ତେନାପି ପ୍ରିଯାଯା ଭାଷିତଂ ବହୁ
ଏହି କଥା ଜାଣି, ହେ ଭାଗ୍ୟବତୀ, ଏବେ ମୋ ସହିତ ଏହିପରି ଆଚରଣ କର। ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ— ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କର ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣିଲେ—
ପ୍ରହସ୍ଯୈଵ ଵଚୋ ବ୍ରୂତେ ତାମେଵଂ କୃକଲଃ ପୁନଃ । ନୈଵ ତ୍ଯାଜ୍ଯା ଭଵେଦ୍ଭାର୍ଯା ପ୍ରାପ୍ତା ଧର୍ମେଣ ଵୈ ପ୍ରିଯେ
ହସି ହସି କୃକଳା ତାଙ୍କୁ ପୁଣି କହିଲେ— 'ଧର୍ମରେ ଅଧିକାରରେ ପ୍ରାପ୍ତ ଜୀବନସଂଗିନୀକୁ କେବେ ବି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ ପ୍ରିୟା।'
ଯେନ ଭାର୍ଯା ପରିତ୍ଯକ୍ତା ସୁନୀତା ଧର୍ମଚାରିଣୀ । ଦଶାଂଗଧର୍ମସ୍ତେନାପି ପରିତ୍ଯକ୍ତୋ ଵରାନନେ
ଯଦି କୌଣସି ଜନ, ନୀତିମତୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଜୀବନସଂଗିନୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ତେବେ ସେ ଦଶପ୍ରକାର ଧର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵାମେଵ ଭଦ୍ରଂ ତେ ନୈଵ ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯେ କଦା ପ୍ରିଯେ । ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ- ଏଵମାଭାଷ୍ଯ ତାଂ ଭାର୍ଯାଂ ସଂବୋଧ୍ଯ ଚ ପୁନଃପୁନଃ
ତେଣୁ, ତୁମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ, ମୁଁ କେବେ ବି ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି ନାହିଁ, ହେ ପ୍ରିୟା। ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ— ଏଭଳି କହି, ସେ ତାଙ୍କ ଜୀବନସଂଗିନୀଙ୍କୁ ପୁଣିପୁଣି ଆଶ୍ବାସନା ଦେଲେ।
ତସ୍ଯା ଅଜ୍ଞାତମାତ୍ରେଣ ସସାର୍ଥେନ ସମଂ ଗତଃ । ଗତେ ତସ୍ମିନ୍ମହାଭାଗେ କୃକଲେ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣି
ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଅଜାଣି ଥିବାବେଳେ, ସେ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ। ଏହିପରି ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ମହାନ କୃକଳା ଚାଲିଯିବା ପରେ—
ଦେଵକର୍ମସୁଵେଲାଯାଂ କାଲେ ପୁଣ୍ଯେ ଶୁଭାନନା । ନୈଵ ପଶ୍ଯତି ଭର୍ତାରଂ କୃକଲଂ ନିଜମଂଦିରେ
ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଶୁଭ ସମୟରେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ସେ ତାଙ୍କ ଘରେ ନିଜ ପତି କୃକଳାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।
ସମୁତ୍ଥାଯ ତ୍ଵରାଯୁକ୍ତା ରୁଦମାନା ସୁଦୁଃଖିତା । ଵଯସ୍ଯାନ୍ପୃଚ୍ଛତେ ଭର୍ତୁର୍ଦୁଃଖଶୋକାଧିପୀଡିତା
ସେ ତ୍ୱରାରେ ଉଠି, ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ତାଙ୍କ ସଖୀମାନେଠାରେ ପତି ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭାରିତ।
ଯୁଷ୍ମାଭିର୍ଵା ମହାଭାଗା ଦୃଷ୍ଟୋଽସୌ କୃକଲୋ ମମ । ପ୍ରାଣେଶ୍ଵରୋ ଗତଃ କ୍ଵାପି ଭଵଂତୋ ମମ ବାଂଧଵାଃ
ହେ ଭାଗ୍ୟବତୀମାନେ, ମୋ ପ୍ରାଣନାଥ କୃକଳା କେଉଁଠି ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ କି? ତୁମେମାନେ ମୋର ଆତ୍ମୀୟ।
ଯଦି ଦୃଷ୍ଟୋ ମହାଭାଗାଃ କୃକଲୋ ମମ ସାଂପ୍ରତମ୍ । ଭର୍ତାରଂ ପୁଣ୍ଯକର୍ତାରଂ ସର୍ଵଜ୍ଞଂ ସତ୍ଯପଂଡିତମ୍
ଏହି ସମୟରେ ମୋ ପତି, ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ, ସତ୍ୟ ପଣ୍ଡିତ କୃକଳାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ କି?