ଵାହନାନି ଵିଚିତ୍ରାଣି ଯାନାନ୍ଯେଵ ମହାମତେ । ନାନାଗଂଧାନ୍ସକର୍ପୂରଂ ଯମପଂଥ ସୁଖପ୍ରଦେ
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଯାନବାହନ, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏବଂ ନାନା ପ୍ରକାର ଗନ୍ଧ ଓ କର୍ପୁର ସହିତ, ଯାହା ଯମଙ୍କର ପଥରେ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।
ଉପାନହୌ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯେ ଯଦୀଚ୍ଛେଦ୍ଵିପୁଲଂ ସୁଖମ୍ । ଏତୈର୍ଦାନୈର୍ମହାରାଜ ଯମପଂଥଂ ସୁଖେନ ଵୈ
ଯଦି ବଡ଼ ସୁଖ ଚାହାଁ, ତେବେ ଜୁତା ଦେବା ଉଚିତ; ଏହି ସମସ୍ତ ଦାନ ଦ୍ୱାରା, ହେ ମହାରାଜ, ଯମଙ୍କର ପଥ ସହଜରେ ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ।
ପ୍ରଯାତି ମାନଵୋ ରାଜନ୍ଯମଦୂତୈରଲଂକୃତମ୍
ମଣିଷ ଯମଙ୍କର ଦୂତମାନେ ଶୋଭିତ କରି ନେଇଯାନ୍ତି, ହେ ରାଜା।
ଏକଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ 2.41 ଵେନ ଉଵାଚ- ପୁତ୍ରୋ ଭାର୍ଯା କଥଂ ତୀର୍ଥଂ ପିତାମାତା କଥଂ ଵଦ । ଗୁରୁଶ୍ଚୈଵ କଥଂ ତୀର୍ଥଂ ତନ୍ମେ ଵିସ୍ତରତୋ ଵଦ
ଭେନ କହିଲେ— ପୁଅ କିପରି ତୀର୍ଥ ହୁଏ, ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ କିପରି ତୀର୍ଥ ହୁଏ, ପିତା ଓ ମାତା କିପରି ତୀର୍ଥ ହୁଏ, ଏବଂ ଗୁରୁ କିପରି ତୀର୍ଥ ହୁଏ? ଏହା ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କହ।
ଶ୍ରୀଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ- ଅସ୍ତି ଵାରାଣସୀ ରମ୍ଯା ଗଂଗାଯୁକ୍ତା ମହାପୁରୀ । ତସ୍ଯାଂ ଵସତି ଵୈଶ୍ଯୈକଃ କୃକଲୋ ନାମ ନାମତଃ
ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ— ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ସହିତ ଶୋଭା ପାଉଥିବା ବଡ଼ ସୁନ୍ଦର ସହର ବାରାଣସୀ ଅଛି; ସେଠାରେ କ୍ରକଳ ନାମକ ଜଣେ ବଣିକ ରହୁଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ମହାସାଧ୍ଵୀ ପତିଵ୍ରତପରାଯଣା । ଧର୍ମାଚାରପରା ନିତ୍ଯଂ ସା ଵୈ ପତିପରାଯଣା
ତାଙ୍କର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ଏକ ମହାସତୀ ଓ ପତିଭକ୍ତା ଥିଲେ; ସେ ସଦା ଧର୍ମରେ ଲାଗିଥିଲେ ଏବଂ ପତିପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ଥିଲେ।
ସୁକଲା ନାମ ପୁଣ୍ଯାଂଗୀ ସୁପୁତ୍ରା ଚାରୁମଂଗଲା । ସତ୍ଯଂଵଦା ସଦା ଶୁଦ୍ଧା ପ୍ରିଯାକାରା ପ୍ରିଯପ୍ରିଯା
ସୁକଳା ନାମକ, ପବିତ୍ର ଦେହ ଥିବା, ଭଲ ପୁଅ ଓ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ; ସେ ସଦା ସତ୍ୟ କହୁଥିଲେ, ସଦା ପବିତ୍ର ଓ ଆକୃତିରେ ଆକର୍ଷକ, ପ୍ରିୟ ଓ ପ୍ରିୟଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଥିଲେ।
ଏଵଂଗୁଣୈଃ ସମାଯୁକ୍ତା ସୁଭଗା ଚାରୁକାରିଣୀ । ସ ଵୈଶ୍ଯ ଉତ୍ତମୋ ନାନା ଧର୍ମଜ୍ଞୋ ଜ୍ଞାନଵାନ୍ଗୁଣୀ
ଏମିତି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ସୁଭାଗ୍ୟଶାଳି ଓ ସୁନ୍ଦର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ; ସେ ବଣିକ ଉତ୍ତମ, ନାନା ଧର୍ମ ଜାଣୁଥିବା, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଗୁଣବାନ ଥିଲେ।
ପୁରାଣେ ଶ୍ରୌତଧର୍ମେ ଚ ସଦା ଶ୍ରଵଣତତ୍ପରଃ । ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାପ୍ରସଂଗେନ ବହୁପୁଣ୍ଯପ୍ରଦାଯକମ୍
ପୁରାଣ ଓ ବେଦ ଧର୍ମରେ ସେ ସଦା ଶ୍ରବଣରେ ଲାଗିଥିଲେ; ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଦ୍ୱାରା ସେ ବହୁ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ।
ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ନିର୍ଗତୋ ଯାତ୍ରାଂ ତୀର୍ଥାନାଂ ପୁଣ୍ଯମଂଗଲାମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ପ୍ରସଂଗେନ ସାର୍ଥଵାହେନ ତେନ ଚ
ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାକୁ ବାହାରିଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ସେ ସାର୍ଥବାହ ସହିତ ଯାତ୍ରା କଲେ।
ପ୍ରସ୍ଥିତୋ ଧର୍ମମାର୍ଗଂ ତୁ ତମୁଵାଚ ପତିଵ୍ରତା । ପତିସ୍ନେହେନ ସଂମୁଗ୍ଧା ଭର୍ତାରଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ଧର୍ମର ପଥରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ପତିଭକ୍ତା ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ସ୍ନେହରେ ଭରିଯାଇ, ପତିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସୁକଲୋଵାଚ- ଅହଂ ତେ ଧର୍ମତଃ ପତ୍ନୀ ସହପୁଣ୍ଯକରା ପ୍ରିଯ । ପତିମାର୍ଗଂ ପ୍ରତୀକ୍ଷ୍ଯାହଂ ପତିଦେଵଂ ଯଜାମ୍ଯହମ୍
ସୁକଳା କହିଲେ— ମୁଁ ତୁମର ଧର୍ମପତ୍ନୀ, ପ୍ରିୟ, ସହପୁଣ୍ୟ କରିବା ସାଥୀ; ପତିଙ୍କର ପଥ ଅପେକ୍ଷା କରି, ମୁଁ ପତିଦେବଙ୍କୁ ପୂଜିଏ।
କଦା ନୈଵ ମଯା ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ସାମୀପ୍ଯଂ ତେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ତଵଚ୍ଛାଯାଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ କରିଷ୍ଯେ ଧର୍ମମୁତ୍ତମମ୍
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, କେବେ ମୁଁ ତୁମର ସାନିଧ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିବି ନାହିଁ? ମୁଁ ତୁମର ଛାୟା ତଳେ ଅଶ୍ରୟ ନେଇ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧର୍ମ କରିବି।
ପତିଵ୍ରତାଖ୍ଯଂ ପାପଘ୍ନଂ ନାରୀଣାଂ ଗତିଦାଯକମ୍ । ପୁଣ୍ଯସ୍ତ୍ରୀ କଥ୍ଯତେ ଲୋକେ ଯା ସ୍ଯାତ୍ପତିପରାଯଣା
ଯାହାକୁ ପତିବ୍ରତା ବୋଲାଯାଏ, ସେହି ନାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ପାପକୁ ନାଶ କରେ ଏବଂ ମୁକ୍ତିର ପଥ ଦେଇଥାଏ; ଏହି ସଂସାରରେ ଯିଏ ପତି ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖେ, ସେଠିକି ନାରୀକୁ ପୁଣ୍ୟବତୀ ବୋଲାଯାଏ।
ଯୁଵତୀନାଂ ପୃଥକ୍ତୀର୍ଥଂ ଵିନା ଭର୍ତୁର୍ନ ଶୋଭତେ । ସୁଖଦଂ ନାସ୍ତି ଵୈ ଲୋକେ ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷପ୍ରଦାଯକମ୍
ଯୁବତୀମାନେ ତାଙ୍କର ପତି ବିନା ଅଲଗା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କଲେ ଶୋଭା ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଏହାରେ କୌଣସି ସୁଖ ନାହିଁ, ନାହିଁ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ପ୍ରଦାନ କରିବା ଶକ୍ତି।
ସଵ୍ଯଂ ପାଦଂ ଚ ଭର୍ତୁଶ୍ଚ ପ୍ରଯାଗଂ ଵିଦ୍ଧି ସତ୍ତମ । ଵାମଂ ଚ ପୁଷ୍କରଂ ତସ୍ଯ ଯା ନାରୀ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପତିଙ୍କ ଡାହାଣ ପାଉଁକୁ ପ୍ରୟାଗ ଭାବିବାକୁ ଜାଣ, ତାଙ୍କ ବାମ ପାଉଁକୁ ପୁଷ୍କର ଭାବିବାକୁ ଜାଣ; ଯେଉଁ ନାରୀ ଏଭଳି ଭାବନା କରେ—
ତସ୍ଯ ପାଦୋଦକସ୍ନାନାତ୍ତତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ପରି ଜାଯତେ । ପ୍ରଯାଗପୁଷ୍କରସମଂ ସ୍ନାନଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ନ ସଂଶଯଃ
ପତିଙ୍କ ପାଉଁର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ସେହି ପୁଣ୍ୟ ଉପଜେ; ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ଏହି ସ୍ନାନ ପ୍ରୟାଗ ଓ ପୁଷ୍କର ସମାନ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ସର୍ଵତୀର୍ଥମଯୋ ଭର୍ତା ସର୍ଵପୁଣ୍ଯମଯଃ ପତିଃ । ମଖାନାଂ ଯଜନାତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଯଦ୍ଵୈ ଭଵତି ଦୀକ୍ଷିତେ
ପତି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ମୂର୍ତ୍ତି, ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟର ଆଧାର; ଯେପରିକି ଦୀକ୍ଷିତ ମାନେ ଯଜ୍ଞ କଲେ ଯେପରି ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ—
ତତ୍ଫଲଂ ସମଵାପ୍ନୋତି ସେଵଯା ଭର୍ତୁରେଵ ହି । ଗଯାଦୀନାଂ ସୁତୀର୍ଥାନାଂ ଯାତ୍ରାଂ କୃତ୍ଵା ହି ଯଦ୍ଭଵେତ୍
ସେହି ପୁଣ୍ୟ କେବଳ ପତିଙ୍କ ସେବା କରିଲେ ମିଳେ; ଗୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ ଯେପରି ଫଳ ମିଳେ—
ତତ୍ଫଲଂ ସମଵାପ୍ନୋତି ଭର୍ତୁଃ ଶୁଶ୍ରୂଷଣାଦପି । ସମାସେନ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତନ୍ମେ ନିଗଦତଃ ଶୃଣୁ
ସେହି ପୁଣ୍ୟ ପତିଙ୍କ ସେବା ଓ ଶୁଶୂଷା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳେ; ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି, ମୋ କଥା ଶୁଣ।
ନାସ୍ତ୍ଯାସାଂ ହି ପୃଥଗ୍ଧର୍ମଃ ପତିଶୁଶ୍ରୂଷଣଂ ଵିନା । ତସ୍ମାତ୍କାଂତସହାଯଂ ତେ କୁର୍ଵାଣା ସୁଖଦାଯିନୀ
ନାରୀମାନେ ପତିଙ୍କ ସେବା ବିନା ଅଲଗା କୌଣସି ଧର୍ମ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଯିଏ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟଙ୍କ ସହ ସାଥୀ ହୁଏ, ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।
ତଵଚ୍ଛାଯାଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଆଗମିଷ୍ଯାମି ନାନ୍ଯଥା । ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ- ରୂପଂ ଶୀଲଂ ଗୁଣଂ ଭକ୍ତିଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ଵଯସ୍ତଥା
ମୁଁ ତୁମର ଛାୟା ତଳେ ଅଶ୍ରୟ ନେଇ ଆସିବି, ଅନ୍ୟଥା କେବେ ନୁହେଁ। ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ— ରୂପ, ଚରିତ୍ର, ଗୁଣ, ଭକ୍ତି ଏବଂ ବୟସ୍ ଭାବିବା ପରେ—
ସୌକୁମାର୍ଯଂ ଵିଚାର୍ଯୈଵଂ କୃକଲଃ ସ ପୁନଃପୁନଃ । ଯଦ୍ଯେଵଂ ହି ନଯିଷ୍ଯାମି ଦୁର୍ଗମାର୍ଗଂ ସୁଦୁଃଖଦମ୍
ତାଙ୍କର କୋମଳତା ଭାବି, କଛୁଆ ପୁନିପୁନି ଚିନ୍ତା କଲେ: ଯଦି ଏଭଳି ହୁଏ, ତେବେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଭରା କଠିନ ପଥରେ ନେଇଯିବି।
ରୂପନାଶୋ ଭଵେଚ୍ଚାସ୍ଯାଃ ଶୀତାତପଵିଲୋଡନାତ୍ । ପଦ୍ମଗର୍ଭପ୍ରତୀକାଶମସ୍ଯାଶ୍ଚାଂଗଂ ପ୍ରଵର୍ଣକମ୍
ଶୀତ ଓ ତାପରେ ତାଙ୍କର ରୂପ ନଷ୍ଟ ହେବ; ପଦ୍ମ କୁଡ଼ିର ଦଳ ସଦୃଶ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ରଙ୍ଗ ହରାଇଯିବ।
ଝଂଝାଵାତେନ ଶୀତେନ କୃଷ୍ଣଵର୍ଣଂ ଭଵିଷ୍ଯତି । ପଂଥାଃ କର୍କଶ ସୁଗ୍ରାଵା ପାଦୌଚାସ୍ଯାଃ ସୁକୋମଲୌ
ପବନ ଓ ଶୀତରେ ତାଙ୍କ ଚର୍ମ କଳା ହେବ; ପଥ ଅତି କଠିନ ଓ ପାଥରିଆ, ତାଙ୍କର ପାଉଁ ବହୁତ କୋମଳ।
ଏଷ୍ଯତେ ଵେଦନାଂ ତୀଵ୍ରାମଥୋ ଗଂତୁଂ ନ ଚ କ୍ଷମା । କ୍ଷୁତ୍ତୃଷ୍ଣାଭିପରୀତାଂଗୀ କୀଦୃଶୀଯଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ସେ ତୀବ୍ର ବେଦନା ଅନୁଭବିବେ ଏବଂ ଆଗକୁ ଯିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହେବେନି; ଭୋକ ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣାରେ ଅଙ୍ଗ ଦୁଃଖିତ, ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା କେମିତି ହେବ?
ଵାମାଂଗୀ ମମ ଚ ସ୍ଥାନଂ ସୁଖସ୍ଥାନଂ ଵରାନନା । ମମ ପ୍ରାଣପ୍ରିଯା ନିତ୍ଯଂ ନିତ୍ଯଂ ଧର୍ମସ୍ଯ ଚାଶ୍ରଯଃ
ତାଙ୍କର ବାମ ଅଂଶ ମୋର ଅବସ୍ଥାନ, ଏହା ସୁଖର ସ୍ଥାନ, ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ; ସେ ସଦା ମୋ ପ୍ରାଣର ପ୍ରିୟା, ସଦା ଧର୍ମର ଆଶ୍ରୟ।
ନାଶମେତି ଯଦା ବାଲା ମମ ନାଶୋ ଭଵେଦିହ । ଇଯଂ ମେ ଜୀଵିକା ନିତ୍ଯମିଯଂ ପ୍ରାଣସ୍ଯ ଚେଶ୍ଵରୀ
ଯେବେ ଏହି ବାଳିକା ନଷ୍ଟ ହେବ, ତେବେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ନଷ୍ଟ ହେବି; ସେ ମୋର ସଦାରଣ ଜୀବିକା, ସେ ମୋ ପ୍ରାଣର ଅଧିକାରିଣୀ।
ନ ନଯିଷ୍ଯେ ଵନଂ ତୀର୍ଥମେକଶ୍ଚୈଵାପ୍ଯହଂ ଵ୍ରଜେ । ଚିଂତଯିତ୍ଵା କ୍ଷଣଂ ନୂନଂ କୃକଲେନ ମହାତ୍ମନା
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲ କିମ୍ବା ତୀର୍ଥକୁ ନେଇଯିବି ନାହିଁ, ମୁଁ ଏକାକି ଯିବି; କିଛି ଖଣ୍ଡ ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ମହାତ୍ମା କଛୁଆ—
ତସ୍ଯ ଚିତ୍ତାନୁଗୋ ଭାଵସ୍ତଯା ଜ୍ଞାତୋ ନୃପୋତ୍ତମ । ପୁନରୂଚେ ମହାଭାଗା ଭର୍ତ୍ତାରଂ ପ୍ରସ୍ଥିତଂ ତଦା
ତାଙ୍କର ଭାବନା ମନକୁ ଅନୁସରିଲା, ଏବଂ ସେ ଏହା ବୁଝିଲେ, ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତାପରେ ସେ ଭାଗ୍ୟଶାଳି ନାରୀ, ପତି ଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେବାବେଳେ, ପୁନି କହିଲେ।