ଯଜ୍ଞଭୂମିଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞଶ୍ଚ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରେ ଯଥା ସ୍ଥିତଃ । ଶ୍ରାଦ୍ଧଭୂମିସ୍ତଥା ଶୁଦ୍ଧା ଦେଵଶାଲା ତଥା ପୁନଃ
ଯେପରି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ ଅଛି, ସେପରି ପବିତ୍ର ଶ୍ରାଦ୍ଧସ୍ଥଳ ଓ ଦେବମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ହୋମଶାଲା ତଥା ପ୍ରୋକ୍ତା ଵେଦାଧ୍ଯଯନଵେଶ୍ମ ଚ । ଗୃହେଷୁ ପୁଣ୍ଯସଂଯୁକ୍ତଂ ଗୋସ୍ଥାନଂ ଵରମୁତ୍ତମମ୍
ହୋମ କରିବା ସ୍ଥଳ ଓ ବେଦ ପଢ଼ିବା ଘରକୁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କୁହାଯାଏ। ଘରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଓ ପୁଣ୍ୟମୟ ହେଉଛି ଗୋଶାଳା।
ସୋମପାଯୀ ଭଵେଦ୍ଯତ୍ର ତୀର୍ଥଂ ତତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ଆରାମୋ ଯତ୍ର ଵୈ ପୁଣ୍ଯୋ ଅଶ୍ଵତ୍ଥୋ ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠତି
ଯେଉଁଠି ସୋମପାନ ହୁଏ, ସେଠାରେ ତୀର୍ଥ ବିଦ୍ୟମାନ। ଯେଉଁଠି ପବିତ୍ର ଉଦ୍ୟାନ କିମ୍ବା ଅଶ୍ୱଥ ଗଛ ଅଛି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି।
ବ୍ରହ୍ମଵୃକ୍ଷୋ ଭଵେଦ୍ଯତ୍ର ଵଟଵୃକ୍ଷସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଅନ୍ଯେ ଚ ଵନ୍ଯସଂସ୍ଥାନେ ତତ୍ର ତୀର୍ଥଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ଯେଉଁଠି ବଟବୃକ୍ଷ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର ଗଛ ଅଛି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳରେ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ବିଦ୍ୟମାନ।
ଏତେ ତୀର୍ଥାଃ ସମାଖ୍ଯାତାଃ ପିତାମାତା ତଥୈଵ ଚ । ପୁରାଣଂ ପଠ୍ଯତେ ଯତ୍ର ଗୁରୁର୍ଯତ୍ର ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଥିତଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ବିବରଣା ହେଲା, ଯେଉଁଠି ପିତା ଓ ମାଆ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ପୁରାଣ ପଢ଼ାଯାଏ, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଗୁରୁ ନିଜେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି।
ସୁଭାର୍ଯା ତିଷ୍ଠତେ ଯତ୍ର ତତ୍ର ତୀର୍ଥଂ ନ ସଂଶଯଃ । ସୁପୁତ୍ରସ୍ତିଷ୍ଠତେ ଯତ୍ର ତତ୍ର ତୀର୍ଥଂ ନ ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁଠି ଭଲ ଗୁଣବତୀ ଜୀବନସଂଗିନୀ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ତୀର୍ଥ ନିଶ୍ଚିତ। ଯେଉଁଠି ଭଦ୍ର ପୁଅ ଅଛି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ନିଶ୍ଚିତ।
ଏତେ ତୀର୍ଥାଃ ସମାଖ୍ଯାତା ରାଜଵେଶ୍ମ ତଥୈଵ ଚ । ଵେନ ଉଵାଚ- ପାତ୍ରସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣଂ ବ୍ରୂହି ଯସ୍ମୈ ଦେଯଂ ସୁରୋତ୍ତମ
ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ରାଜମହଳ ବିବରଣା ହେଲା। ବେନ କହିଲେ— ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବ, କାହାକୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, ସେ ପାତ୍ରର ଲକ୍ଷଣ କହ।
ପ୍ରସାଦସୁମୁଖୋ ଭୂତ୍ଵା କୃପଯା ମମ ମାଧଵ । ଵାସୁଦେଵ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ପାତ୍ରସ୍ଯାପି ସୁଲକ୍ଷଣମ୍
ମୋ ପ୍ରତି କୃପା ଓ ଦୟା ଦେଖାଇ ହସିମୁଖେ କହ, ହେ ମାଧବ। ବାସୁଦେବ କହିଲେ— ହେ ରାଜା, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ପାତ୍ରର ଉତ୍ତମ ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣ।
ଯସ୍ମୈ ଦେଯଂ ସୁଦାନଂ ଚ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂତୈର୍ମହାତ୍ମଭିଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ସୁକୁଲୋପେତଂ ଵେଦାଧ୍ଯଯନତତ୍ପରମ୍
ଯେଉଁ ମହାତ୍ମାମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଉତ୍ତମ ଦାନ ଦେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଭଲ ବଂଶର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲଗ୍ନ ଥିବାକୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।
ଶାଂତଂ ଦାଂତଂ ତପୋଯୁକ୍ତଂ ଶୁକ୍ଲମେଵ ଵିଶେଷତଃ । ପ୍ରଜ୍ଞାଵଂତଂ ଜ୍ଞାନଵଂତଂ ଦେଵପୂଜନତତ୍ପରମ୍
ଯିଏ ଶାନ୍ତ, ଦମୀ, ତପସ୍ଵୀ ଓ ବିଶେଷ ଭାବେ ପବିତ୍ର, ଯିଏ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଦେବପୂଜାରେ ଲଗ୍ନ, ସେହିଁ ପାତ୍ର।
ସତ୍ଯଵଂତଂ ମହାପୁଣ୍ଯଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଜ୍ଞାନପଂଡିତମ୍ । ଧର୍ମଜ୍ଞଂ ମୁକ୍ତଲୌଲ୍ଯଂ ଚ ପାଖଂଡୈସ୍ତୁ ଵିଵର୍ଜିତମ୍
ଯେଉଁଜଣ ସତ୍ୟବାଦୀ, ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟବାନ, ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ, ଜ୍ଞାନରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା, ଧର୍ମକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣିଥିବା, ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଲୋଭ ନଥିବା ଏବଂ ଭ୍ରଷ୍ଟ ମତରୁ ଦୂରେଇଥିବେ, ସେଉଁଠି ଦାନ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ।
ଏଵଂ ପାତ୍ରଂ ସମାଖ୍ଯାତମନ୍ଯଦେଵଂ ଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ଏଵମେତୈର୍ଗୁଣୈର୍ଯୁକ୍ତଂ ସ୍ଵସୃପୁତ୍ରଂ ନରୋତ୍ତମମ୍
ଏଭଳି ଗୁଣ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦାନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ଆଉ ଜଣେ ବିଷୟରେ କହିବି। ଏହି ଗୁଣ ଯେଉଁଠି ଥାଏ, ସେଉଁଠି ନିଜ ଭଉଣୀର ପୁଅ କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।
ଏତଂ ପାତ୍ରଂ ଵିଜାନୀହି ଦୁହିତୁସ୍ତନଯଂ ତତଃ । ଜାମାତରଂ ମହାରାଜ ଭାଵୈରେତୈଶ୍ଚ ସଂଯୁତମ୍
ଏହି ଗୁଣ ଥିବା ଝିଅ, ପୁଅ ଏବଂ ଜମାଁତିକୁ ମଧ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ ଦାନପାତ୍ର ବୋଲି ଜାଣ। ରାଜନ୍, ଏହି ଗୁଣ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।
ଗୁରୁଂ ଚ ଦୀକ୍ଷିତଂ ଚୈଵ ପାତ୍ରଭୂତଂ ନରୋତ୍ତମ । ଏତାନ୍ଯେଵ ସୁପାତ୍ରାଣି ଦାନଯୋଗ୍ଯାନି ସତ୍ତମ
ଗୁରୁ ଓ ଦୀକ୍ଷିତ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ ଦାନପାତ୍ର। ଏହିପରି ଲୋକମାନେ ଦାନ ନେବା ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅଟେ।
ଵେଦାଚାରସମୋପେତସ୍ତୃପ୍ତିଂ ନୈଵ ଚ ଗଚ୍ଛତି । ଵର୍ଜଯେତ୍କିଲ ତଂ ଵିପ୍ରଂ ତଥା କାଣଂ ସୁଧୂର୍ତକମ୍
ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦ ଆଚାର ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନାହାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହା ସହିତ ଅନ୍ଧ ବା ଖରାପ ଚରିତ୍ର ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ମଧ୍ୟ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଅତିକୃଷ୍ଣଂ ମହାରାଜ କପିଲଂ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍ । କର୍କଟାକ୍ଷଂ ସୁନୀଲଂ ଚ ଶ୍ଯାଵଦନ୍ତଂ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍
ଅତି କଳା, କିମ୍ବା ଗୋଧୂଳି ରଙ୍ଗର ଲୋକ, କଙ୍କଡ଼ା ଆଖି, ଅତି ନୀଳ କିମ୍ବା କଳା ଦାନ୍ତ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନୀଲଦଂତଂ ତଥା ରାଜନ୍ପୀତଦଂତଂ ତଥୈଵ ଚ । ଗୋଘ୍ନଂ ସୁକୃଷ୍ଣଦଂତଂ ଚ ବର୍ବରଂ ଚାତିପାଂଶୁଲମ୍
ନୀଳ ଦାନ୍ତ, ପୀତ ଦାନ୍ତ, ଗାଈ ମାରିଥିବା, ଅତି କଳା ଦାନ୍ତ, ବାହ୍ୟ ଜାତିର ଲୋକ କିମ୍ବା ଅତି ଧୁଳିଆ ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ହୀନାଂଗମଧିକାଂଗଂ ଚ କୁଷ୍ଠିନଂ କୁନଖଂ ତଥା । ଦୁଶ୍ଚର୍ମାଣଂ ମହାରାଜ ଖଲ୍ଵାଟଂ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍
ଯେଉଁଠି ଅଙ୍ଗ ଅଧିକ କିମ୍ବା କମ୍, କୁଷ୍ଠ ରୋଗୀ, ଖରାପ ନଖ, ଖରାପ ଚର୍ମ ଥିବା, କିମ୍ବା ମୁଣ୍ଡ ଚୁଲି ନଥିବା ଲୋକ, ସେଉଁଠି ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଅନ୍ଯାଯେଷୁ ରତା ଯସ୍ଯ ଜାଯା ଵିପ୍ରସ୍ଯ କସ୍ଯ ଚ । ତସ୍ମୈ ଦାନଂ ନ ଦାତଵ୍ଯଂ ଯଦି ବ୍ରହ୍ମସମୋ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଜାଉ ଅନ୍ୟାୟ କାମରେ ଲାଗିଛି, ସେଉଁଠି ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ସେ ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ।
ସ୍ତ୍ରୀଜିତାଯ ନ ଦାତଵ୍ଯଂ ଶାଖାରଂଡେ ମହାମତେ । ଵ୍ଯାଧିତାଯ ନ ଦାତଵ୍ଯଂ ମୃତଭୋଜିଷୁ ଭୂପତେ
ଯିଏ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଅଧୀନ, ଶାଖା କିମ୍ବା ଡିମ୍ବରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ରୋଗୀ, କିମ୍ବା ମୃତ ଲୋକଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ସେମାନେ ଦାନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ।
ଚୋରାଯ ଚ ନ ଦାତଵ୍ଯଂ ସ ଯଦ୍ଯତ୍ରିସମୋ ଭଵେତ୍ । ଅତୃପ୍ତାଯ ନ ଦାତଵ୍ଯଂ ଶାଵଂ ତୁ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍
ଚୋରକୁ ମଧ୍ୟ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ସେ ଅତ୍ରି ସମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ। ଯିଏ କେବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନାହାନ୍ତି, ଏବଂ ମୃତଦେହକୁ ମଧ୍ୟ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଅତିସ୍ତବ୍ଧାଯ ନୋ ଦେଯଂ ଶଠାଯ ଚ ଵିଶେଷତଃ । ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରସମାଯୁକ୍ତଃ ସଦାଚାରେଣ ଵର୍ଜିତଃ
ଅତ୍ୟଧିକ ଅହଂକାରୀ କିମ୍ବା ଚତୁର ଲୋକଙ୍କୁ ବିଶେଷ କରି ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ସଦ୍ବ୍ୟବହାର ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ଦାନେ ଚ ରାଜେଂଦ୍ର ନୈଵ ଯୁକ୍ତଃ କଦା ଭଵେତ୍ । ଅଥ ଦାନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସଫଲଂ ପୁଣ୍ଯଦାଯକମ୍
ଶ୍ରାଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଦାନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏପରି ଲୋକ କେବେ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ରାଜନ୍। ଏବେ ମୁଁ ଫଳଦାୟକ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥିବା ଦାନ ବିଷୟରେ କହିବି।
କାଲତୀର୍ଥସୁପାତ୍ରାଣାଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଯୋଗାତ୍ପ୍ରଜାଯତେ । ନାସ୍ତି ଶ୍ରଦ୍ଧାସମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ନାସ୍ତି ଶ୍ରଦ୍ଧାସମଂ ସୁଖମ୍
ଯେଉଁଠି ଶ୍ରଦ୍ଧା, ସମୟ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ ଉପଯୁକ୍ତ ଦାନପାତ୍ର ଏକାଠି ହୁଏ, ସେଠାରୁ ପୁଣ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଶ୍ରଦ୍ଧା ସମାନ ପୁଣ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସମାନ ସୁଖ କିଛି ନାହିଁ।
ନାସ୍ତି ଶ୍ରଦ୍ଧାସମଂ ତୀର୍ଥଂ ସଂସାରେ ପ୍ରାଣିନାଂ ନୃପ । ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାଵେନ ସଂଯୁକ୍ତୋ ମାମେଵଂ ପରିସଂସ୍ମରେତ୍
ଏହି ସଂସାରରେ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସମାନ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ କିଛି ନାହିଁ, ରାଜନ୍। ଯିଏ ଶ୍ରଦ୍ଧା ନଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି, ସେ ମୋତେ ଏଭଳି ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତୁ।
ପାତ୍ରହସ୍ତେ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯଂ ସ୍ଵଲ୍ପମେଵ ନୃପୋତ୍ତମ । ଏଵଂଵିଧସ୍ଯ ଦାନସ୍ଯ ଵିଧିଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଯତ୍ଫଲମ୍
ଉପଯୁକ୍ତ ଦାନପାତ୍ରଙ୍କ ହାତରେ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, ଛୋଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଏଭଳି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନର ଫଳ—
ଅନଂତଂ ତଦଵାପ୍ନୋତି ମତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ସୁଖୀ ଭଵେତ୍
ସେଠି ଅନନ୍ତ ଫଳ ମିଳେ, ମୋ କୃପାରେ ସେ ସୁଖୀ ହୁଅନ୍ତି।
ଵେନ ଉଵାଚ- ନିତ୍ଯଦାନଫଲଂ ଦେଵ ତ୍ଵତ୍ତଃ ପୂର୍ଵଂ ମଯା ଶ୍ରୁତମ୍ । ନୈମିତ୍ତିକସ୍ଯ ଦାନସ୍ଯ ଦତ୍ତସ୍ଯାପି ହି ଯତ୍ଫଲମ୍
ଭେନ କହିଲେ— ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ଆଗରୁ ମୁଁ ସଦା ଦାନର ଫଳ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଛି। ଏବେ ନିମିତ୍ତିକ ଦାନ ଦେଲେ କଣ ଫଳ ମିଳେ, ତାହା କହନ୍ତୁ।
ତତ୍ଫଲଂ ମେ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ମହାତୃପ୍ତିଂ ନ ଗଚ୍ଛାମି ଶ୍ରୋତୁଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଏହାର ଫଳ କୃପାକରି ମୋତେ କହିଦିଅ, ତୁମେ ଦୟା ଓ ଉଦ୍ୟମରେ ଏହା କରିଛ। ମୁଁ ବଡ଼ ସନ୍ତୋଷ ପାଉନାହିଁ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଆଉ ଅଧିକ ଶୁଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହେଉଛି।
ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ- ନୈମିତ୍ତିକଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦାନମେଵ ନୃପୋତ୍ତମ । ମହାପର୍ଵଣି ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଯେନ ଦାନାନି ଶ୍ରଦ୍ଧଯା
ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ— ମୁଁ ନିମିତ୍ତିକ ଦାନ ବିଷୟରେ କହିବି, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ। ବଡ଼ ପର୍ବ ଆସିଲେ ଯେଉଁ ଦାନ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଦିଆଯାଏ, ତାହା କହିବି।