ଏତାସାଂ ପୁଣ୍ଯକାଲେଷୁ ସଂତି ତୀର୍ଥାନ୍ଯନେକଶଃ । ଗ୍ରାମେ ଵା ଯଦି ଵାରଣ୍ଯେ ନଦ୍ଯଃ ସର୍ଵତ୍ର ପାଵନାଃ
ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କ ଶୁଭ ସମୟରେ ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଅଛି; ଗ୍ରାମରେ କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲରେ, ନଦୀମାନେ ସବୁଠାରେ ପବିତ୍ର।
ତତ୍ର ତତ୍ର ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯାଃ ସ୍ନାନଦାନାଦିକାଃ କ୍ରିଯାଃ । ଯଦା ନ ଜ୍ଞାଯତେ ନାମ ତାସାଂ ତୀର୍ଥସ୍ଯ ସତ୍ତମାଃ
ସେଠାରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ଯେତେବେଳେ ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ନାମ ଜଣା ନଥାଏ।
ନାମୋଚ୍ଚାରଂ ପ୍ରକୁର୍ଵୀତ ଵିଷ୍ଣୁତୀର୍ଥମିଦଂ ନୃପ । ତୀର୍ଥସ୍ଯ ଦେଵତା ତଦ୍ଵଦହମେଵ ନ ସଂଶଯଃ
ହେ ରାଜା, ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ। ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ତୀର୍ଥର ଦେବତା ମୁଁ ନିଜେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ମାମେଵମୁଚ୍ଚରେଦ୍ଯୋ ଵୈ ତୀର୍ଥେ ଦେଵେଷୁ ସାଧକଃ । ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଫଲଂ ଜାତଂ ମନ୍ନାମ୍ନା ନୃପନଂଦନ
ଯେ କେହି ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ମୋର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ହେ ରାଜା, ସେ ମୋର ନାମର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାଏ।
ଅଜ୍ଞାତାନାଂ ସୁତୀର୍ଥାନାଂ ଦେଵାନାଂ ନୃପସତ୍ତମ । ସ୍ନାନେ ଦାନେ ମହାରାଜ ମନ୍ନାମ ହି ସମୁଚ୍ଚରେତ୍
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ଅଜଣା ତୀର୍ଥ କିମ୍ବା ଅଜଣା ଦେବତାଙ୍କ ପାଖରେ ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଦାନ କରିବା ବେଳେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ତୀର୍ଥାନାମେଵ ରାଜେଂଦ୍ର ଧାତ୍ରା ଧାତ୍ର୍ଯ ଇମାଃ କୃତାଃ । ସିଂଧଵଃ ସର୍ଵପୁଣ୍ଯାନାଂ ସର୍ଵସ୍ଥାଃ କ୍ଷିତିମଂଡଲେ
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଏହି ନଦୀମାନେକୁ ପୃଥିବୀରେ ତୀର୍ଥର ଆକାର ଭାବେ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ସୁକୃତ୍ୟର ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛି ସମୁଦ୍ର, ଏହା ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଛି।
ଯତ୍ରତତ୍ର ପ୍ରକର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ସ୍ନାନଦାନାଦିକଂ ନୃପ । ଅକ୍ଷଯଂ ଫଲମାପ୍ନୋତି ସୁତୀର୍ଥାନାଂ ପ୍ରସାଦତଃ
ହେ ରାଜା, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କର୍ମ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ତୀର୍ଥର କୃପାରେ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ମିଳେ।
ତୀର୍ଥରୂପା ମହାପୁଣ୍ଯାଃ ସାଗରା ସପ୍ତ ଏଵ ଚ । ମାନସାଦ୍ଯାସ୍ତଥା ରାଜନ୍ସରସ୍ଯଶ୍ଚ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ମାନସ ଓ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁ ସପ୍ତ ସମୁଦ୍ର ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସରୋବର ଅଛି, ସେମାନେ ସବୁ ତୀର୍ଥର ଆକାର ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ।
ନିର୍ଝରାଃ ପଲ୍ଵଲାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତୀର୍ଥରୂପା ନ ସଂଶଯଃ । ସ୍ଵଲ୍ପା ନଦ୍ଯୋ ମହାରାଜ ତାସୁ ତୀର୍ଥଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ଝରଣା ଓ ଜଳାଶୟଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି। ଛୋଟ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ମହାରାଜ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୀର୍ଥ ବିଦ୍ୟମାନ।
ଖାତେଷ୍ଵେଵଂ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ଵର୍ଜଯିତ୍ଵା ଚ କୂପକମ୍ । ପର୍ଵତାସ୍ତୀର୍ଥରୂପାଶ୍ଚ ମେର୍ଵାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ମହୀତଲେ
ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଖୋଦା ଅଞ୍ଚଳରେ, କୂଆଠାରୁ ବ୍ୟତୀତ, ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ମେରୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାହାଡ଼ମାନେ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥର ଆକାର।
ଯଜ୍ଞଭୂମିଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞଶ୍ଚ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରେ ଯଥା ସ୍ଥିତଃ । ଶ୍ରାଦ୍ଧଭୂମିସ୍ତଥା ଶୁଦ୍ଧା ଦେଵଶାଲା ତଥା ପୁନଃ
ଯେପରି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ ଅଛି, ସେପରି ପବିତ୍ର ଶ୍ରାଦ୍ଧସ୍ଥଳ ଓ ଦେବମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ହୋମଶାଲା ତଥା ପ୍ରୋକ୍ତା ଵେଦାଧ୍ଯଯନଵେଶ୍ମ ଚ । ଗୃହେଷୁ ପୁଣ୍ଯସଂଯୁକ୍ତଂ ଗୋସ୍ଥାନଂ ଵରମୁତ୍ତମମ୍
ହୋମ କରିବା ସ୍ଥଳ ଓ ବେଦ ପଢ଼ିବା ଘରକୁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କୁହାଯାଏ। ଘରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଓ ପୁଣ୍ୟମୟ ହେଉଛି ଗୋଶାଳା।
ସୋମପାଯୀ ଭଵେଦ୍ଯତ୍ର ତୀର୍ଥଂ ତତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ଆରାମୋ ଯତ୍ର ଵୈ ପୁଣ୍ଯୋ ଅଶ୍ଵତ୍ଥୋ ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠତି
ଯେଉଁଠି ସୋମପାନ ହୁଏ, ସେଠାରେ ତୀର୍ଥ ବିଦ୍ୟମାନ। ଯେଉଁଠି ପବିତ୍ର ଉଦ୍ୟାନ କିମ୍ବା ଅଶ୍ୱଥ ଗଛ ଅଛି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି।
ବ୍ରହ୍ମଵୃକ୍ଷୋ ଭଵେଦ୍ଯତ୍ର ଵଟଵୃକ୍ଷସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଅନ୍ଯେ ଚ ଵନ୍ଯସଂସ୍ଥାନେ ତତ୍ର ତୀର୍ଥଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ଯେଉଁଠି ବଟବୃକ୍ଷ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର ଗଛ ଅଛି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳରେ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ବିଦ୍ୟମାନ।
ଏତେ ତୀର୍ଥାଃ ସମାଖ୍ଯାତାଃ ପିତାମାତା ତଥୈଵ ଚ । ପୁରାଣଂ ପଠ୍ଯତେ ଯତ୍ର ଗୁରୁର୍ଯତ୍ର ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଥିତଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ବିବରଣା ହେଲା, ଯେଉଁଠି ପିତା ଓ ମାଆ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ପୁରାଣ ପଢ଼ାଯାଏ, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଗୁରୁ ନିଜେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି।
ସୁଭାର୍ଯା ତିଷ୍ଠତେ ଯତ୍ର ତତ୍ର ତୀର୍ଥଂ ନ ସଂଶଯଃ । ସୁପୁତ୍ରସ୍ତିଷ୍ଠତେ ଯତ୍ର ତତ୍ର ତୀର୍ଥଂ ନ ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁଠି ଭଲ ଗୁଣବତୀ ଜୀବନସଂଗିନୀ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ତୀର୍ଥ ନିଶ୍ଚିତ। ଯେଉଁଠି ଭଦ୍ର ପୁଅ ଅଛି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ନିଶ୍ଚିତ।
ଏତେ ତୀର୍ଥାଃ ସମାଖ୍ଯାତା ରାଜଵେଶ୍ମ ତଥୈଵ ଚ । ଵେନ ଉଵାଚ- ପାତ୍ରସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣଂ ବ୍ରୂହି ଯସ୍ମୈ ଦେଯଂ ସୁରୋତ୍ତମ
ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ରାଜମହଳ ବିବରଣା ହେଲା। ବେନ କହିଲେ— ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବ, କାହାକୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, ସେ ପାତ୍ରର ଲକ୍ଷଣ କହ।
ପ୍ରସାଦସୁମୁଖୋ ଭୂତ୍ଵା କୃପଯା ମମ ମାଧଵ । ଵାସୁଦେଵ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ପାତ୍ରସ୍ଯାପି ସୁଲକ୍ଷଣମ୍
ମୋ ପ୍ରତି କୃପା ଓ ଦୟା ଦେଖାଇ ହସିମୁଖେ କହ, ହେ ମାଧବ। ବାସୁଦେବ କହିଲେ— ହେ ରାଜା, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ପାତ୍ରର ଉତ୍ତମ ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣ।
ଯସ୍ମୈ ଦେଯଂ ସୁଦାନଂ ଚ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂତୈର୍ମହାତ୍ମଭିଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ସୁକୁଲୋପେତଂ ଵେଦାଧ୍ଯଯନତତ୍ପରମ୍
ଯେଉଁ ମହାତ୍ମାମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଉତ୍ତମ ଦାନ ଦେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଭଲ ବଂଶର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲଗ୍ନ ଥିବାକୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।
ଶାଂତଂ ଦାଂତଂ ତପୋଯୁକ୍ତଂ ଶୁକ୍ଲମେଵ ଵିଶେଷତଃ । ପ୍ରଜ୍ଞାଵଂତଂ ଜ୍ଞାନଵଂତଂ ଦେଵପୂଜନତତ୍ପରମ୍
ଯିଏ ଶାନ୍ତ, ଦମୀ, ତପସ୍ଵୀ ଓ ବିଶେଷ ଭାବେ ପବିତ୍ର, ଯିଏ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଦେବପୂଜାରେ ଲଗ୍ନ, ସେହିଁ ପାତ୍ର।
ସତ୍ଯଵଂତଂ ମହାପୁଣ୍ଯଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଜ୍ଞାନପଂଡିତମ୍ । ଧର୍ମଜ୍ଞଂ ମୁକ୍ତଲୌଲ୍ଯଂ ଚ ପାଖଂଡୈସ୍ତୁ ଵିଵର୍ଜିତମ୍
ଯେଉଁଜଣ ସତ୍ୟବାଦୀ, ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟବାନ, ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ, ଜ୍ଞାନରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା, ଧର୍ମକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣିଥିବା, ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଲୋଭ ନଥିବା ଏବଂ ଭ୍ରଷ୍ଟ ମତରୁ ଦୂରେଇଥିବେ, ସେଉଁଠି ଦାନ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ।
ଏଵଂ ପାତ୍ରଂ ସମାଖ୍ଯାତମନ୍ଯଦେଵଂ ଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ଏଵମେତୈର୍ଗୁଣୈର୍ଯୁକ୍ତଂ ସ୍ଵସୃପୁତ୍ରଂ ନରୋତ୍ତମମ୍
ଏଭଳି ଗୁଣ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦାନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ଆଉ ଜଣେ ବିଷୟରେ କହିବି। ଏହି ଗୁଣ ଯେଉଁଠି ଥାଏ, ସେଉଁଠି ନିଜ ଭଉଣୀର ପୁଅ କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।
ଏତଂ ପାତ୍ରଂ ଵିଜାନୀହି ଦୁହିତୁସ୍ତନଯଂ ତତଃ । ଜାମାତରଂ ମହାରାଜ ଭାଵୈରେତୈଶ୍ଚ ସଂଯୁତମ୍
ଏହି ଗୁଣ ଥିବା ଝିଅ, ପୁଅ ଏବଂ ଜମାଁତିକୁ ମଧ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ ଦାନପାତ୍ର ବୋଲି ଜାଣ। ରାଜନ୍, ଏହି ଗୁଣ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।
ଗୁରୁଂ ଚ ଦୀକ୍ଷିତଂ ଚୈଵ ପାତ୍ରଭୂତଂ ନରୋତ୍ତମ । ଏତାନ୍ଯେଵ ସୁପାତ୍ରାଣି ଦାନଯୋଗ୍ଯାନି ସତ୍ତମ
ଗୁରୁ ଓ ଦୀକ୍ଷିତ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ ଦାନପାତ୍ର। ଏହିପରି ଲୋକମାନେ ଦାନ ନେବା ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅଟେ।
ଵେଦାଚାରସମୋପେତସ୍ତୃପ୍ତିଂ ନୈଵ ଚ ଗଚ୍ଛତି । ଵର୍ଜଯେତ୍କିଲ ତଂ ଵିପ୍ରଂ ତଥା କାଣଂ ସୁଧୂର୍ତକମ୍
ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦ ଆଚାର ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନାହାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହା ସହିତ ଅନ୍ଧ ବା ଖରାପ ଚରିତ୍ର ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ମଧ୍ୟ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଅତିକୃଷ୍ଣଂ ମହାରାଜ କପିଲଂ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍ । କର୍କଟାକ୍ଷଂ ସୁନୀଲଂ ଚ ଶ୍ଯାଵଦନ୍ତଂ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍
ଅତି କଳା, କିମ୍ବା ଗୋଧୂଳି ରଙ୍ଗର ଲୋକ, କଙ୍କଡ଼ା ଆଖି, ଅତି ନୀଳ କିମ୍ବା କଳା ଦାନ୍ତ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନୀଲଦଂତଂ ତଥା ରାଜନ୍ପୀତଦଂତଂ ତଥୈଵ ଚ । ଗୋଘ୍ନଂ ସୁକୃଷ୍ଣଦଂତଂ ଚ ବର୍ବରଂ ଚାତିପାଂଶୁଲମ୍
ନୀଳ ଦାନ୍ତ, ପୀତ ଦାନ୍ତ, ଗାଈ ମାରିଥିବା, ଅତି କଳା ଦାନ୍ତ, ବାହ୍ୟ ଜାତିର ଲୋକ କିମ୍ବା ଅତି ଧୁଳିଆ ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ହୀନାଂଗମଧିକାଂଗଂ ଚ କୁଷ୍ଠିନଂ କୁନଖଂ ତଥା । ଦୁଶ୍ଚର୍ମାଣଂ ମହାରାଜ ଖଲ୍ଵାଟଂ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍
ଯେଉଁଠି ଅଙ୍ଗ ଅଧିକ କିମ୍ବା କମ୍, କୁଷ୍ଠ ରୋଗୀ, ଖରାପ ନଖ, ଖରାପ ଚର୍ମ ଥିବା, କିମ୍ବା ମୁଣ୍ଡ ଚୁଲି ନଥିବା ଲୋକ, ସେଉଁଠି ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଅନ୍ଯାଯେଷୁ ରତା ଯସ୍ଯ ଜାଯା ଵିପ୍ରସ୍ଯ କସ୍ଯ ଚ । ତସ୍ମୈ ଦାନଂ ନ ଦାତଵ୍ଯଂ ଯଦି ବ୍ରହ୍ମସମୋ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଜାଉ ଅନ୍ୟାୟ କାମରେ ଲାଗିଛି, ସେଉଁଠି ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ସେ ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ।
ସ୍ତ୍ରୀଜିତାଯ ନ ଦାତଵ୍ଯଂ ଶାଖାରଂଡେ ମହାମତେ । ଵ୍ଯାଧିତାଯ ନ ଦାତଵ୍ଯଂ ମୃତଭୋଜିଷୁ ଭୂପତେ
ଯିଏ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଅଧୀନ, ଶାଖା କିମ୍ବା ଡିମ୍ବରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ରୋଗୀ, କିମ୍ବା ମୃତ ଲୋକଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ସେମାନେ ଦାନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ।