ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଜାତମାତ୍ରସ୍ଯ ଚୌଲମୌଂଜ୍ଯାଦିକଂ ତଥା । ପ୍ରାସାଦଧ୍ଵଜଦେଵାନାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଦିକକର୍ମଣି
ନବଜାତ ଶିଶୁ ପାଇଁ, ମୁଣ୍ଡନ ଓ ଉପନୟନ ଦିଅ, ଏବଂ ମନ୍ଦିରର ପତାକା, ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ —
ଵାପୀକୂପତଡାଗାନାଂ ଗୃହଵାସ୍ତୁମଯଂ ନୃପ । ତଦାଭ୍ଯୁଦଯିକଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମାତୄଣାଂ ଯତ୍ର ପୂଜନମ୍
ଏହି ସମୟରେ କୂଆ, ପୋଖରି, ତଳାବ ଓ ଘର ତିଆରି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ସମୟକୁ ଶୁଭ ମନାଯାଏ, ଏବଂ ମାଆଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ।
ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ଦଦେଦ୍ଦାନଂ ସର୍ଵସିଦ୍ଧିପ୍ରଦାଯକମ୍ । ଆଭ୍ଯୁଦଯିକ ଏଵାଯଂ କାଲଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ନୃପୋତ୍ତମ
ଏହି ସମୟରେ ଯେଉଁ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ; ଏହି ସମୟକୁ ଆଉ ଉତ୍ତମ ଶୁଭ ସମୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅନ୍ଯଚ୍ଚୈଵ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପାପପୀଡାନିଵାରଣମ୍ । ମୃତ୍ଯୁକାଲେ ଚ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ କ୍ଷଯଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ନରୋତ୍ତମ
ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଉ ଏକ କଥା କହିବି — ମୃତ୍ୟୁ ସମୟ ଆସିଲେ ଓ ଦୁଃଖ ଜଣାପଡିଲେ, ପାପର କ୍ଷୟ ପାଇଁ କଣ କରିବା ଉଚିତ, ମାନବଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ତତ୍ର ଦାନଂ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯଂ ଯମମାର୍ଗସୁଖପ୍ରଦମ୍ । ନିତ୍ଯନୈମିତ୍ତିକାଃ କାଲାଃ କାମ୍ଯାଭ୍ଯୁଦଯିକାସ୍ତଥା
ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ସେହି ଦାନ ଯମର ପଥରେ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ; ଏହି ସମୟଗୁଡ଼ିକ ସଦା, ବିଶେଷ, ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଓ ଶୁଭ ଭାବରେ ଅଛି।
ଅଂତ୍ଯଃକାଲୋ ମହାରାଜ ସମାଖ୍ଯାତସ୍ତଵାଗ୍ରତଃ । ଏତେ କାଲାଃ ସମାଖ୍ଯାତାଃ ସ୍ଵକର୍ମଫଲଦାଯକାଃ
ମହାରାଜ, ଶେଷ ସମୟ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପାଖରେ ବିସ୍ତାରରେ କୁହାଯାଇଛି; ଏହି ସମୟଗୁଡ଼ିକ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ତୀର୍ଥସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣଂ ରାଜନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଵାଗ୍ରତଃ । ସୁତୀର୍ଥାନାମିଯଂ ଗଂଗା ଭାତି ପୁଣ୍ଯା ସରସ୍ଵତୀ
ରାଜନ୍, ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ତୀର୍ଥର ଲକ୍ଷଣ କହିବି; ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଗଙ୍ଗା ଓ ପବିତ୍ର ସରସ୍ୱତୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ୱଳ।
ରେଵା ଚ ଯମୁନା ତାପୀ ତଥା ଚର୍ମଣ୍ଵତୀ ନଦୀ । ସରଯୂର୍ଘର୍ଘରା ଵେଣା ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶିନୀ
ରେବା, ଯମୁନା, ତାପୀ ଓ ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ ନଦୀ; ସରୟୂ, ଘର୍ଘରା ଓ ବେଣା — ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାପକୁ ନଶ୍ୱନ କରେ।
କାଵେରୀ କପିଲା ଚାନ୍ଯା ଵିଶାଲା ଵିଶ୍ଵତାରଣୀ । ଗୋଦାଵରୀ ସମାଖ୍ଯାତା ତୁଂଗଭଦ୍ରା ନରୋତ୍ତମ
କାଭେରୀ, କପିଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଡ଼ ନଦୀ, ବିଶାଳ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପାର କରାଉଥିବା ବିଶ୍ୱତାରିଣୀ, ଗୋଦାବରୀ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ମାନବଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ପାପାନାଂ ଭୀତିଦା ନିତ୍ଯଂ ଭୀମରଥ୍ଯା ପ୍ରପଠ୍ଯତେ । ଦେଵିକା କୃଷ୍ଣଗଂଗା ଚ ଅନ୍ଯାଃ ସରିଦ୍ଵରୋତ୍ତମାଃ
ପାପୀମାନେ ସଦା ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତି ଏହି ଭୀମରଥୀ ଦ୍ୱାରା, ଯାହା ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଦେବିକା, କୃଷ୍ଣଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀମାନେ।
ଏତାସାଂ ପୁଣ୍ଯକାଲେଷୁ ସଂତି ତୀର୍ଥାନ୍ଯନେକଶଃ । ଗ୍ରାମେ ଵା ଯଦି ଵାରଣ୍ଯେ ନଦ୍ଯଃ ସର୍ଵତ୍ର ପାଵନାଃ
ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କ ଶୁଭ ସମୟରେ ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଅଛି; ଗ୍ରାମରେ କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲରେ, ନଦୀମାନେ ସବୁଠାରେ ପବିତ୍ର।
ତତ୍ର ତତ୍ର ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯାଃ ସ୍ନାନଦାନାଦିକାଃ କ୍ରିଯାଃ । ଯଦା ନ ଜ୍ଞାଯତେ ନାମ ତାସାଂ ତୀର୍ଥସ୍ଯ ସତ୍ତମାଃ
ସେଠାରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ଯେତେବେଳେ ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ନାମ ଜଣା ନଥାଏ।
ନାମୋଚ୍ଚାରଂ ପ୍ରକୁର୍ଵୀତ ଵିଷ୍ଣୁତୀର୍ଥମିଦଂ ନୃପ । ତୀର୍ଥସ୍ଯ ଦେଵତା ତଦ୍ଵଦହମେଵ ନ ସଂଶଯଃ
ହେ ରାଜା, ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ। ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ତୀର୍ଥର ଦେବତା ମୁଁ ନିଜେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ମାମେଵମୁଚ୍ଚରେଦ୍ଯୋ ଵୈ ତୀର୍ଥେ ଦେଵେଷୁ ସାଧକଃ । ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଫଲଂ ଜାତଂ ମନ୍ନାମ୍ନା ନୃପନଂଦନ
ଯେ କେହି ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ମୋର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ହେ ରାଜା, ସେ ମୋର ନାମର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାଏ।
ଅଜ୍ଞାତାନାଂ ସୁତୀର୍ଥାନାଂ ଦେଵାନାଂ ନୃପସତ୍ତମ । ସ୍ନାନେ ଦାନେ ମହାରାଜ ମନ୍ନାମ ହି ସମୁଚ୍ଚରେତ୍
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ଅଜଣା ତୀର୍ଥ କିମ୍ବା ଅଜଣା ଦେବତାଙ୍କ ପାଖରେ ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଦାନ କରିବା ବେଳେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ତୀର୍ଥାନାମେଵ ରାଜେଂଦ୍ର ଧାତ୍ରା ଧାତ୍ର୍ଯ ଇମାଃ କୃତାଃ । ସିଂଧଵଃ ସର୍ଵପୁଣ୍ଯାନାଂ ସର୍ଵସ୍ଥାଃ କ୍ଷିତିମଂଡଲେ
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଏହି ନଦୀମାନେକୁ ପୃଥିବୀରେ ତୀର୍ଥର ଆକାର ଭାବେ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ସୁକୃତ୍ୟର ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛି ସମୁଦ୍ର, ଏହା ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଛି।
ଯତ୍ରତତ୍ର ପ୍ରକର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ସ୍ନାନଦାନାଦିକଂ ନୃପ । ଅକ୍ଷଯଂ ଫଲମାପ୍ନୋତି ସୁତୀର୍ଥାନାଂ ପ୍ରସାଦତଃ
ହେ ରାଜା, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କର୍ମ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ତୀର୍ଥର କୃପାରେ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ମିଳେ।
ତୀର୍ଥରୂପା ମହାପୁଣ୍ଯାଃ ସାଗରା ସପ୍ତ ଏଵ ଚ । ମାନସାଦ୍ଯାସ୍ତଥା ରାଜନ୍ସରସ୍ଯଶ୍ଚ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ମାନସ ଓ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁ ସପ୍ତ ସମୁଦ୍ର ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସରୋବର ଅଛି, ସେମାନେ ସବୁ ତୀର୍ଥର ଆକାର ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ।
ନିର୍ଝରାଃ ପଲ୍ଵଲାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତୀର୍ଥରୂପା ନ ସଂଶଯଃ । ସ୍ଵଲ୍ପା ନଦ୍ଯୋ ମହାରାଜ ତାସୁ ତୀର୍ଥଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ଝରଣା ଓ ଜଳାଶୟଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି। ଛୋଟ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ମହାରାଜ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୀର୍ଥ ବିଦ୍ୟମାନ।
ଖାତେଷ୍ଵେଵଂ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ଵର୍ଜଯିତ୍ଵା ଚ କୂପକମ୍ । ପର୍ଵତାସ୍ତୀର୍ଥରୂପାଶ୍ଚ ମେର୍ଵାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ମହୀତଲେ
ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଖୋଦା ଅଞ୍ଚଳରେ, କୂଆଠାରୁ ବ୍ୟତୀତ, ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ମେରୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାହାଡ଼ମାନେ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥର ଆକାର।
ଯଜ୍ଞଭୂମିଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞଶ୍ଚ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରେ ଯଥା ସ୍ଥିତଃ । ଶ୍ରାଦ୍ଧଭୂମିସ୍ତଥା ଶୁଦ୍ଧା ଦେଵଶାଲା ତଥା ପୁନଃ
ଯେପରି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ ଅଛି, ସେପରି ପବିତ୍ର ଶ୍ରାଦ୍ଧସ୍ଥଳ ଓ ଦେବମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ହୋମଶାଲା ତଥା ପ୍ରୋକ୍ତା ଵେଦାଧ୍ଯଯନଵେଶ୍ମ ଚ । ଗୃହେଷୁ ପୁଣ୍ଯସଂଯୁକ୍ତଂ ଗୋସ୍ଥାନଂ ଵରମୁତ୍ତମମ୍
ହୋମ କରିବା ସ୍ଥଳ ଓ ବେଦ ପଢ଼ିବା ଘରକୁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କୁହାଯାଏ। ଘରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଓ ପୁଣ୍ୟମୟ ହେଉଛି ଗୋଶାଳା।
ସୋମପାଯୀ ଭଵେଦ୍ଯତ୍ର ତୀର୍ଥଂ ତତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ଆରାମୋ ଯତ୍ର ଵୈ ପୁଣ୍ଯୋ ଅଶ୍ଵତ୍ଥୋ ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠତି
ଯେଉଁଠି ସୋମପାନ ହୁଏ, ସେଠାରେ ତୀର୍ଥ ବିଦ୍ୟମାନ। ଯେଉଁଠି ପବିତ୍ର ଉଦ୍ୟାନ କିମ୍ବା ଅଶ୍ୱଥ ଗଛ ଅଛି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି।
ବ୍ରହ୍ମଵୃକ୍ଷୋ ଭଵେଦ୍ଯତ୍ର ଵଟଵୃକ୍ଷସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଅନ୍ଯେ ଚ ଵନ୍ଯସଂସ୍ଥାନେ ତତ୍ର ତୀର୍ଥଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ଯେଉଁଠି ବଟବୃକ୍ଷ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର ଗଛ ଅଛି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳରେ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ବିଦ୍ୟମାନ।
ଏତେ ତୀର୍ଥାଃ ସମାଖ୍ଯାତାଃ ପିତାମାତା ତଥୈଵ ଚ । ପୁରାଣଂ ପଠ୍ଯତେ ଯତ୍ର ଗୁରୁର୍ଯତ୍ର ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଥିତଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ବିବରଣା ହେଲା, ଯେଉଁଠି ପିତା ଓ ମାଆ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ପୁରାଣ ପଢ଼ାଯାଏ, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଗୁରୁ ନିଜେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି।
ସୁଭାର୍ଯା ତିଷ୍ଠତେ ଯତ୍ର ତତ୍ର ତୀର୍ଥଂ ନ ସଂଶଯଃ । ସୁପୁତ୍ରସ୍ତିଷ୍ଠତେ ଯତ୍ର ତତ୍ର ତୀର୍ଥଂ ନ ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁଠି ଭଲ ଗୁଣବତୀ ଜୀବନସଂଗିନୀ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ତୀର୍ଥ ନିଶ୍ଚିତ। ଯେଉଁଠି ଭଦ୍ର ପୁଅ ଅଛି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ନିଶ୍ଚିତ।
ଏତେ ତୀର୍ଥାଃ ସମାଖ୍ଯାତା ରାଜଵେଶ୍ମ ତଥୈଵ ଚ । ଵେନ ଉଵାଚ- ପାତ୍ରସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣଂ ବ୍ରୂହି ଯସ୍ମୈ ଦେଯଂ ସୁରୋତ୍ତମ
ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ରାଜମହଳ ବିବରଣା ହେଲା। ବେନ କହିଲେ— ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବ, କାହାକୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, ସେ ପାତ୍ରର ଲକ୍ଷଣ କହ।
ପ୍ରସାଦସୁମୁଖୋ ଭୂତ୍ଵା କୃପଯା ମମ ମାଧଵ । ଵାସୁଦେଵ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ପାତ୍ରସ୍ଯାପି ସୁଲକ୍ଷଣମ୍
ମୋ ପ୍ରତି କୃପା ଓ ଦୟା ଦେଖାଇ ହସିମୁଖେ କହ, ହେ ମାଧବ। ବାସୁଦେବ କହିଲେ— ହେ ରାଜା, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ପାତ୍ରର ଉତ୍ତମ ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣ।
ଯସ୍ମୈ ଦେଯଂ ସୁଦାନଂ ଚ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂତୈର୍ମହାତ୍ମଭିଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ସୁକୁଲୋପେତଂ ଵେଦାଧ୍ଯଯନତତ୍ପରମ୍
ଯେଉଁ ମହାତ୍ମାମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଉତ୍ତମ ଦାନ ଦେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଭଲ ବଂଶର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲଗ୍ନ ଥିବାକୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।
ଶାଂତଂ ଦାଂତଂ ତପୋଯୁକ୍ତଂ ଶୁକ୍ଲମେଵ ଵିଶେଷତଃ । ପ୍ରଜ୍ଞାଵଂତଂ ଜ୍ଞାନଵଂତଂ ଦେଵପୂଜନତତ୍ପରମ୍
ଯିଏ ଶାନ୍ତ, ଦମୀ, ତପସ୍ଵୀ ଓ ବିଶେଷ ଭାବେ ପବିତ୍ର, ଯିଏ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଦେବପୂଜାରେ ଲଗ୍ନ, ସେହିଁ ପାତ୍ର।