ତଥା ତାଞ୍ଜାରଯାମ୍ଯେତାନୁପାଯୈର୍ଦାରୁଣୈଃ କିଲ । ଵାସୁଦେଵ ଉଵାଚ- ନୈମିତ୍ତିକଂ ତଥା କାଲଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଚୈଵ ତଵାଗ୍ରତଃ
ମୁଁ ସେମାନେଠାରେ କଠୋର ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି । ବାସୁଦେବ କହିଲେ— ଏବେ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ମୁଁ ନିମିତ୍ତିକ ଓ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ପୁଣ୍ୟ କଥା କହିବି ।
ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଶୃଣୁ ତତ୍ପରଃ । ଅମାଵାସ୍ଯା ମହାରାଜ ପୌର୍ଣମାସୀ ତଥୈଵ ଚ
ମୁଁ ଏହା ବିସ୍ତାରରେ କହିବି, ମହାମାନବ, ଭଲଭାବେ ଶୁଣ । ଅମାବାସ୍ୟା, ମହାରାଜ, ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ—
ଯଦା ଭଵତି ସଂକ୍ରାଂତିର୍ଵ୍ଯତୀପାତୋ ନରେଶ୍ଵର । ଵୈଧୃତିଶ୍ଚ ଯଦା ପ୍ରୋକ୍ତା ଯଦା ଏକାଦଶୀ ଭଵେତ୍
ଯେତେବେଳେ ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ଗ୍ରହଣ, ବୈଧୃତି କିମ୍ବା ଏକାଦଶୀ ଦିନ ହୁଏ, ରାଜା—
ମହାମାଘୀ ତଥାଷାଢୀ ଵୈଶାଖୀ କାର୍ତିକୀ ତଥା । ଅମାସୋମସମାଯୋଗେ ମନ୍ଵାଦିଷୁ ଯୁଗାଦିଷୁ
ମହାମାଘ, ଆଷାଢ଼, ବୈଶାଖ, କାର୍ତ୍ତିକ ଦିନ, ଅମାବାସ୍ୟା ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଯୋଗ, ମନ୍ବନ୍ତର ଓ ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ—
ଗଜଚ୍ଛାଯା ତଥା ପ୍ରୋକ୍ତା ପିତୃକ୍ଷଯା ତଥୈଵ ଚ । ଏତେ ନୈମିତ୍ତିକାଃ ଖ୍ଯାତାସ୍ତଵାଗ୍ରେ ନୃପସତ୍ତମ
ହାତୀର ଛାୟା ଓ ପିତୃମାନ୍ୟର କ୍ଷୟ ସମୟ — ଏହି ସବୁ ବିଶେଷ ଅବସର ଭାବେ ପୂର୍ବରୁ ତୁମ ପାଖରେ କୁହାଯାଇଛି, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଏତେଷୁ ଦୀଯତେ ଦାନଂ ତସ୍ଯ ଦାନସ୍ଯ ଯତ୍ଫଲମ୍ । ତତ୍ଫଲଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୂଯତାଂ ନୃପସତ୍ତମ
ଏହି ସମୟରେ ଯେଉଁଠି ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ସେହି ଦାନର ଫଳ କଣ ମିଳେ ତାହା ମୁଁ ଏବେ କହିବି, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଣ।
ମାମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ନରୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । ତସ୍ଯାହଂ ନିର୍ଵିକଲ୍ପେନ ପ୍ରଯଚ୍ଛାମି ନ ସଂଶଯଃ
ମୋ ନାମରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ଭକ୍ତି ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କିଛି ଦେଇଥାଏ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସେହି ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦେଇଥାଏ — ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଗୃହଂ ସୌଖ୍ଯଂ ମହାରାଜ ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷାଦିକଂ ବହୁ । କାମ୍ଯଂ କାଲଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦାନସ୍ଯ ଫଲଦାଯକମ୍
ମହାରାଜ, ଘରେ ଶାନ୍ତି, ସୁଖ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ ଓ ଅନେକ ଉତ୍ତମ ଫଳ ଦେଇଥିବା ଦାନର ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ କେବେ, ମୁଁ ଏବେ କହିବି।
ଵ୍ରତାନାମେଵ ସର୍ଵେଷାଂ ଦେଵାଦୀନାଂ ତଥୈଵ ଚ । ଦାନସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯକାଲଂ ତୁ ସଂପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମୈଃ
ସମସ୍ତ ବ୍ରତ ଓ ଦେବତାଦିଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଶୁଭ ସମୟ ଅଛି, ଦାନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେହି ସମୟକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କୁହିଛନ୍ତି।
ଆଭ୍ଯୁଦଯିକମେଵାପି କାଲଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେ ନୃପ । ମଖାନାମେଵ ସର୍ଵେଷାଂ ଵୈଵାହିକମନୁତ୍ତମମ୍
ମହାରାଜ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଉ ଉତ୍ତମ ଶୁଭ ସମୟ କୁହିବି — ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଓ ବିବାହ ପାଇଁ ସେଗୁଡିକ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।
ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଜାତମାତ୍ରସ୍ଯ ଚୌଲମୌଂଜ୍ଯାଦିକଂ ତଥା । ପ୍ରାସାଦଧ୍ଵଜଦେଵାନାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଦିକକର୍ମଣି
ନବଜାତ ଶିଶୁ ପାଇଁ, ମୁଣ୍ଡନ ଓ ଉପନୟନ ଦିଅ, ଏବଂ ମନ୍ଦିରର ପତାକା, ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ —
ଵାପୀକୂପତଡାଗାନାଂ ଗୃହଵାସ୍ତୁମଯଂ ନୃପ । ତଦାଭ୍ଯୁଦଯିକଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମାତୄଣାଂ ଯତ୍ର ପୂଜନମ୍
ଏହି ସମୟରେ କୂଆ, ପୋଖରି, ତଳାବ ଓ ଘର ତିଆରି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ସମୟକୁ ଶୁଭ ମନାଯାଏ, ଏବଂ ମାଆଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ।
ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ଦଦେଦ୍ଦାନଂ ସର୍ଵସିଦ୍ଧିପ୍ରଦାଯକମ୍ । ଆଭ୍ଯୁଦଯିକ ଏଵାଯଂ କାଲଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ନୃପୋତ୍ତମ
ଏହି ସମୟରେ ଯେଉଁ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ; ଏହି ସମୟକୁ ଆଉ ଉତ୍ତମ ଶୁଭ ସମୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅନ୍ଯଚ୍ଚୈଵ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପାପପୀଡାନିଵାରଣମ୍ । ମୃତ୍ଯୁକାଲେ ଚ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ କ୍ଷଯଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ନରୋତ୍ତମ
ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଉ ଏକ କଥା କହିବି — ମୃତ୍ୟୁ ସମୟ ଆସିଲେ ଓ ଦୁଃଖ ଜଣାପଡିଲେ, ପାପର କ୍ଷୟ ପାଇଁ କଣ କରିବା ଉଚିତ, ମାନବଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ତତ୍ର ଦାନଂ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯଂ ଯମମାର୍ଗସୁଖପ୍ରଦମ୍ । ନିତ୍ଯନୈମିତ୍ତିକାଃ କାଲାଃ କାମ୍ଯାଭ୍ଯୁଦଯିକାସ୍ତଥା
ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ସେହି ଦାନ ଯମର ପଥରେ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ; ଏହି ସମୟଗୁଡ଼ିକ ସଦା, ବିଶେଷ, ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଓ ଶୁଭ ଭାବରେ ଅଛି।
ଅଂତ୍ଯଃକାଲୋ ମହାରାଜ ସମାଖ୍ଯାତସ୍ତଵାଗ୍ରତଃ । ଏତେ କାଲାଃ ସମାଖ୍ଯାତାଃ ସ୍ଵକର୍ମଫଲଦାଯକାଃ
ମହାରାଜ, ଶେଷ ସମୟ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପାଖରେ ବିସ୍ତାରରେ କୁହାଯାଇଛି; ଏହି ସମୟଗୁଡ଼ିକ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ତୀର୍ଥସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣଂ ରାଜନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଵାଗ୍ରତଃ । ସୁତୀର୍ଥାନାମିଯଂ ଗଂଗା ଭାତି ପୁଣ୍ଯା ସରସ୍ଵତୀ
ରାଜନ୍, ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ତୀର୍ଥର ଲକ୍ଷଣ କହିବି; ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଗଙ୍ଗା ଓ ପବିତ୍ର ସରସ୍ୱତୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ୱଳ।
ରେଵା ଚ ଯମୁନା ତାପୀ ତଥା ଚର୍ମଣ୍ଵତୀ ନଦୀ । ସରଯୂର୍ଘର୍ଘରା ଵେଣା ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶିନୀ
ରେବା, ଯମୁନା, ତାପୀ ଓ ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ ନଦୀ; ସରୟୂ, ଘର୍ଘରା ଓ ବେଣା — ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାପକୁ ନଶ୍ୱନ କରେ।
କାଵେରୀ କପିଲା ଚାନ୍ଯା ଵିଶାଲା ଵିଶ୍ଵତାରଣୀ । ଗୋଦାଵରୀ ସମାଖ୍ଯାତା ତୁଂଗଭଦ୍ରା ନରୋତ୍ତମ
କାଭେରୀ, କପିଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଡ଼ ନଦୀ, ବିଶାଳ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପାର କରାଉଥିବା ବିଶ୍ୱତାରିଣୀ, ଗୋଦାବରୀ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ମାନବଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ପାପାନାଂ ଭୀତିଦା ନିତ୍ଯଂ ଭୀମରଥ୍ଯା ପ୍ରପଠ୍ଯତେ । ଦେଵିକା କୃଷ୍ଣଗଂଗା ଚ ଅନ୍ଯାଃ ସରିଦ୍ଵରୋତ୍ତମାଃ
ପାପୀମାନେ ସଦା ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତି ଏହି ଭୀମରଥୀ ଦ୍ୱାରା, ଯାହା ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଦେବିକା, କୃଷ୍ଣଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀମାନେ।
ଏତାସାଂ ପୁଣ୍ଯକାଲେଷୁ ସଂତି ତୀର୍ଥାନ୍ଯନେକଶଃ । ଗ୍ରାମେ ଵା ଯଦି ଵାରଣ୍ଯେ ନଦ୍ଯଃ ସର୍ଵତ୍ର ପାଵନାଃ
ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କ ଶୁଭ ସମୟରେ ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଅଛି; ଗ୍ରାମରେ କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲରେ, ନଦୀମାନେ ସବୁଠାରେ ପବିତ୍ର।
ତତ୍ର ତତ୍ର ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯାଃ ସ୍ନାନଦାନାଦିକାଃ କ୍ରିଯାଃ । ଯଦା ନ ଜ୍ଞାଯତେ ନାମ ତାସାଂ ତୀର୍ଥସ୍ଯ ସତ୍ତମାଃ
ସେଠାରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ଯେତେବେଳେ ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ନାମ ଜଣା ନଥାଏ।
ନାମୋଚ୍ଚାରଂ ପ୍ରକୁର୍ଵୀତ ଵିଷ୍ଣୁତୀର୍ଥମିଦଂ ନୃପ । ତୀର୍ଥସ୍ଯ ଦେଵତା ତଦ୍ଵଦହମେଵ ନ ସଂଶଯଃ
ହେ ରାଜା, ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ। ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ତୀର୍ଥର ଦେବତା ମୁଁ ନିଜେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ମାମେଵମୁଚ୍ଚରେଦ୍ଯୋ ଵୈ ତୀର୍ଥେ ଦେଵେଷୁ ସାଧକଃ । ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଫଲଂ ଜାତଂ ମନ୍ନାମ୍ନା ନୃପନଂଦନ
ଯେ କେହି ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ମୋର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ହେ ରାଜା, ସେ ମୋର ନାମର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାଏ।
ଅଜ୍ଞାତାନାଂ ସୁତୀର୍ଥାନାଂ ଦେଵାନାଂ ନୃପସତ୍ତମ । ସ୍ନାନେ ଦାନେ ମହାରାଜ ମନ୍ନାମ ହି ସମୁଚ୍ଚରେତ୍
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ଅଜଣା ତୀର୍ଥ କିମ୍ବା ଅଜଣା ଦେବତାଙ୍କ ପାଖରେ ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଦାନ କରିବା ବେଳେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ତୀର୍ଥାନାମେଵ ରାଜେଂଦ୍ର ଧାତ୍ରା ଧାତ୍ର୍ଯ ଇମାଃ କୃତାଃ । ସିଂଧଵଃ ସର୍ଵପୁଣ୍ଯାନାଂ ସର୍ଵସ୍ଥାଃ କ୍ଷିତିମଂଡଲେ
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଏହି ନଦୀମାନେକୁ ପୃଥିବୀରେ ତୀର୍ଥର ଆକାର ଭାବେ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ସୁକୃତ୍ୟର ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛି ସମୁଦ୍ର, ଏହା ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଛି।
ଯତ୍ରତତ୍ର ପ୍ରକର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ସ୍ନାନଦାନାଦିକଂ ନୃପ । ଅକ୍ଷଯଂ ଫଲମାପ୍ନୋତି ସୁତୀର୍ଥାନାଂ ପ୍ରସାଦତଃ
ହେ ରାଜା, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କର୍ମ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ତୀର୍ଥର କୃପାରେ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ମିଳେ।
ତୀର୍ଥରୂପା ମହାପୁଣ୍ଯାଃ ସାଗରା ସପ୍ତ ଏଵ ଚ । ମାନସାଦ୍ଯାସ୍ତଥା ରାଜନ୍ସରସ୍ଯଶ୍ଚ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ମାନସ ଓ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁ ସପ୍ତ ସମୁଦ୍ର ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସରୋବର ଅଛି, ସେମାନେ ସବୁ ତୀର୍ଥର ଆକାର ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ।
ନିର୍ଝରାଃ ପଲ୍ଵଲାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତୀର୍ଥରୂପା ନ ସଂଶଯଃ । ସ୍ଵଲ୍ପା ନଦ୍ଯୋ ମହାରାଜ ତାସୁ ତୀର୍ଥଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ଝରଣା ଓ ଜଳାଶୟଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି। ଛୋଟ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ମହାରାଜ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୀର୍ଥ ବିଦ୍ୟମାନ।
ଖାତେଷ୍ଵେଵଂ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ଵର୍ଜଯିତ୍ଵା ଚ କୂପକମ୍ । ପର୍ଵତାସ୍ତୀର୍ଥରୂପାଶ୍ଚ ମେର୍ଵାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ମହୀତଲେ
ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଖୋଦା ଅଞ୍ଚଳରେ, କୂଆଠାରୁ ବ୍ୟତୀତ, ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ମେରୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାହାଡ଼ମାନେ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥର ଆକାର।