ଵିଶ୍ଵାଖ୍ଯୋହଂ ପ୍ରତିଜଗଜ୍ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନସଂଯୁତଃ । ଅହମିତ୍ଯଭିମାନୀ ଚ ଜାଗ୍ରଚ୍ଚିଂତାସମାକୁଲଃ
ମୋ ନାମ ବିଶ୍ୱ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ମୁଁ 'ମୁଁ' ବୋଲି ଅଭିମାନ କରେ, ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଚିନ୍ତାରେ ଅଶାନ୍ତ ରହେ।
ତୈଜସୋହଂ ଜଗଚ୍ଚେଷ୍ଟାମଯଶ୍ଚେଂଦ୍ରିଯରୂପଵାନ୍ । ଜ୍ଞାନକର୍ମସମୁଦ୍ରିକ୍ତଃ ସ୍ଵପ୍ନାଵସ୍ଥାଂ ଗତୋ ହ୍ଯହମ୍
ମୁଁ ତୈଜସ, ଏହି ଜଗତର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଆକାର ଧାରଣ କରେ। ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି।
ପ୍ରାଜ୍ଞୋହମଧିଦୈଵାତ୍ମା ଵିଶ୍ଵାଧିଷ୍ଠାନଗୋଚରଃ । ସୁଷୁପ୍ତାଵାସ୍ଥିତୋ ଲୋକାଦୁଦାସୀନୋ ଵିକଲ୍ପିତଃ
ମୁଁ ପ୍ରାଜ୍ଞ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ, ବିଶ୍ୱର ଆଧାର ଭିତରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ମୁଁ ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି, ସଂସାର ପ୍ରତି ଉଦାସୀନ ଓ ଅଭେଦ।
ତୁରୀଯୋଽହଂ ନିର୍ଵିକାରୀ ଗୁଣାଵସ୍ଥାଵିଵର୍ଜିତଃ । ନିର୍ଲିପ୍ତଃ ସାକ୍ଷିଵଦ୍ଵିଶ୍ଵ ପ୍ରତିବିଂବିତ ଵିଗ୍ରହଃ
ମୁଁ ଚତୁର୍ଥ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ଗୁଣମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ଠାରୁ ଦୂର। ମୁଁ କିଛିରେ ଲିପ୍ତ ନୁହେଁ, ସାକ୍ଷୀ ପରି ଅଛି, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ।
ଚିଦାଭାସଶ୍ଚିଦାନଂଦଶ୍ଚିନ୍ମଯଶ୍ଚିତ୍ସ୍ଵରୂପଵାନ୍ । ନିତ୍ଯୋକ୍ଷରୋ ବ୍ରହ୍ମରୂପୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନେଵମଵେହି ମାମ୍
ମୁଁ ଚେତନାର ଆଭା, ଚେତନାର ଆନନ୍ଦ, ଚେତନାରେ ଗଠିତ ଓ ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପ। ମୁଁ ଚିରନ୍ତନ, ଅବିନାଶୀ, ବ୍ରହ୍ମର ଆକାର—ଏହିପରି ମୋତେ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଜାଣ।
ଭଗଵାନୁଵାଚ- ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଂତର୍ଦଧେ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସ୍ଵରୂପଂ ବ୍ରହ୍ମଣେ ପୁରା । ସୋପି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଜଗଦ୍ଵ୍ଯାପ୍ତିଂ କୃତାତ୍ମା ସମଭୂତ୍କ୍ଷଣାତ୍
ଭଗବାନ କହିଲେ—ଏପରି କହି ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବ୍ୟାପ୍ତି ବୁଝି, ମନେ ଶାନ୍ତ ହେଲେ।
ରାଜଂସ୍ତ୍ଵମପି ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ପୃଥୋର୍ଜନ୍ମନ ଏଵ ଚ । ତଥାପ୍ଯାରାଧଯ ଵିଭୁଂ ସ୍ତୋତ୍ରେଣାନେନ ସୁଵ୍ରତ
ହେ ରାଜା, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପୃଥୁଙ୍କ ଜନ୍ମ ଠାରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା। ତଥାପି, ହେ ସୁବ୍ରତ, ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କର।
ତୁଷ୍ଟୋ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତମଭ୍ଯାହ ଵରଂ ଵରଯ ମାନଦ । ଵେନ ଉଵାଚ- ସୁଗତିଂ ଦେହି ମେ ଵିଷ୍ଣୋ ଦୁଷ୍କୃତାତ୍ତାରଯସ୍ଵ ମାମ୍
ବିଷ୍ଣୁ ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ, 'ବର ମାଗ, ମାନ୍ୟଦାତା।' ବେନ କହିଲେ—'ମୋତେ ଭଲ ଗତି ଦିଅ, ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ଦୁଷ୍କର୍ମରୁ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର।'
ଶରଣଂ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରପନ୍ନୋସ୍ମି କାରଣଂ ଵଦ ସଦ୍ଗତେଃ । ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ- ପୂର୍ଵମେଵ ମହାଭାଗ ତ୍ଵଂଗେନାପି ମହାତ୍ମନା
'ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି; ମୋକୁ ମୋକ୍ଷର କାରଣ କହ।' ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—'ପୂର୍ବରୁ, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ତୁମ ମହାତ୍ମାର ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା—'
ଅହମାରାଧିତସ୍ତେନ ତସ୍ମୈ ଦତ୍ତୋ ଵରୋ ମଯା । ପ୍ରଯାସ୍ଯସି ମହାଭାଗ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଲୋକମୁତ୍ତମମ୍
'ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇଥିଲି, ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ବର ଦେଇଥିଲି; ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୈଷ୍ଣବ ଲୋକକୁ ଯିବ।'
କର୍ମଣା ସ୍ଵେନ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ପୁଣ୍ଯେନ ନୃପନଂଦନ । ଆତ୍ମାର୍ଥେ ତ୍ଵଂ ମହାଭାଗ ଵରମେଵ ପ୍ରଯାଚଯ
ତୁମ ନିଜ କର୍ମ ଓ ପୁଣ୍ୟରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ, ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ନିଜ ପାଇଁ ବର ମାଗ।
ଶୃଣୁ ଵେନ ମହାଭାଗ ଵୃତ୍ତାଂତଂ ପୂର୍ଵସଂଭଵମ୍ । ତଵ ମାତ୍ରେ ପୁରା ଦତ୍ତଃ ଶାପଃ କ୍ରୁଦ୍ଧେନ ଭୂପତେ
ଶୁଣ, ହେ ବେନ, ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ପୂର୍ବ ଘଟଣାର କଥା: ପୂର୍ବରୁ ତୁମ ମାତାଙ୍କୁ ରାଜା କ୍ରୋଧରେ ଶାପ ଦେଇଥିଲେ।
ସୁଶଂଖେନ ସୁନୀଥାଯୈ ବାଲ୍ଯେ ପୂର୍ଵଂ ମହାତ୍ମନା । ତତସ୍ତ୍ଵଂଗେ ଵରୋ ଦତ୍ତୋ ମଯୈଵ ଵିଦିତାତ୍ମନା
ସୁଶଂଖ ନାମକ ମହାତ୍ମା, ସୁନୀଥାଙ୍କୁ ଛୁଆବେଳେ ଶାପ ଦେଇଥିଲେ; ତାପରେ ମୁଁ ଅଙ୍ଗଙ୍କୁ, ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଜାଣି, ବର ଦେଇଥିଲି।
ତ୍ଵାଂ ସମୁଦ୍ଧର୍ତ୍ତୁକାମେନ ସୁପୁତ୍ରସ୍ତେ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ପିତରଂ ତଵାହଂ ଗୁଣଵତ୍ସଲ
ତୁମକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ, ଏକ ଭଲ ପୁଅ ଜନ୍ମିବ। ଏପରି କହି, ମୁଁ ତୁମ ବାପାଙ୍କୁ, ଗୁଣ ପ୍ରେମୀ, କହିଥିଲି।
ଭଵଦଂଗାତ୍ସମୁଦ୍ଭୂତଃ କରିଷ୍ଯେ ଲୋକପାଲନମ୍ । ଦିଵୀଂଦ୍ରୋ ହି ଯଥା ଭାତି ତଥାହଂ ଭୂତଲେ ସ୍ଥିତଃ
'ତୁମ ଅଙ୍ଗ ଠାରୁ ଜନ୍ମି, ମୁଁ ସଂସାରର ରକ୍ଷା କରିବି; ଯେପରି ଦିବିନ୍ଦ୍ର ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅଲୋକିତ, ସେପରି ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ଅଲୋକିତ ହେବି।'
ଆତ୍ମା ଵୈ ଜାଯତେ ପୁତ୍ର ଇତି ସତ୍ଯଵତୀ ଶ୍ରୁତିଃ । ଅତସ୍ତ୍ଵଂ ସୁଗତିଂ ଵତ୍ସ ଲଭିଷ୍ଯସି ଵରାନ୍ମମ
'ଆତ୍ମା ନିଜେ ପୁଅ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ'—ଏହିପରି ସତ୍ୟବତୀ ଶ୍ରୁତି କହେ। ଏହିପରି, ହେ ବତ୍ସ, ମୋ ବରରେ ତୁମେ ଭଲ ଗତି ପାଇବ।'
ଗତ୍ଯର୍ଥମାତ୍ମନୋ ରାଜନ୍ଦାନମେକଂ ସମାଚର । ଯସ୍ତ୍ଵାଂ ପାତକରୂପୋଽହଂ ସୁନୀଥାଯାଃ ପରଂତପ
ନିଜ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ, ହେ ରାଜା, ଏକ ଦାନ କର। ମୁଁ, ପାପ ଆକାରେ, ସୁନୀଥାଙ୍କୁ ଆସିଥିଲି, ହେ ଶତ୍ରୁ ଦଳନ।
ଅବ୍ରୁଵନ୍ନଗ୍ନରୂପେଣ କର୍ତୁଂ ତ୍ଵାଂ ତୁ ଵିଧର୍ମଗମ୍ । ଅନ୍ଯଥା ତୁ ସୁଶଂଖସ୍ଯ ଵାକ୍ଯମେଵାନ୍ଯଥା ଭଵେତ୍
ସେମାନେ ନଗ୍ନ ଆକାରେ ଆସି, ତୁମକୁ ଅଧର୍ମ କରାଇବାକୁ କହିଥିଲେ; ନହେଲେ, ସୁଶଂଖଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଅନ୍ୟରୂପ ହୋଇଯାଏ।
ଅତୋ ଵିଧିର୍ନିଷେଧଶ୍ଚ ହ୍ଯହମେଵ ନୃପୋତ୍ତମ । କର୍ମାନୁରୂପଫଲଦୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଯତୀତୋ ଗୁଣାଗ୍ରହଃ
ଏହିପରି, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ନିୟମ ଓ ନିଷେଧ ମୁଁ ଏକାଇଁ ଦେଉଛି; କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଫଳ ମୁଁ ଦେଉଛି, ମୋ ଚିନ୍ତା ଅତୀତ, ଏବଂ ଗୁଣରେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ।
ଦାନମେଵ ପରଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଦାନଂ ସର୍ଵପ୍ରଭାଵକମ୍ । ତସ୍ମାଦ୍ଦାନଂ ଦଦସ୍ଵ ତ୍ଵଂ ଦାନାତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଦାନ ହିଁ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଓ ସ୍ରେଷ୍ଠ; ଦାନ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମୂଳ। ତେଣୁ ତୁମେ ଦାନ ଦିଅ, କାରଣ ଦାନରୁ ପୁଣ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଦାନେନ ନଶ୍ଯତେ ପାପଂ ତସ୍ମାଦ୍ଦାନଂ ଦଦସ୍ଵ ହି । ଅଶ୍ଵମେଧାଦିଭିର୍ଯଜ୍ଞୈର୍ଯଜସ୍ଵ ନୃପସତ୍ତମ
ଦାନ ଦ୍ୱାରା ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ତେଣୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦାନ ଦିଅ। ଏହା ସହିତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କର, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ।
ଭୂମିଦାନାଦିକଂ ଦାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ଦଦସ୍ଵ ଵୈ । ସୁଦାନାତ୍ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଭୋଗଃ ସୁଦାନାତ୍ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଯଶଃ
ଭୂମି ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦିଅ। ଉତ୍ତମ ଦାନରୁ ଭୋଗ ମିଳେ, ଉତ୍ତମ ଦାନରୁ ଯଶ ମିଳେ।
ସୁଦାନାଜ୍ଜାଯତେ କୀର୍ତିଃ ସୁଦାନାତ୍ପ୍ରାପ୍ଯତେ ସୁଖମ୍ । ଦାନେନ ସ୍ଵର୍ଗମାପ୍ନୋତି ଫଲଂ ତତ୍ର ଭୁନକ୍ତି ଚ
ଉତ୍ତମ ଦାନରୁ କୀର୍ତ୍ତି ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଉତ୍ତମ ଦାନରୁ ସୁଖ ମିଳେ। ଦାନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଫଳ ଭୋଗ କରିପାରିବ।
ଦତ୍ତସ୍ଯାପି ସୁଦାନସ୍ଯ ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୁକ୍ତସ୍ଯ ସତ୍ତମ । କାଲେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଵ୍ରଜେତ୍ତୀର୍ଥଂ ପୁଣ୍ଯସ୍ଯାପି ଫଲଂ ତ୍ଵିଦମ୍
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଉତ୍ତମ ଦାନ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଦିଅନ୍ତି, ସେଠି ଯେତେବେଳେ ସମୟ ଆସେ, ସେଉଁଠି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟର ଫଳ।
ପାତ୍ରଭୂତାଯ ଵିପ୍ରାଯ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂତେନ ଚେତସା । ଯୋ ଦଦାତି ମହାଦାନଂ ମଯି ଭାଵଂ ନିଵେଶ୍ଯ ଚ
ଯିଏ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପବିତ୍ର ମନେ ଏବଂ ମୋତେ ଭକ୍ତି ସହିତ ବଡ଼ ଦାନ ଦିଅନ୍ତି,
ତସ୍ଯାହଂ ସକଲଂ ଦଦ୍ମି ମନସା ଯଂଯମିଚ୍ଛତି । ଵେନ ଉଵାଚ- କାଲଂ ଦାନସ୍ଯ ମେ ବ୍ରୂହି କୀଦୃକ୍କାଲସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍
ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ମନରେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେ ସବୁ ଦେଉଛି। ବେନ କହିଲେ: ଦାନର ସମୟ କଣ, ଏବଂ ସେହି ସମୟର ଲକ୍ଷଣ କଣ ଅଛି, ମୋତେ କହ।
ତୀର୍ଥସ୍ଯାପି ଚ ଯଦ୍ରୂପଂ ପାତ୍ରସ୍ଯାପି ସୁଲକ୍ଷଣମ୍ । ଦାନସ୍ଯାପି ଜଗନ୍ନାଥ ଵିଧିଂ ଵିସ୍ତରତୋ ଵଦ
ତୀର୍ଥର ସ୍ୱରୂପ କଣ, ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରର ଉତ୍ତମ ଲକ୍ଷଣ କଣ, ଏବଂ ଦାନର ଉଚିତ ପ୍ରକ୍ରିୟା କ’ଣ, ହେ ଜଗନ୍ନାଥ, ସବୁ ବିସ୍ତୃତ କହ।
ପ୍ରସାଦସୁମୁଖୋ ଭୂତ୍ଵା ଦଯା ମେ ଯଦି ଵର୍ତ୍ତତେ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ-। ଦାନକାଲଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନିତ୍ଯଂ ନୈମିତ୍ତିକଂ ନୃପ
ଯଦି ତୁମେ ଦୟାଳୁ ହୁଅଛ, ମୋରେ ଦୟା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: ମୁଁ ଦାନ ଦେବା ସମୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି—ନିତ୍ୟ, ନୈମିତ୍ତିକ ଓ ରାଜା,
କାମ୍ଯଂ ଚାନ୍ଯଂ ମହାରାଜ ଚତୁର୍ଥପ୍ରାପକଂ ପୁନଃ । ସୂର୍ଯୋଦଯସ୍ଯ ଵେଲାଯାଂ ପାପଂ ନଶ୍ଯତି ସର୍ଵତଃ
କାମ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନ ଓ ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରକାର ଯାହା ଲାଭ ଦେଇଥାଏ, ମଧ୍ୟ କହିବି। ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ବେଳେ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ଅଂଧକାରାଧିକା ଘୋରା ନରାଣାଂ ନାଶକାରକାଃ । ଦିଵି ସୂର୍ଯୋ ମମାଂଶୋଽଯଂ ତେଜସାଂ କଲ୍ପିତୋ ନିଧିଃ
ଅଧିକ ଅନ୍ଧାର ଦୁଷ୍ଟ ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ବିନାଶକାରୀ। ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମୋର ଅଂଶ, ତାହା ଆଲୋକର ଧନ ଭାବେ ରହିଛି।