ନ ଦାନଂ ତପ ଏଵାସ୍ତି କ୍ଵାସ୍ତେ ଧର୍ମସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ । ଵଦ ସତ୍ଯଂ ମମାଗ୍ରେ ତୁ ଦଯାଧର୍ମଂ ଚ କୀଦୃଶମ୍
ଦାନ କିମ୍ବା ତପ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ — ତେବେ ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ କେଉଁଠି? ମୋ ସାମ୍ନାରେ ସତ୍ୟ କହ, ଏହି ଦୟାଧର୍ମ କେମିତି?
ପାତକ ଉଵାଚ- ପଂଚତତ୍ତ୍ଵପ୍ରଵୃଦ୍ଧୋଯଂ ପ୍ରାଣିନାଂ କାଯ ଏଵ ଚ । ଆତ୍ମା ଵାଯୁସ୍ଵରୂପୋଯଂ ତେଷାଂ ନାସ୍ତି ପ୍ରସଂଗତା
ପାପ କହିଲେ — ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱରୁ ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଶରୀର ଗଠିତ, ଆତ୍ମା ବାୟୁ ସ୍ୱରୂପ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ସଂଯୋଗ ନାହିଁ।
ଯଥା ଜଲେଷୁ ଭୂତାନାମପିସଂଗମଵେହି ତତ୍ । ଜାଯତେ ବୁଦ୍ବୁଦାକାରଂ ତଦ୍ଵଦ୍ଭୂତସମାଗମଃ
ଯେପରି ପାଣିରେ ଭୂତମାନେ ମିଶି ନଥାନ୍ତି, ବୁଦ୍ବୁଦ ଉପଜେ — ସେପରି ଭୂତମାନଙ୍କର ଏକତ୍ରିକରଣ ହୁଏ।
ପୃଥ୍ଵୀଭାଵୋ ରଜଃସ୍ଥସ୍ତୁ ଚାପସ୍ତତ୍ରୈଵ ସଂସ୍ଥିତାଃ । ଜ୍ଯୋତିସ୍ତତ୍ର ପ୍ରଦୃଶ୍ଯେତ ସୁଵାଯୁର୍ଵର୍ତତେ ତ୍ରିଷୁ
ପୃଥିବୀ ଧୂଳିରେ ରହେ, ପାଣି ସେଠି ଅଛି; ଆଲୋକ ସେଠି ଦେଖାଯାଏ, ତିନିଟି ଭିତରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବାୟୁ ଚଳିଥାଏ।
ଆକାଶମାଵୃଣୋତ୍ପଶ୍ଚାଦ୍ବୁଦ୍ବୁଦତ୍ଵଂ ପ୍ରଜାଯତେ । ଅପ୍ସୁମଧ୍ଯେ ପ୍ରଭାତ୍ଯେଵ ସୁତେଜୋ ଵର୍ତୁଲଂ ଵରମ୍
ପରେ ଆକାଶ ଢାକି ଦିଏ, ବୁଦ୍ବୁଦ ଅବସ୍ଥା ହୁଏ; ପାଣି ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଗୋଲାକାର ଚମକ ଦେଖାଯାଏ।
କ୍ଷଣମାତ୍ରଂ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯେତ କ୍ଷଣାନ୍ନୈଵ ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ । ତଦ୍ଵଦ୍ଭୂତସମାଯୋଗଃ ସର୍ଵତ୍ର ପରିଦୃଶ୍ଯତେ
ଏହା କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଦେଖାଯାଏ, ପରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଭାବେ ଭୂତମାନଙ୍କର ଏକତ୍ରିକରଣ ସବୁଠାରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଅଂତକାଲେ ପ୍ରଯାତ୍ଯାତ୍ମା ପଂଚ ପଂଚସୁ ଯାଂତି ତେ । ମୋହମୁଗ୍ଧାସ୍ତତୋ ମର୍ତ୍ଯା ଵର୍ତଂତେ ଚ ପରସ୍ପରମ୍
ଶେଷବେଳେ ଆତ୍ମା ଚାଲିଯାଏ, ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ ପୁଣି ପଞ୍ଚଟିରେ ମିଶିଯାଏ; ମୋହରେ ଅନ୍ଧ ମଣିଷମାନେ ପରସ୍ପରେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି।
ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ କୁର୍ଵଂତି ମୋହେନ କ୍ଷଯାହେ ପିତୃତର୍ପଣମ୍ । କ୍ଵାସ୍ତେ ମୃତଃ ସମଶ୍ନାତି କୀଦୃଶୋଽସୌ ନୃପୋତ୍ତମ
ମୋହରେ ଲୋକେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ପିତୃତର୍ପଣ କରନ୍ତି; ମୃତ ଲୋକ କେଉଁଠି ଖାଏ, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ କେମିତି?
କିଂ ଜ୍ଞାନଂ କୀଦୃଶଂ କାଯଂ କେନ ଦୃଷ୍ଟଂ ଵଦସ୍ଵ ନଃ । ମିଷ୍ଟାନ୍ନଂ ଭୋଜଯିତ୍ଵା ଚ ତୃପ୍ତା ଯାଂତି ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ
କେଉଁ ଜ୍ଞାନ, କେମିତି ଶରୀର, କିଏ ଦେଖିଛି — ଆମକୁ କୁହ। ମିଠା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ ଦେଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତୃପ୍ତି ହୋଇ ଚାଲିଯାନ୍ତି।
କସ୍ଯ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପ୍ରଦୀଯେତ ସା ତୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ନିରର୍ଥିକା । ଅନ୍ଯଦେଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵେଦାନାଂ କର୍ମ ଦାରୁଣମ୍
କାହା ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦିଆଯାଏ? ସେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅର୍ଥହୀନ। ଏବେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ କଥା କହିବି — ବେଦ କାର୍ଯ୍ୟର କଠୋରତା ବିଷୟରେ।
ଯଦାତିଥିର୍ଗୃହେ ଯାତି ମହୋକ୍ଷଂ ପଚତେ ଦ୍ଵିଜଃ । ଅଜଂ ଵା ରାଜରାଜେଂଦ୍ର ଅତିଥିଂ ପରିଭୋଜଯେତ୍
ଯେତେବେଳେ ଗୃହକୁ ଅତିଥି ଆସନ୍ତି, ଦ୍ୱିଜନ୍ମ ଲୋକ ଏକ ବଡ଼ ବୃଷଭ କିମ୍ବା ଏକ ଛାଗ ପକାନ୍ତି, ରାଜାନାମ ମଧ୍ୟରାଜ, ଏହିପରି ଅତିଥିଙ୍କୁ ଭଲଭାବରେ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ।
ଅଶ୍ଵମେଧମଖେ ଅଶ୍ଵଂ ଗୋମେଧେ ଵୃଷମେଵ ଚ । ନରମେଧେ ନରଂ ରାଜନ୍ଵାଜପେଯେ ତଥା ହ୍ଯଜାନ୍
ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ଘୋଡ଼ା, ଗୋମେଧରେ ବୃଷ, ନରମେଧରେ ମଣିଷ, ଓ ରାଜା, ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞରେ ମଧ୍ୟ ଛାଗ ବଳି ଦିଆଯାଏ।
ରାଜସୂଯେ ମହାରାଜ ପ୍ରାଣିନାଂ ଘାତନଂ ବହୁ । ପୁଂଡରୀକେ ଗଜଂ ହନ୍ଯାଦ୍ଗଜମେଧେଽଥ କୁଂଜରମ୍
ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞରେ, ମହାରାଜ, ବହୁତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ବଳି ଦିଆଯାଏ; ପୁଣ୍ଡରୀକ ଯଜ୍ଞରେ ହାତୀକୁ, ଏବଂ ଗଜମେଧରେ ବଡ଼ ହାତୀକୁ ବଳି ଦିଆଯାଏ।
ସୌତ୍ରାମଣ୍ଯାଂ ପଶୁଂ ମେଧ୍ଯଂ ମେଷମେଵ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ । ନାନାରୂପେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଶ୍ରୂଯତାଂ ନୃପନଂଦନ
ସୌତ୍ରାମଣୀ ଯଜ୍ଞରେ ବଳିଯୋଗ୍ୟ ପଶୁ, ବିଶେଷକରି ଏକ ମେଷ ଦିଆଯାଏ; ରାଜପୁତ୍ର, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞରେ କଣ ହୁଏ ଶୁଣ।
ନାନାଜାତିଵିଶେଷାଣାଂ ପଶୂନାଂ ଘାତନଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଯଚ୍ଚାପି ଦୀଯତେ ଦାନଂ କିଂ ତଦ୍ଦାନସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପଶୁମାନଙ୍କୁ ବଳି ଦେବା କଥା ଲିଖାଯାଇଛି; ଏବଂ ଯାହା ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ସେହି ଦାନର ଲକ୍ଷଣ କଣ?
ଜ୍ଞେଯଂ ତଦନ୍ନମୁଚ୍ଛିଷ୍ଟଂ କ୍ରିଯତେ ଭୂରିଭୋଜନମ୍ । ଅତ୍ଯଂତଦୋଷହୀନାଂସ୍ତାନ୍ହିଂସଂତି ଯନ୍ମହାମଖେ
ଅବଶିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟକୁ ବହୁତ ଭୋଜନ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ; ଯେଉଁମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୋଷରହିତ, ସେମାନେ ମହାଯଜ୍ଞରେ କାହାକୁ ହିଂସା କରନ୍ତି।
ତତ୍ର କିଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଧର୍ମଃ କିଂ ଫଲଂ ତତ୍ର ଭୂପତେ । ପଶୂନାଂ ମାରଣଂ ଯତ୍ର ନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ ଵେଦପଂଡିତୈଃ
ସେଠାରେ କଣ ଧର୍ମ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ କଣ ଫଳ ମିଳେ, ଭୂପତି? ଯେଉଁଠାରେ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ବଳି ଦେବାକୁ ବେଦଜ୍ଞମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ତସ୍ମାଦ୍ଵିନଷ୍ଟଧର୍ମଂ ଚ ନ ପୁଣ୍ଯଂ ମୋକ୍ଷଦାଯକମ୍ । ଦଯାଂ ଵିନା ହି ଯୋ ଧର୍ମଃ ସ ଧର୍ମୋ ଵିଫଲାଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ସେଠାରେ ମୁକ୍ତିଦାୟକ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେନାହିଁ; କାରଣ, ଦୟା ବିନା ଯେଉଁ ଧର୍ମ, ସେ ଧର୍ମ ଫଳ ଦିଏନାହିଁ।
ଜୀଵାନାଂ ପାଲନଂ ଯତ୍ର ତତ୍ର ଧର୍ମୋ ନ ସଂଶଯଃ । ସ୍ଵାହାକାରଃ ସ୍ଵଧାକାରସ୍ତପଃ ସତ୍ଯଂ ନୃପୋତ୍ତମ
ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଧର୍ମ ଅଛି; ସ୍ୱାହା, ସ୍ୱଧା, ତପସ୍ୟା ଓ ସତ୍ୟ, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଦଯାହୀନଂ ଚାପଲଂ ସ୍ଯାନ୍ନାସ୍ତି ଧର୍ମସ୍ତୁ ତତ୍ର ହି । ଏତେ ଵେଦା ନ ଵେଦାଃ ସ୍ଯୁର୍ଦଯା ଯତ୍ର ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଦୟା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଚଞ୍ଚଳତା ଆସେ; ସେଠାରେ ଧର୍ମ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଦୟା ନାହିଁ, ସେଠି ବେଦ ମଧ୍ୟ ବେଦ ନୁହେଁ।
ଦଯାଦାନପରୋ ନିତ୍ଯଂ ଜୀଵମେଵ ପ୍ରରକ୍ଷଯେତ୍ । ଚାଂଡାଲୋଽପ୍ଯଥ ଶୂଦ୍ରୋ ଵା ସ ଵୈ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ସଦା ଦୟା ଓ ଦାନରେ ଲିନ, ସେ ପ୍ରାଣକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରେ; ଚାଣ୍ଡାଳ କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ର ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଉଁଠି ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁହାଯାଏ।
ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନିର୍ଦଯୋ ଯୋ ଵୈ ପଶୁଘାତପରାଯଣଃ । ସ ଵୈ ସୁନିର୍ଦଯଃ ପାପୀ କଠିନଃ କ୍ରୂରଚେତନଃ
ଯିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୟାହୀନ ଓ ପଶୁ ହତ୍ୟାରେ ଲାଗିଥାଏ, ସେ ସତ୍ୟରେ ନିର୍ମମ, ପାପୀ, କଠୋର ଓ କ୍ରୁର ମନ୍ତାଳି।
ଵଂଚକୈଃ କଥିତୋ ଵେଦୋ ଯୋ ଵେଦୋ ଜ୍ଞାନଵର୍ଜିତଃ । ଯତ୍ର ଜ୍ଞାନଂ ଭଵେନ୍ନିତ୍ଯଂ ତତ୍ର ଵେଦଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠତି
ଠକେଇବା ଲୋକମାନେ କହିଥିବା ବେଦ ଜ୍ଞାନ ଶୂନ୍ୟ; ଯେଉଁଠି ସଦା ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେଠି ବେଦ ଦୃଢ଼ ଅଟୁଟ ରହେ।
ଦଯାହୀନେଷୁ ଵେଦେଷୁ ଵିପ୍ରେଷୁ ଚ ମହାମତେ । ନାସ୍ତି ସତ୍ଯଂ କ୍ରିଯା ତତ୍ର ଵେଦଵିପ୍ରେଷୁ ଵୈ ତଦା
ଦୟା ନଥିବା ବେଦ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମହାମତି, ସେଠି ସତ୍ୟ କିମ୍ବା କୌଣସି କ୍ରିୟା ନାହିଁ; ସେଉଁଠି ବେଦ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଷ୍ଫଳ।
ଵେଦା ନ ଵେଦା ରାଜେଂଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସତ୍ଯଵର୍ଜିତାଃ । ଦାନସ୍ଯାପି ଫଲଂ ନାସ୍ତି ତସ୍ମାଦ୍ଦାନଂ ନ ଦୀଯତେ
ବେଦ ସତ୍ୟ ବେଦ ନୁହେଁ, ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସତ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ; ଦାନର ଫଳ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଯଥା ଶ୍ରାଦ୍ଧସ୍ଯ ଵୈ ଚିହ୍ନଂ ତଥା ଦାନସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ । ଜିନସ୍ଯାପି ଚ ଯଦ୍ଧର୍ମଂ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦାଯକମ୍
ଯେପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଚିହ୍ନ ଅଛି, ସେପରି ଦାନର ଲକ୍ଷଣ ଅଛି; ଏବଂ ଜିନଙ୍କ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଭୋଗ ଓ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
ତଵାଗ୍ରେଽହଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ବହୁପୁଣ୍ଯପ୍ରଦାଯକମ୍ । ଆଦୌ ଦଯା ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ଶାଂତଭୂତେନ ଚେତସା
ତୁମ ପାଖରେ ମୁଁ ବହୁ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥିବା ଉପାୟ କହିବି; ପ୍ରଥମେ ଶାନ୍ତ ମନରେ ଦୟା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଆରାଧଯେଦ୍ଧୃଦା ଦେଵଂ ଜିନଂ ଯେନ ଚରାଚରମ୍ । ମନସା ଶୁଦ୍ଧଭାଵେନ ଜିନମେକଂ ପ୍ରପୂଜଯେତ୍
ଯିଏ ହୃଦୟରୁ ଦେବ ଜିନଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଚରାଚର ସୃଷ୍ଟି ଅଛି; ଶୁଦ୍ଧ ମନେ, ଏକମାତ୍ର ଜିନଙ୍କୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
ନମସ୍କାରଃ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ନାନ୍ଯଥା । ମାତାପିତ୍ରୋସ୍ତୁ ଵୈ ପାଦୌ କଦା ନୈଵ ପ୍ରଵଂଦଯେତ୍
ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ମନା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମାଆ ବାପାଙ୍କର ପାଦକୁ କେବେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅନ୍ଯେଷାମପି କା ଵାର୍ତା ଶ୍ରୂଯତାଂ ରାଜସତ୍ତମ । ଵେନ ଉଵାଚ- ଏତେ ଵିପ୍ରାଶ୍ଚ ଆଚାର୍ଯା ଗଂଗାଦ୍ଯାଃ ସରିତସ୍ତଥା
ଅନ୍ୟମାନେ କଣ କହିବି? ରାଜାଙ୍କୁ ଶୁଣ। ବେନ କହିଲେ—ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଗୁରୁମାନେ, ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ନଦୀମାନେ—