ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜନ୍ଦାତା ପୃଥୁଃ ପୁରା । ସର୍ଵଜ୍ଞଂ ସର୍ଵଦାତାରଂ ଧର୍ମଵୀର୍ଯଂ ନରୋତ୍ତମମ୍
ପୃଥୁ, ପୁରାତନ କାଳରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ କରି ଦାନ କରିଥିଲେ—ସେ ସମସ୍ତକୁ ଜାଣିଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଇଥିବା, ଧର୍ମଶୀଳ ଓ ପ୍ରବଳ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ତଂ ଦଦୃଶୁଃ ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵା ମୁନଯଶ୍ଚ ତପୋମଲାଃ । ଊଚୁଃ ପରସ୍ପରଂ ପୁଣ୍ଯା ଏଷ ରାଜା ମହାମତିଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଓ ତପସ୍ଵୀ ମୁନିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପାପରହିତ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ସେମାନେ ପରସ୍ପରେ କହିଲେ—‘ଏହି ରାଜା ମହାନ୍ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଓ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ।’
ଦେଵାଦୀନାଂ ଵୃତ୍ତିଦାତା ଅସ୍ମାକଂ ଚ ଵିଶେଷତଃ । ପ୍ରଜାନାଂ ପାଲକଶ୍ଚୈଵ ଵୃତ୍ତିଦୋ ହି ଭଵିଷ୍ଯତି
ସେ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଜୀବିକା ଦେଇଥିବା, ଆମ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଭାବେ; ସେ ପ୍ରଜାଙ୍କ ରକ୍ଷକ ଓ ଜୀବନ ଦାତା ହେବେ।
ଇଯଂ ଧାତ୍ରୀ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞା ଉପ୍ତଂ ବୀଜଂ ପୁରା କିଲ । ଜୀଵନାର୍ଥଂ ପ୍ରଜାଭିସ୍ତୁ ଗ୍ରାସଯିତ୍ଵା ସ୍ଥିରାଭଵତ୍
ଏହି ପୃଥିବୀ, ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ପୁରାତନ କାଳରେ ବିଜ ରୋପଣ କରାଯାଇଥିଲା; ପ୍ରଜାଙ୍କ ଜୀବନ ପାଇଁ ଭୋଗିବା ପରେ ସେ ସ୍ଥିର ହୋଇଥିଲା।
ତତଃ ପୃଥୁଂ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଜାଃ ସମଭିଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ । ଵିଧତ୍ସ୍ଵେତି ସୁଵୃତ୍ତିଂ ନୋ ମୁନୀନାଂ ଵଚନଂ ତଦା
ତାପରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଲୋକମାନେ ପୃଥୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ମୋ ପାଇଁ ଠିକ୍ ଭଳି ଜୀବିକା ଦିଅ, କାରଣ ମୁନିମାନଙ୍କ କଥା ପୂରଣ ହେଉନାହିଁ'।
ଗ୍ରାସଯିତ୍ଵା ତଦାନ୍ନାନି ପୃଥ୍ଵୀ ଜାତା ସୁନିଶ୍ଚଲା । ଭଯଂ ପ୍ରଜାନାଂ ସୁମହତ୍ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜସତ୍ତମଃ
ସେତେବେଳେ ଲୋକମାନଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ ଭୁଞ୍ଜି ନେଇ, ପୃଥିବୀ ଏକଦମ ଅଚଳ ହୋଇଗଲା। ଲୋକମାନଙ୍କର ବଡ଼ ଭୟ ଦେଖି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା—
ମହର୍ଷିଵଚନାତ୍ସୋପି ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ସଶରଂ ଧନୁଃ । ଅଭ୍ଯଧାଵତ ଵେଗେନ ପୃଥ୍ଵୀଂ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ନରାଧିପଃ
ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ, ପୃଥୁ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ଓ ତୀର ନେଇ, କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, ତିବ୍ର ଗତିରେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଧାଉଥିଲେ।
କୌଂଜରଂ ରୂପମାସ୍ଥାଯ ଭଯାତ୍ତସ୍ଯ ତୁ ମେଦିନୀ । ଵନେଷୁ ଦୁର୍ଗଦେଶେଷୁ ଗୁପ୍ତା ଭୂତ୍ଵା ଚଚାର ସା
ଭୟରେ, ପୃଥିବୀ ହାତୀର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଦୁର୍ଗମ ସ୍ଥାନରେ ଲୁଚି ଘୁରୁଥିଲା।
ନ ପଶ୍ଯତି ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ କୁରୂପଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ । ଆଚଚକ୍ଷୁର୍ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଂ କୁଂଜରଂ ରୂପମାସ୍ଥିତା
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା ପୃଥିବୀଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତେବେ ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଲେ, ସେ ଏବେ ହାତୀର ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।
ତତଃ କୁଂଜରରୂପାଂତାମଭିଦୁଦ୍ରାଵ ପାର୍ଥିଵଃ । ତାଡ୍ଯମାନା ଚ ସା ତେନ ନିଶିତୈର୍ମାର୍ଗଣୈସ୍ତତଃ
ତାପରେ ରାଜା, ପୃଥିବୀଙ୍କୁ ହାତୀର ରୂପରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପଛରେ ଧାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ପୃଥିବୀ ଆଘାତ ପାଇଲା—
ହରିରୂପଂ ସମାସ୍ଥାଯ ପଲାଯନପରାଭଵତ୍ । ହରେରୂପଂ ସମାସ୍ଥାଯ ଅଭିଦୁଦ୍ରାଵ ପାର୍ଥିଵଃ
ସେତେବେଳେ ପୃଥିବୀ ହରିଣୀର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଭୟରେ ପଳାଇଲେ। ରାଜା ସିଂହର ରୂପ ନେଇ, ତାଙ୍କୁ ଧାଉଥିଲେ।
ସୋତିକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ରୋଷାରୁଣସୁଲୋଚନଃ । ସୁବାଣୈର୍ନିଶିତୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈରାଜଘାନ ସ ମେଦିନୀମ୍
ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା, ରୋଷରେ ଲାଲ ଆଖିରେ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ପୃଥିବୀକୁ ଆଘାତ କଲେ।
ଆକୁଲଵ୍ଯାକୁଲା ଜାତା ବାଣାଘାତହତା ତଦା । ମାହିଷଂ ରୂପମାସ୍ଥାଯ ପଲାଯନପରାଭଵତ୍
ତୀର ଆଘାତରେ, ପୃଥିବୀ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଭୟଭୀତ ହୋଇଗଲା। ତାପରେ ମହିଷୀର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ପଳାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ଅଭ୍ଯଧାଵତ ଵେଗେନ ବାଣପାଣିର୍ଧନୁର୍ଧରଃ । ସା ଗୌର୍ଭୂତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠା ସ୍ଵର୍ଗମେଵ ଗତା ଧ୍ରୁଵମ୍
ଧନୁର୍ବାନ ଧାରଣ କରିଥିବା ରାଜା ତୀବ୍ର ଗତିରେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଧାଉଥିଲେ। ପୃଥିବୀ ଗାଈର ରୂପ ନେଇ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ନିଶ୍ଚୟ ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଣଃ ଶରଣଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚୈଵ ମହାତ୍ମନଃ । ରୁଦ୍ରାଦୀନାଂ ଚ ଦେଵାନାଂ ତ୍ରାଣସ୍ଥାନଂ ନ ଵିଂଦତି
ସେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ମହାତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ; କିନ୍ତୁ ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ରକ୍ଷାସ୍ଥଳ ମିଳିଲା ନାହିଁ।
ଅଲଭଂତୀ ଭୃଶଂ ତ୍ରାଣଂ ଵୈନ୍ଯମେଵାନ୍ଵଵିଂଦତ । ତସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵଂ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତା ବାଣଘାତସମାକୁଲା
ଯଥାର୍ଥ ରକ୍ଷା ନ ପାଇ, ସେ ପୁନି ବୈନ୍ୟଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଲେ। ତୀର ଆଘାତରେ ଆହତ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରିଲେ।
ବଦ୍ଧାଂଜଲିପୁଟାଭୂତ୍ଵା ତଂ ପୃଥୁଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । ତ୍ରାହିତ୍ରାହୀତି ରାଜେଂଦ୍ର ସା ରାଜାନମଭାଷତ
ହାତ ଜୋଡି, ପୃଥୁଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋତେ ବଞ୍ଚାଅ, ବଞ୍ଚାଅ!'—ଏଭଳି ରାଜାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ।
ଅହଂ ଧାତ୍ରୀ ମହାଭାଗ ସର୍ଵାଧାରା ଵସୁଂଧରା । ନିହତାଯାଂ ମଯି ନୃପ ନିହତଂ ଲୋକସପ୍ତକମ୍
'ମୁଁ ହେଉଛି ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଧାର, ଓ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ୍, ମୁଁ ହେଉଛି ଧରିତ୍ରୀ। ଯଦି ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି, ରାଜା, ସାତଟି ଲୋକ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି।'
କୃତାଂଜଲିପୁଟା ଭୂତ୍ଵା ପୂଜ୍ଯା ଲୋକୈସ୍ତ୍ରିଭିଃ ସଦା । ଉଵାଚ ଚୈନଂ ରାଜାନମଵଧ୍ଯା ସ୍ତ୍ରୀ ସଦା ନୃପ
ତିନି ଲୋକରେ ସଦା ପୂଜିତ, ହାତ ଜୋଡି, ସେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ସ୍ତ୍ରୀକୁ କେବେ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ରାଜା'।
ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଵଧେ ମହତ୍ପାପଂ ଦୃଷ୍ଟମସ୍ତି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମୈଃ । ଗଵାଂ ଵଧେ ମହତ୍ପାପଂ ଦୃଷ୍ଟମସ୍ତି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମୈଃ
ଦ୍ୱିଜମାନେ କହିଛନ୍ତି, ସ୍ତ୍ରୀକୁ ହତ୍ୟା କରିବା ବଡ଼ ପାପ; ଗାଈକୁ ହତ୍ୟା କରିବା ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ପାପ।
ମଯା ଵିନା ମହାରାଜ କଥଂ ଧାରଯସେ ପ୍ରଜାଃ । ଅହଂ ଯଦାସ୍ଥିରା ରାଜଂସ୍ତଦା ଲୋକାଶ୍ଚରାଚରାଃ
ମୁଁ ଛଡ଼ି, ହେ ମହାରାଜ, ତୁମେ କିପରି ପ୍ରଜାମାନେ ରକ୍ଷା କରିପାରିବ? ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଅସ୍ଥିର, ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାନ୍ତି।
ସ୍ଥିରତ୍ଵଂ ଯାଂତି ତେ ସର୍ଵେ ସ୍ଥିରୀଭୂତା ଯଦା ହ୍ଯହମ୍ । ମାଂ ଵିନା ତୁ ଇମେ ଲୋକା ଵିନଶ୍ଯେଯୁଶ୍ଚରାଚରାଃ
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ସ୍ଥିର ହେଉଛି, ସମସ୍ତ ଲୋକ ସ୍ଥିର ହୋଇଯାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମୋ ଛଡ଼ି, ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଲୋକ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବ।
ତତଃ ପ୍ରଜା ଵିନଶ୍ଯେଯୁର୍ମମ ନାଶେ ସମାଗତେ । କଥଂ ଧାରଯିତା ଚାସି ପ୍ରଜା ରାଜନ୍ମଯା ଵିନା
ମୋ ନାଶ ହେଲେ, ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଯିବେ; ମୋ ବିନା, ରାଜା, ତୁମେ କିପରି ଏହି ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରିପାରିବ?
ମଯି ଲୋକାଃ ସ୍ଥିରା ରାଜନ୍ମଯେଦଂ ଧାର୍ଯତେ ଜଗତ୍ । ମଦ୍ଵିନାଶେ ଵିନଶ୍ଯେଯୁଃ ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵା ନ ସଂଶଯଃ
ରାଜା, ମୋ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି; ମୁଁ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଧାରଣ କରୁଛି। ମୋ ନାଶ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ନଷ୍ଟ ହେଯିବେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ନ ମାମର୍ହସି ଵୈ ହଂତୁଂ ଶ୍ରେଯଶ୍ଚେତ୍ତ୍ଵଂ ଚିକୀର୍ଷସି । ପ୍ରଜାନାଂ ପୃଥିଵୀପାଲ ଶୃଣୁ ଦେଵ ଵଚୋ ମମ
ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷକ, ଯଦି ପ୍ରଜାଙ୍କ ଭଲ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ତୁମେ ମୋତେ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ରାଜା, ମୋ କଥା ଶୁଣ।
ଉପାଯୈଶ୍ଚ ମହାଭାଗ ସୁସିଦ୍ଧିଂ ଯାଂତ୍ଯୁପକ୍ରମାଃ । ସମାଲୋକ୍ଯ ହ୍ଯୁପାଯଂ ତ୍ଵଂ ପ୍ରଜା ଯେନ ଧରିଷ୍ଯତି
ବହୁତ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା କାମ ସଫଳ ହୁଏ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ; ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କର, କେଉଁ ଉପାୟରେ ପ୍ରଜା ପୋଷିତ ହେବେ।
ମାଂ ହତ୍ଵା ତ୍ଵଂ ମହାରାଜ ଧାରଣେ ପାଲନେ ସଦା । ପୋଷଣେ ଚ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ମଦ୍ଵିନା ହି କଥଂ ନୃପ
ମହାରାଜ, ତୁମେ ମୋତେ ମାରିଦେଲେ, ମୋ ବିନା କିପରି ସଦା ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଧାରଣ, ରକ୍ଷା ଓ ପୋଷଣ କରିପାରିବ, ମହାପ୍ରଜ୍ଞ?
ଧରିଷ୍ଯସି ପ୍ରଜାଂ ଚେମାଂ କୋପଂ ଯଚ୍ଛ ତ୍ଵମାତ୍ମନଃ । ଅନ୍ନମଯୀ ଭଵିଷ୍ଯାମି ଧରିଷ୍ଯାମି ପ୍ରଜାମିମାମ୍
ମହାରାଜ, ତୁମ ରୋଷକୁ ଶାନ୍ତ କର; ମୁଁ ଅନ୍ନରୂପ ହେଇ ଏହି ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରିବି।
ଅହଂ ନାରୀ ଅଵଧ୍ଯା ଚ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତୀ ଭଵିଷ୍ଯସି । ଅଵଧ୍ଯାଂ ତୁ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ପ୍ରାହୁସ୍ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଗତାମପି
ମୁଁ ଜଣେ ନାରୀ ଓ ମୋତେ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମେ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହେବ। ଜଣେ ନାରୀ, ଯଦି ପଶୁ ଶରୀର ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଵିଚାର୍ଯୈଵଂ ମହାରାଜ ନ ଧର୍ମଂ ତ୍ଯକ୍ତୁମର୍ହସି । ଏଵଂ ନାନାଵିଧୈର୍ଵାକ୍ଯୈରୁକ୍ତୋ ଧାତ୍ର୍ଯା ନରାଧିପଃ
ଏପରି ଭାବି, ମହାରାଜ, ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏଭଳି ନାନା ପ୍ରକାର କଥାରେ ଧାତ୍ରୀ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।