ଅଵତୀର୍ଣୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଵଚନାତ୍ତସ୍ଯ ଚକ୍ରିଣଃ । ଐଂଦ୍ରଂ ପଦଂ ହି ଯୋ ଭୁଂକ୍ତେ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରସାଦତଃ
ଚକ୍ରଧାରୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞା ଏଠାରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କୃପାରେ ସେ ଇନ୍ଦ୍ର ପଦ ଉପଭୋଗ କଲେ।
ଵସୁଦତ୍ତେତି ଵିଖ୍ଯାତଃ ସର୍ଵଦେଵୈର୍ନମସ୍କୃତଃ । ଐଂଦ୍ରଂ ପଦଂ ହି ଯୋ ଭୁଂକ୍ତେ ସାଂପ୍ରତଂ ଵାସଵୋ ଦିଵି
ବସୁଦତ୍ତ ନାମରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରଣାମ ପାଇଥିବା, ସେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଦିବ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ପଦ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି।
ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ସୃଷ୍ଟିସଂବଂଧକାରଣମ୍ । ଅନ୍ଯଦେଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଦେଵ ପରିପୃଚ୍ଛସି
ତୁମକୁ ସମସ୍ତ କଥା, ସୃଷ୍ଟି ସମ୍ବନ୍ଧର କାରଣ କୁହିଦେଲି; ଏବେ ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିବ, ମୁଁ ସେଥିରେ ଅଧିକ କହିବି।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ଧର୍ମାଙ୍ଗଦୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦସୁତୋ ବଲୀ । ଆଦ୍ଯେ କୃତଯୁଗେ ଜାତଃ ସୃଷ୍ଟିକାଲେ ସ ଵାସଵଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ, ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କ ପୁଅ, ମହାପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ବଳଶାଳୀ, ପ୍ରଥମ କୃତୟୁଗରେ, ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।
ତତ୍କଥଂ ଦେଵଦେଵେଶ ଅନ୍ଯୋ ଧର୍ମାଙ୍ଗଦୋ ଭୁଵି । ଅନ୍ଯୋ ରୁକ୍ମାଂଙ୍ଗଦୋ ରାଜା କିଂ ଚାଯଂ ତ୍ରିଦଶାଧିପଃ
ହେ ଦେବଦେବ, କିପରି ଏକ ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ ପୃଥିବୀରେ, ଅନ୍ୟ ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ରାଜା ଥିଲେ, ଏବଂ ଏହି ଇନ୍ଦ୍ର ଏବେ ତ୍ରିଦଶାଧିପତି?
ଏତନ୍ମେ ସଂଶଯଂ ଜାତଂ ତଦ୍ଭଵାନ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହତି । ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ- ହଂତ ତେ କଥଯିଷ୍ଯାମି ସର୍ଵସଂଦେହନାଶନମ୍
ଏହି ସନ୍ଦେହ ମୋର ମନରେ ଉପଜିଛି; ଦୟାକରି ଏହା ଖୋଲାସା କର। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଶୁଣ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିଦେବି।
ଦେଵସ୍ଯ ଲୀଲାସୃଷ୍ଟ୍ଯର୍ଥେ ଵର୍ତତେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ଯଥା ଵାରାଶ୍ଚ ପକ୍ଷାଶ୍ଚ ମାସାଶ୍ଚ ଋତଵୋ ଯଥା
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ କିଛି ଭଗବାନଙ୍କର ଲୀଳା ପାଇଁ ଅଛି, ଯେପରି ଦିନ, ପକ୍ଷ, ମାସ ଓ ଋତୁମାନେ ଅଛନ୍ତି।
ସଂଵତ୍ସରାଶ୍ଚ ମନଵସ୍ତଥା ଯାଂତି ଯୁଗାଃ ପୁନଃ । ପଶ୍ଚାତ୍କଲ୍ପଃ ସମାଯାତି ଵ୍ରଜାମ୍ଯେଵଂ ଜନାର୍ଦନମ୍
ବର୍ଷ, ମନୁମାନେ ଓ ଯୁଗମାନେ ଏଭଳି ଯାଉଛନ୍ତି; ପରେ କଳ୍ପ ଆସେ, ଏଭଳି ମୁଁ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଏ।
ଅହମେଵ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ମଯି ଯାଂତି ଚରାଚରାଃ । ପୁନଃ ସୃଜତି ଯୋଗାତ୍ମା ପୂର୍ଵଵଦ୍ଵିଶ୍ଵମେଵ ହି
ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜୀବମାନେ ମୋ ଭିତରକୁ ଯାଆନ୍ତି; ପୁଣି ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ମୁଁ ପୂର୍ବବତ୍ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ପୁନରହଂ ପୁନର୍ଵେଦାଃ ପୁନସ୍ତେ ଦେଵତା ଦ୍ଵିଜାଃ । ତଥା ଭୂପାଶ୍ଚ ତେ ସର୍ଵେ ସ୍ଵଚରିତ୍ରସମାଵିଲାଃ
ପୁଣି ମୁଁ, ପୁଣି ବେଦ, ପୁଣି ତୁମେ ଦେବତା ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ; ଏଭଳି ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କର ନିଜ ଚରିତ୍ର ସହିତ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି।
ପ୍ରଭଵଂତି ମହାଭାଗ ଵିଦ୍ଵାଂସ୍ତତ୍ର ନ ମୁହ୍ଯତି । ପୂର୍ଵକଲ୍ପେ ମହାଭାଗୋ ଯଥା ରୁକ୍ମାଂଗଦୋ ନୃପଃ
ହେ ମହାଭାଗ, ସେମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସେଠାରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ପୂର୍ବ କଳ୍ପରେ ଯେପରି ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ରାଜା ଥିଲେ।
ତଥା ଧର୍ମାଂଗଦଶ୍ଚାଯଂ ସଂଜାତଃ ଖ୍ଯାତିମାନ୍ଦ୍ଵିଜଃ । ରାମାଦଯୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞା ଯଯାତିର୍ନହୁଷସ୍ତଥା
ଏଭଳି ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ ନାମକ ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦ୍ୱିଜ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି; ରାମ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାପ୍ରଜ୍ଞମାନେ, ଏବଂ ଯୟାତି, ନହୁଷ ମଧ୍ୟ।
ମନ୍ଵାଦଯୋ ମହାତ୍ମାନଃ ପ୍ରଭଵଂତି ଲଯଂତି ଚ । ଐଂଦ୍ରଂ ପଦଂ ପ୍ରଭୁଂଜଂତି ରାଜାନୋ ଧର୍ମତତ୍ପରାଃ
ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାତ୍ମାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି; ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖୁଥିବା ରାଜାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ପଦକୁ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ଯଥା ଧର୍ମାଂଗଦୋ ଵୀରଃ ପ୍ରଭୁଂଜତି ମହତ୍ପଦମ୍ । ଏଵଂ ଵେଦାଶ୍ଚ ଦେଵାଶ୍ଚ ପୁରାଣାଃ ସ୍ମୃତିପୂର୍ଵକାଃ
ଯେପରି ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ ବୀର ମହତ୍ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେପରି ବେଦ, ଦେବତା ଓ ପୁରାତନ ସ୍ମୃତିମାନେ ମଧ୍ୟ।
ଏତତ୍ତୁ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ତଵାଗ୍ରେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ଚରିତଂ ସୁଵ୍ରତସ୍ଯାଥ ପୁଣ୍ଯଂ ସୁଗତିଦାଯକମ୍
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ତୁମ ପାଖରେ କହିଦେଲି; ସୁବ୍ରତଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ଶୁଭ ଗତି ଦେଇଥାଏ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ତୁ ମହାଭାଗ ପ୍ରବ୍ରଵୀମି ତଵାଗ୍ରତଃ
ହେ ମହାଭାଗ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ କହିବି।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ- ଵିଚିତ୍ରେଯଂ କଥା ପୁଣ୍ଯା ଧନ୍ଯା ଯଶୋଵିଧାଯିନୀ । ସର୍ଵପାପହରା ପ୍ରୋକ୍ତା ଭଵତା ଵଦତାଂ ଵର
ଋଷିମାନେ କହିଲେ— ଏହି କଥା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ, ପବିତ୍ର, ଧନ୍ୟ ଓ କୀର୍ତ୍ତିଦାୟକ; ଆପଣ ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରନ୍ତି, ଏହା ଆମକୁ କହିଛନ୍ତି।
ସୃଷ୍ଟିସଂବଂଧମେତନ୍ନସ୍ତଦ୍ଭଵାନ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହତି । ପୂର୍ଵମେଵ ଯଥାସୃଷ୍ଟିର୍ଵିସ୍ତରାତ୍ସୂତନଂଦନ
ଏହି ସୃଷ୍ଟି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କଥା ଆମକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହିବେ; ହେ ସୂତପୁତ୍ର, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା, ସେଥିରେ ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଵିସ୍ତରେଣ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସୃଷ୍ଟିସଂହାରକାରଣମ୍ । ଶ୍ରୁତମାତ୍ରେଣ ଯସ୍ଯାପି ନରଃ ସର୍ଵଜ୍ଞତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ସୂତ କହିଲେ— ମୁଁ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି; ଏହା କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରେ।
ହିରଣ୍ଯକଶ୍ଯପେନାପି ଵ୍ଯାପିତଂ ଭୁଵନତ୍ରଯମ୍ । ତପସାରାଧ୍ଯ ପ୍ରବହ୍ମାଣଂ ଵରଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ସୁଦୁର୍ଲଭମ୍
ହିରଣ୍ୟକଶ୍ୟପ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଦୁର୍ଲଭ ବର ପାଇଥିଲେ ଓ ତିନି ଲୋକରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ।
ତସ୍ମାଦ୍ଦେଵାନ୍ମହାଭାଗାଦମରତ୍ଵଂ ତଥୈଵ ଚ । ଦେଵାଁଲ୍ଲୋକାନ୍ସ ସଂଵ୍ଯାପ୍ଯ ପ୍ରଭୁତ୍ଵଂ ସ୍ଵଯମର୍ଜିତମ୍
ତେଣୁ, ହେ ମହାଭାଗ, ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କଠାରୁ ଅମରତ୍ୱ ପାଇଥିଲେ; ଦେବତାମାନଙ୍କ ଲୋକକୁ ବ୍ୟାପି, ସେ ନିଜେ ଶାସନ କରିଥିଲେ।
ତତୋ ଦେଵାଃ ସଗଂଧର୍ଵା ମୁନଯୋ ଵେଦପାରଗାଃ । ନାଗାଶ୍ଚ କିନ୍ନରାଃ ସିଦ୍ଧା ଯକ୍ଷାଶ୍ଚୈଵ ତଥାପରେ
ତାପରେ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବେଦଜ୍ଞ ଋଷି, ନାଗ, କିନ୍ନର, ସିଦ୍ଧ, ଯକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ,
ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ତୁ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଜଗ୍ମୁର୍ନାରାଯଣଂ ପ୍ରଭୁମ୍ । କ୍ଷୀରସାଗରସଂସୁପ୍ତଂ ଯୋଗନିଦ୍ରାଂ ଗତଂ ପ୍ରଭୁମ୍
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ସମସ୍ତେ କ୍ଷୀରସାଗର ଉପରେ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ନାରାୟଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ତଂ ସଂବୋଧ୍ଯ ମହାସ୍ତୋତ୍ରୈର୍ଦେଵାଃ ପ୍ରାଂଜଲଯସ୍ତଥା । ସଂବୁଦ୍ଧେ ସତି ଦେଵେଶେ ଵୃତ୍ତଂ ତସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ
ସେଠାରେ ଦେବତାମାନେ ମହାସ୍ତୁତି କରି, ହାତ ଜୋଡି ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ଜଗାଇଲେ; ଦେବେଶ ଜଗା ହେବା ପରେ, ସେମାନେ ସେ ଦୁଷ୍ଟର କାର୍ଯ୍ୟ କଥା କହିଲେ।
ଆଚଚକ୍ଷୁର୍ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଜଗତ୍ପତିଃ । ନୃସିଂହରୂପମାସ୍ଥାଯ ହିରଣ୍ଯକଶିପୁଂ ଵ୍ଯହନ୍
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ବିଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ ପ୍ରଭୁ, ଶୁଣିବା ପରେ ନରସିଂହ ରୂପ ଧାରଣ କରି ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ବଧ କଲେ।
ପୁନର୍ଵାରାହରୂପେଣ ହିରଣ୍ଯାକ୍ଷୋ ମହାବଲଃ । ଉଦ୍ଧୃତା ଵସୁଧା ପୁଣ୍ଯା ଅସୁରୋ ଘାତିତସ୍ତଦା
ପୁଣି ଏକଥର ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ପବିତ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଉଠାଇଲେ ଏବଂ ସେଇ ଅସୁରଙ୍କୁ ବଧ କଲେ।
ଅନ୍ଯାଂଶ୍ଚଘାତଯାମାସ ଦାନଵାନ୍ଘୋରଦର୍ଶନାନ୍ । ଏଵଂ ଚୈତେଷୁ ନଷ୍ଟେଷୁ ଦାନଵେଷୁ ମହତ୍ସୁ ଚ
ଅନ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ବିନାଶ କରାଗଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ ସେମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଡ଼ ଦାନବମାନେ ବିନାଶ ହେଲେ।
ଅନ୍ଯେଷୁ ତେଷୁ ନଷ୍ଟେଷୁ ଦିତିପୁତ୍ରେଷୁ ଵୈ ତଦା । ପୁନଃ ସ୍ଥାନେଷୁ ପ୍ରାପ୍ତେଷୁ ଦେଵେଷୁ ଚ ମହତ୍ସୁ ଚ
ସେଇ ସମୟରେ ଦିତିଙ୍କ ପୁଅମାନେ ବିନାଶ ହେଲେ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ତାଙ୍କର ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଯଜ୍ଞେଷ୍ଵେଵ ପ୍ରଵୃତ୍ତେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଧର୍ମକର୍ମସୁ । ସୁସ୍ଥେଷୁ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ସା ଦିତିର୍ଦୁଃଖପୀଡିତା
ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଶାନ୍ତି ଓ ସୁସ୍ଥିତିରେ ଥିଲେ, ସେଇ ସମୟରେ ଦିତି ଦୁଃଖରେ ଭାରି ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ।
ପୁତ୍ରଶୋକେନ ସଂତପ୍ତା ହାହାଭୂତା ଵିଚେତନା । ଭର୍ତାରଂ ସୂର୍ଯସଂକାଶଂ ତପସ୍ତେଜଃ ସମନ୍ଵିତମ୍
ପୁଅ ହରାଇବା ଦୁଃଖରେ ଦିତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲେ। ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ୱଳ ଏବଂ ତପସ୍ଵୀ ଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।