ଧ୍ଯାଯେଽଖିଲସ୍ଯ ଭୁଵନଂ ସ୍ଵପତିଂ ଚ ଦେଵଂ ଦୁଃଖାଂଧକାରଦଲନାର୍ଥମିହୈଵ ଚଂଦ୍ରମ୍ । ଲୋକସ୍ଯ ପାଲନକୃତେ ପରିଣୀତଧର୍ମଂ ସତ୍ଯାନ୍ଵିତଂ ସକଲଲୋକଗୁରୁଂ ସୁରେଶମ୍
ମୁଁ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଭୁବନର ନାଥ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ; ଯିଏ ଦୁଃଖର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି, ଲୋକର ପାଳନ କରିବାକୁ ଧର୍ମରେ ନିଶ୍ଚିତ, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଗୁରୁ, ଦେବମାନଙ୍କ ନାଥ।
ଗାଯାମ୍ଯହଂ ସୁରସଗୀତକତାଲମାନୈଃ ଶ୍ରୀରଂଗମେକମନିଶଂ ଭୁଵନସ୍ଯ ଦେଵମ୍ । ଅଜ୍ଞାନନାଶକମଲଂ ଚ ଦିନେଶତୁଲ୍ଯମାନଂଦକଂଦମଖିଲଂ ମହିମା ସମେତମ୍
ମୁଁ ଦିନ ଓ ରାତି, ସୁର ଗୀତ, ତାଳ ଓ ମାନ ସହିତ, ଶ୍ରୀରଙ୍ଗର ଏକ ଦେବତାଙ୍କୁ ଗାଇଥାଉଛି; ଅଜ୍ଞାନ ନାଶ କରୁଥିବା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିବା, ଆନନ୍ଦର ଉତ୍ସ, ସମସ୍ତ ମହିମାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ସଂପୂର୍ଣମେଵମମୃତସ୍ଯକଲାନିଧାନଂ ତଂ ଗୀତକୌଶଲମନନ୍ଯରସୈଃ ପ୍ରଗାଯେ । ଯୁକ୍ତଂ ସ୍ଵଯୋଗକରଣୈଃ ପରମାର୍ଥଦୃଷ୍ଟିଂ ଵିଶ୍ଵଂ ସ ପଶ୍ଯତି ଚରାଚରମେଵ ନିତ୍ଯମ୍
ଏଭଳି ଅମୃତର ଏସେନ୍ସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଗୀତରେ ଦକ୍ଷତା ସହ ଗାଇ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରସରେ ଆସକ୍ତି ନ ରଖି, ନିଜ ଯୋଗ ଉପକରଣ ସହ ଯୋଗ ହୋଇ, ସେ ସର୍ବଦା ଚରାଚର ଜଗତକୁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଥାଏ।
ପଶ୍ଯଂତି ନୈଵ ଯମିହାଥ ସୁପାପଲୋକାସ୍ତଂ କେଶଵଂ ଶରଣମେଵମୁପୈତି ନିତ୍ଯମ୍
ଏଠାରେ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ସେକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ତଥାପି ସେ ସର୍ବଦା କେଶବଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥାଏ।
କରାଭ୍ଯାଂ ଵାଦ୍ଯମାନସ୍ତୁ ତାଲଂ ତାଲସମନ୍ଵିତମ୍ । ଗୀତେନଗାଯତେ କୃଷ୍ଣଂ ବାଲକୈଃ ସହ ମୋଦତେ
ହାତରେ ତାଲ ଦେଇ, ଠିକ୍ ସମୟରେ ସଙ୍ଗୀତ ହୋଇ, ସେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଗାଇଥାଏ ଏବଂ ଶିଶୁମାନେ ସହ ଆନନ୍ଦ କରେ।
ଏଵଂ କ୍ରୀଡାରତୋ ନିତ୍ଯଂ ବାଲଭାଵେନ ଵୈ ତଦା । ସୁଵ୍ରତଃ ସୁମନାପୁତ୍ରୋ ଵିଷ୍ଣୁଧ୍ଯାନପରାଯଣଃ
ଏଭଳି ସେ ସର୍ବଦା ଖେଳରେ ଆନନ୍ଦ ଉଠାଏ, ଶିଶୁ ସ୍ଵଭାବରେ ରହି, ସୁମନାଙ୍କର ଧର୍ମିକ ପୁଅ, ବିଷ୍ଣୁ ଧ୍ୟାନରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି ରହିଥିଲେ।
କ୍ରୀଡମାନଂ ପ୍ରାହ ମାତା ସୁଵ୍ରତଂ ଚାରୁଲକ୍ଷଣମ୍ । ଭୋଜନଂ କୁରୁ ମେ ଵତ୍ସ କ୍ଷୁଧା ତ୍ଵାଂ ପରିପୀଡଯେତ୍
ଖେଳୁଥିବା ସୁବ୍ରତଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ମାଆ ଉତ୍ତମ ଚିହ୍ନ ସହିତ ସୁବ୍ରତଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମୋ ପୁଅ, ଖାଇବା ନିଅ, କାରଣ ଖୁଦା ତୁମକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେବ।'
ତାମୁଵାଚ ପୁନଃ ପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସୁମନା ମାତରଂ ପୁନଃ । ମହାମୃତେନ ତୃପ୍ତୋସ୍ମି ହରିଧ୍ଯାନରସେନ ଵୈ
ପୁନି, ସୁମନାଙ୍କ ପ୍ରଜ୍ଞା ମନେ ମାଆକୁ କହିଲେ: 'ମୁଁ ମହାଅମୃତରେ, ହରି ଧ୍ୟାନର ରସରେ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି।'
ଭୋଜନାସନମାରୂଢୋ ମିଷ୍ଟମନ୍ନଂ ପ୍ରପଶ୍ଯତି । ଇଦମନ୍ନଂ ସ୍ଵଯଂ ଵିଷ୍ଣୁରାତ୍ମା ହ୍ଯନ୍ନଂ ସମାଶ୍ରିତଃ
ବିଶିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ଦେଖି, ଭୋଜନ ଶାସନରେ ବସି, ସେ କହିଲେ: 'ଏହି ଖାଦ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ; ଆତ୍ମା ଏହି ଖାଦ୍ୟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି।'
ଆତ୍ମରୂପେଣ ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁରନେନାନ୍ନେନ ତୃପ୍ଯତୁ । କ୍ଷୀରସାଗରସଂଵାସୋ ଯସ୍ଯୈଵ ପରିସଂସ୍ଥିତଃ
'ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ରୂପେ ବିଷ୍ଣୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ; ସେ ଯେଉଁଠି କ୍ଷୀର ସାଗରରେ ବସିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ତାଙ୍କରେ ବସିଛି।'
ଜଲେନାନେନ ପୁଣ୍ଯେନ ତୃପ୍ତିମାଯାତୁ କେଶଵଃ । ତାଂବୂଲଚଂଦନୈର୍ଗଂଧୈରେଭିଃ ପୁଷ୍ପୈର୍ମନୋହରୈଃ
'ଏହି ପବିତ୍ର ଜଳ ଦ୍ୱାରା କେଶବ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ; ଏହି ସୁଗନ୍ଧି ତାମ୍ବୁଳ, ଚନ୍ଦନ, ଏବଂ ମନୋହର ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ।'
ଆତ୍ମସ୍ଵରୂପେଣ ତୃପ୍ତସ୍ତୃପ୍ତିମାଯାତୁ କେଶଵଃ । ଶଯନେ ଯାତି ଧର୍ମାତ୍ମା ତଦା କୃଷ୍ଣଂ ପ୍ରଚିଂତଯେତ୍
'ଆତ୍ମ ସ୍ଵରୂପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, କେଶବ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉ।' ଶୟନ କରିବାବେଳେ, ଧର୍ମିକ ବ୍ୟକ୍ତି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରେ।
ଯୋଗନିଦ୍ରାନ୍ଵିତଂ କୃଷ୍ଣଂ ତମହଂ ଶରଣଂ ଗତଃ । ଭୋଜନାଚ୍ଛାଦନେଷ୍ଵେଵମାସନେ ଶଯନେ ଦ୍ଵିଜଃ
'ଯୋଗ ନିଦ୍ରା ସହିତ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଇଛି।' ଏଭଳି, ଭୋଜନ, ପୋଷାକ, ଆସନ, ଶୟନରେ ଦ୍ୱିଜ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ।
ଚିଂତଯେଦ୍ଵାସୁଦେଵଂ ତଂ ତସ୍ମୈ ସର୍ଵଂ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍ । ତାରୁଣ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଧର୍ମାତ୍ମା କାମଭୋଗାନ୍ଵିହାଯ ଵୈ
ସେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ଏବଂ ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯୁବାବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ଧର୍ମିକ ବ୍ୟକ୍ତି କାମ ଭୋଗକୁ ଛାଡି ଦିଏ।
ସ ଯୁକ୍ତଃ କେଶଵଧ୍ଯାନେ ଵୈଡୂର୍ଯପର୍ଵତୋତ୍ତମେ । ଯତ୍ର ସିଦ୍ଧେଶ୍ଵରଂ ଲିଂଗଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ପାପନାଶନମ୍
କେଶବ ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ଉତ୍ତମ ବୈଡୂର୍ୟ ପାହାଡ଼ରେ, ଯେଉଁଠି ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ, ଅପରାଧ ନାଶକ ଭାବରେ ବୈଷ୍ଣବ ଚିହ୍ନ ରୂପେ ଅଛି।
ରୁଦ୍ରମୋଂକାରସଂଜ୍ଞଂ ଚ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଚୈଵ ମହେଶ୍ଵରମ୍ । ବ୍ରହ୍ମଣା ଵର୍ଦ୍ଧିତଂ ଦେଵଂ ନର୍ମଦାଦକ୍ଷିଣେ ତଟେ
ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଓଁକାର ନାମରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିବା ଦେବତାକୁ, ନର୍ମଦା ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ।
ସିଦ୍ଧେଶ୍ଵରଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତପୋଭାଵଂ ଵ୍ଯଚିଂତଯତ୍
ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ସେ ତପସ୍ଵ ଭାବକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ପ୍ରଶ୍ନମେକଂ ମହାଭାଗ କରିଷ୍ଯେ ସାଂପ୍ରତଂ ଵଦ । ତ୍ଵଯୈଵ ପୂର୍ଵମୁକ୍ତଂ ହି ସୁଵ୍ରତଂ ଚ ପ୍ରତୀଶ୍ଵରମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— 'ଓ ମହାଭାଗ, ମୁଁ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବି; କୃପା କରି କହ। ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ସୁବ୍ରତ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ।'
ପୂର୍ଵାଭ୍ଯାସେନ ସଂଧ୍ଯାଯନ୍ନାରାଯଣମନାମଯମ୍ । କସ୍ଯାଂ ଜ୍ଞାତ୍ଯାଂ ସମୁତ୍ପନ୍ନଃ ସୁଵ୍ରତଃ ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି
ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସରେ, ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ନିର୍ମଳ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ସୁବ୍ରତ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ କେଉଁ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ?
ତନ୍ମେ ତ୍ଵଂ ସାଂପ୍ରତଂ ବ୍ରୂହି କଥମାରାଧିତୋ ହରିଃ । ଅନେନାପି ସ ଦେଵେଶ କୋଯଂ ପୁଣ୍ଯସମାଵିଲଃ
ଏହି କଥା ଏବେ ମୋତେ କହ; ସେ କିପରି ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ? ଦେବତାଙ୍କର ନାଥ, ଏହି ପୁଣ୍ୟବାନ କିଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏପରି ପୁଣ୍ୟ ହୋଇଛି?
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ- ଵୈଦିଶେ ନଗରେ ପୁଣ୍ଯେ ସର୍ଵଋଦ୍ଧିସମାକୁଲେ । ତତ୍ର ରାଜା ମହାତେଜା ଋତଧ୍ଵଜସୁତୋ ବଲୀ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ — ବୈଦିଶ ନଗର ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ସମସ୍ତ ସମୃଦ୍ଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେଠାରେ ଋତଧ୍ୱଜଙ୍କର ପୁତ୍ର, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାଶାଳୀ ଏବଂ ପ୍ରବଳ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ।
ତସ୍ଯାତ୍ମଜୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ରୁକ୍ମଭୂଷଣଵିଶ୍ରୁତଃ । ସଂଧ୍ଯାଵଲୀ ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଯଶସ୍ଵିନୀ
ସେଇ ରାଜାଙ୍କର ପୁଅ ବହୁତ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏବଂ ସୁନାର ଗହନା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ସେଠି ସେଉଁଠି ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀ ନାମକ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ, ଧର୍ମପରାୟଣ ଏବଂ ଖ୍ୟାତିଶାଳି ଥିଲେ।
ତସ୍ଯାଂ ପୁତ୍ରଂ ସମୁତ୍ପାଦ୍ଯ ସ ଆତ୍ମସଦୃଶଂ ତତଃ । ତସ୍ଯ ଧର୍ମାଂଗଦଂ ନାମ ଚକାର ନୃପନଂଦନଃ
ସେଉଁଠି ସନ୍ଧ୍ୟାବଳୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ତାଙ୍କ ନିଜ ପରି ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ନାମ ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ ରଖାଯାଇଥିଲା।
ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସଂପନ୍ନଃ ପିତୃଭକ୍ତିପରାଯଣଃ । ରୁକ୍ମାଂଗଦସ୍ଯ ତନଯୋ ଯୋଯଂ ଭଗଵତାଂ ଵରଃ
ସେ ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଭରପୂର ଏବଂ ପିତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତି କରୁଥିଲେ। ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କର ଏହି ପୁଅ ଭଗବତ୍ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ।
ପିତୁଃ ସୌଖ୍ଯାଯ ଯେନାପି ମୋହିନ୍ଯୈ ତୁ ଶିରୋ ଦଦେ । ଵୈଷ୍ଣଵେନ ଚ ଧର୍ମେଣ ପିତୃଭକ୍ତ୍ଯା ତୁ ତସ୍ଯ ହି
ପିତାଙ୍କ ସୁଖ ପାଇଁ ସେ ମୋହିନୀଙ୍କୁ ନିଜ ମୁଣ୍ଡ ଦେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମ ଓ ପିତୃଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା,
ସୁପ୍ରସନ୍ନୋ ହୃଷୀକେଶଃ ସକାଯୋ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ପଦମ୍ । ନୀତସ୍ତୁ ସର୍ଵଧର୍ମଜ୍ଞୋ ଵୈଷ୍ଣଵଃ ସାତ୍ଵତାଂ ଵରଃ
ହୃଷୀକେଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମାଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ବୈଷ୍ଣବ ଲୋକକୁ ନେଇଗଲେ।
ଧର୍ମାଂଗଦୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ପ୍ରଜ୍ଞାଜ୍ଞାନଵିଶାରଦଃ । ତତ୍ରସ୍ଥୋ ଵୈ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଧର୍ମୋସୌ ଧର୍ମଭୂଷଣଃ
ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ଏବଂ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେଠି ରହିଲେ। ସେ ଧର୍ମରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଏକ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଥିଲେ।
ଦିଵ୍ଯାନ୍ମନୋନୁଗାନ୍ଭୋଗାନ୍ମୋଦମାନଃ ପ୍ରଭୁଂଜତି । ପୂର୍ଣେ ଯୁଗସହସ୍ରାଂତେ ଧର୍ମୋ ଵୈ ଧର୍ମଭୂଷଣଃ
ସେଠି ସେ ଦେବତା ସ୍ୱରୂପ ଧର୍ମାଙ୍ଗଦ ଦିବ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରୁଥିଲେ। ହଜାର ଯୁଗ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ଏହି ଧର୍ମର ଅଲଙ୍କାର,
ତସ୍ମାତ୍ପଦାତ୍ପରିଭ୍ରଷ୍ଟୋ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରସାଦତଃ । ସୁଵ୍ରତୋ ନାମ ମେଧାଵୀ ସୁମନାନଂଦଵର୍ଦ୍ଧନଃ
ସେଠାରୁ ପଡ଼ିଯାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କୃପାରେ ସୁବ୍ରତ ନାମକ ମେଧାବୀ ଏବଂ ସୁମନାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ପୁଅ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ସୋମଶର୍ମସ୍ଯ ତନଯଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଭଗଵତାଂ ଵରଃ । ତପଶ୍ଚଚାର ମେଧାଵୀ ଵିଷ୍ଣୁଧ୍ଯାନପରୋଭଵତ୍
ସେ, ସୋମଶର୍ମାଙ୍କର ସ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅ ଏବଂ ଭଗବତ୍ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରମୁଖ, ତପସ୍ୟା କଲେ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ରହିଲେ।