ମହାମୋହେନ ସଂମୁଗ୍ଧଃ ପ୍ରିଯଯା ବୋଧିତୋ ଦ୍ଵିଜ । ତଯାହଂ ପ୍ରେଷିତସ୍ତାତ ତଵ ପାର୍ଶ୍ଵଂ ସମାତୁରଃ
‘ମୁଁ ମହାମୋହରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିଲି, ମୋ ପ୍ରିୟା ଜଣେଇ ମୋତେ ବୁଝାଇଲେ; ସେ ମୋତେ ପଠାଇଥିଲେ, ତାତ, ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଛି।’
ତତ୍ସର୍ଵଂ ହି ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ସର୍ଵସଂଦେହନାଶକମ୍ । ମୁକ୍ତିଦାତା ଭଵସ୍ଵ ତ୍ଵଂ ମମସଂସାରବଂଧନାତ୍
‘ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ନାଶ କରିଥିବା ସବୁ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ; ଏହି ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୋତେ ମୁକ୍ତି ଦେବାକୁ ଆପଣ ହେଉନ୍ତୁ।’
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ- ପୁତ୍ରା ମିତ୍ରାଣ୍ଯଥ ଭ୍ରାତା ଅନ୍ଯେ ସ୍ଵଜନବାଂଧଵାଃ । ପଂଚଭେଦାସ୍ତୁ ସଂଭେଦାତ୍ପୁରୁଷସ୍ଯ ଭଵଂତି ତେ
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—‘ପୁଅ, ବନ୍ଧୁ, ଭାଇ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିଜ ଜଣମାନେ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ଲୋକ ଏକାଠି ହେବାରୁ ମଣିଷ ପାଖରେ ଆସନ୍ତି।’
ତେ ତେ ସୁମନଯା ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପୂର୍ଵମେଵ ତଵାଗ୍ରତଃ । ଋଣସଂବଂଧିନଃ ସର୍ଵେ ତେ କୁପୁତ୍ରା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
‘ଏହିମାନେ, ଆଗରୁ ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ହସିମୁଖେ କହିଥିଲି, ସମସ୍ତେ ଋଣରେ ବନ୍ଧା; ସମସ୍ତେ କୁପୁତ୍ର, ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ।’
ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣଂ ପୁଣ୍ଯଂ ତଵାଗ୍ରେ ପ୍ରଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ପୁଣ୍ଯପ୍ରସକ୍ତୋ ଯସ୍ଯାତ୍ମା ସତ୍ଯଧର୍ମରତଃ ସଦା
‘ପୁଅର ଲକ୍ଷଣ କଣ ତାହା ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ କହିବି; ଯାହାର ଆତ୍ମା ପୁଣ୍ୟରେ ଲଗିଥାଏ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ସଦା ଆନନ୍ଦିତ ରହେ।’
ଶୁଦ୍ଧିଵିଜ୍ଞାନସଂପନ୍ନସ୍ତପସ୍ଵୀ ଵାଗ୍ଵିଦାଂ ଵରଃ । ସର୍ଵକର୍ମସୁସଂଧୀରୋ ଵେଦାଧ୍ଯଯନତତ୍ପରଃ
‘ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଜ୍ଞାନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ତପସ୍ୟାଶୀଳୀ, ଉତ୍ତମ ବକ୍ତା, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୃଢ, ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍।’
ସ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଵେତ୍ତା ଚ ଦେଵବ୍ରାହ୍ମଣପୂଜକଃ । ଯାଜକଃ ସର୍ଵଯଜ୍ଞାନାଂ ଦାତା ତ୍ଯାଗୀ ପ୍ରିଯଂଵଦଃ
‘ସେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣେ, ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କରେ, ଦାନଶୀଳ, ତ୍ୟାଗୀ ଓ ମିଠା କଥା କହେ।’
ଵିଷ୍ଣୁଧ୍ଯାନପରୋ ନିତ୍ଯଂ ଶାଂତୋ ଦାଂତଃ ସୁହୃତ୍ସଦା । ପିତୃମାତୃପରୋନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵସ୍ଵଜନଵତ୍ସଲଃ
‘ସେ ସଦା ବିଷ୍ଣୁ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗିଥାଏ, ସଦା ଶାନ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥାଏ, ସଦା ମିତ୍ରସ୍ୱଭାବୀ, ପିତା ମାତାଙ୍କୁ ସଦା ଶ୍ରଦ୍ଧା କରେ, ସମସ୍ତ ନିଜ ଜଣଙ୍କୁ ଭଲପାଏ ।’
କୁଲସ୍ଯ ତାରକୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍କୁଲସ୍ଯ ପରିପୋଷକଃ । ଏଵଂ ଗୁଣୈଶ୍ଚ ସଂଯୁକ୍ତଃ ସପୁତ୍ରଃ ସୁଖଦାଯକଃ
ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କର ପରିବାରରେ ଉଦ୍ଧାରକ ଏବଂ ବଂଶର ପୋଷକ ହୁଅନ୍ତି; ଏପରି ଗୁଣରେ ଯୋଗ୍ୟ, ପୁଅମାନେ ସହିତ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଅନ୍ଯେ ସଂବଂଧସଂଯୁକ୍ତାଃ ଶୋକସଂତାପଦାଯକାଃ । ଏତାଦୃଶେନ କିଂ କାର୍ଯଂ ଫଲହୀନେନ ତେନ ଚ
ଅନ୍ୟମାନେ କେବଳ ସମ୍ପର୍କରେ ବନ୍ଧା, କେବଳ ଦୁଃଖ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାନ୍ତି; ଏପରି ନିଷ୍ଫଳ ବ୍ୟକ୍ତିର କ’ଣ କାମ?
ଆଯାଂତି ଯାଂତି ତେ ସର୍ଵେ ତାପଂ ଦତ୍ଵା ସୁଦାରୁଣମ୍ । ପୁତ୍ରରୂପେଣ ତେ ସର୍ଵେ ସଂସାରେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ସେମାନେ ଆସନ୍ତି ଓ ଯାଆନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାନ୍ତି; ପୁଅର ରୂପରେ ଏମିତି ଲୋକମାନେ ଏହି ସଂସାରରେ ଅଛନ୍ତି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ପୂର୍ଵଜନ୍ମକୃତଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଯତ୍ତ୍ଵଯା ପରିପାଲିତମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ହି ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୂଯତାମଦ୍ଭୁତଂ ପୁନଃ
ତୁମେ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ସଂଚୟ କରିଥିଲେ ଓ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ସେ ସବୁ କଥା ମୁଁ ପୁଣିଥରେ କହିବି—ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଥା ଶୁଣ।
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ- ଭଵାଞ୍ଛୂଦ୍ରୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି ନାନ୍ଯଥା । କୃଷିକର୍ତ୍ତା ଜ୍ଞାନହୀନୋ ମହାଲୋଭେନ ସଂଯୁତଃ
ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ—ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ତୁମେ ଏକ ଶୂଦ୍ର ଥିଲେ, ଚାଷ କରୁଥିଲେ, ଜ୍ଞାନ ନଥିଲା, ଏବଂ ବଡ଼ ଲୋଭରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଥିଲେ।
ଏକଭାର୍ଯା ସଦା ଦ୍ଵେଷୀ ବହୁପୁତ୍ରୋ ହ୍ଯଦତ୍ତଵାନ୍ । ଧର୍ମଂ ନୈଵ ଵିଜାନାସି ସତ୍ଯଂ ନୈଵ ପରିଶ୍ରୁତମ୍
ତୁମର ଏକ ଜଣ ଜଣେ ଜଣା ଥିଲେ, ସଦା ଦ୍ୱେଷ କରୁଥିଲେ, ଅନେକ ପୁଅ ଥିଲେ କିନ୍ତୁ କାହାକୁ କିଛି ଦେଉନଥିଲେ; ଧର୍ମ କ’ଣ ଜାଣୁନଥିଲେ, ସତ୍ୟ କଥା କେବେ ଶୁଣିନଥିଲେ।
ଦାନଂ ନୈଵ ତ୍ଵଯା ଦତ୍ତଂ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ନୈଵ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତମ୍ । କୃତା ନୈଵ ତ୍ଵଯା ତୀର୍ଥେ ଯାତ୍ରା ଚୈଵ ମହାମତେ
ତୁମେ କେବେ ଦାନ ଦେଇନଥିଲେ, ଶାସ୍ତ୍ର ଶିଖିନଥିଲେ; ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିନଥିଲେ, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ।
ଏଵଂ କୃତଂ ତ୍ଵଯା ଵିପ୍ର କୃଷିମାର୍ଗଂ ପୁନଃ ପୁନଃ । ପଶୂନାଂ ପାଲନଂ ସର୍ଵ ଗଵାଂ ଚୈଵ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ଏଭଳି ତୁମେ ବାରମ୍ବାର ଚାଷ କରୁଥିଲେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସମସ୍ତ ପଶୁ ଓ ଗାଈମାନେ ଦେଖାଶୁଣା କରୁଥିଲେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ।
ମହିଷୀଣାଂ ତଥାଽଶ୍ଵାନାଂ ପାଲନଂ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଏଵଂ ପୂ ର୍ଵଂକୃତଂ କର୍ମ ତ୍ଵଯୈଵ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ଏହିପରି ତୁମେ ବଂଶୀ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ମଧ୍ୟ ବାରମ୍ବାର ଦେଖାଶୁଣା କରୁଥିଲେ; ଏହିପରି କାମ ପୂର୍ବେ ତୁମେ କରିଥିଲେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ଵିପୁଲଂ ଚ ଧନଂ ତଦ୍ଵଲ୍ଲୋଭେନ ପରିସଂଚିତମ୍ । ତସ୍ଯ ଵ୍ଯଯଂ ସୁପୁଣ୍ଯେନ ନ କୃତଂ ତୁ ତ୍ଵଯା କଦା
ତୁମେ ବଡ଼ ଧନ ସଂଚୟ କରିଥିଲେ, ଲୋଭରେ ଏହା ଏକଠା କରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ କେବେ ପୁଣ୍ୟ କାମରେ ବ୍ୟୟ କରିନଥିଲେ।
ପାତ୍ରେ ଦାନଂ ନ ଦତ୍ତଂ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୁର୍ବଲମେଵ ଚ । କୃପାଂ କୃତ୍ଵା ନ ଦତ୍ତଂ ତୁ ଭଵତା ଧନମେଵ ଚ
ଯୋଗ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ କେବେ ଦାନ ଦେଇନଥିଲେ, ଦୁର୍ବଳକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଦୟା କରି ଧନ ଦେଇନଥିଲେ, କେବଳ ଧନ ଏକଠା କରିଥିଲେ।
ଗୋମହିଷ୍ଯାଦିକଂ ସର୍ଵଂ ପଶୂନାଂ ସଂଚିତଂ ତ୍ଵଯା । ଵିକ୍ରୀଯ ଚ ଧନଂ ଵିପ୍ର ସଂଚିତଂ ଵିପୁଲଂ ତ୍ଵଯା
ଗାଈ, ବଂଶୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତୁମେ ଏକଠା କରିଥିଲେ; ସେମାନେକୁ ବେଚି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବଡ଼ ଧନ ଏକଠା କରିଥିଲେ।
ତକ୍ରଂ ଘୃତଂ ତଥା କ୍ଷୀରଂ ଵିକ୍ରଯିତ୍ଵା ତତୋ ଦଧି । ଦୁଷ୍କାଲଂ ଚିଂତିତଂ ଵିପ୍ର ମୋହିତୋ ଵିଷ୍ଣୁମାଯଯା
ତକର, ଘିଅ ଓ ଦୁଧ ବେଚିଥିଲେ, ତାପରେ ଦହି ବେଚିଥିଲେ; ଦୁଃସମୟ ଆସିବାକୁ ଭାବି ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲେ।
କୃତଂ ମହାର୍ଘମେଵାତ୍ର ଅନ୍ନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସତ୍ତମ । ନିର୍ଦଯେନ ତ୍ଵଯା ଦାନଂ ନ ଦତ୍ତଂ ତୁ କଦାଚନ
ତୁମେ ଖାଦ୍ୟକୁ ବହୁତ ମୂଲ୍ୟବାନ କରିଦେଇଥିଲେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ନିର୍ଦୟ ହୋଇ କେବେ ଦାନ ଦେଇନଥିଲେ।
ଦେଵାନାଂ ପୂଜନଂ ଵିପ୍ର ଭଵତା ନ କୃତଂ କଦା । ପ୍ରାପ୍ଯ ପର୍ଵାଣି ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ନ ଚ ସମର୍ପିତମ୍
ତୁମେ କେବେ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କରିନଥିଲେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ପର୍ବପର୍ବଣୀ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ କିଛି ଦାନ ଦେଇନଥିଲେ।
ଶ୍ରାଦ୍ଧଂକାଲଂତୁସଂପ୍ରାପ୍ଯଶ୍ରଦ୍ଧଯାନକୃତଂତ୍ଵଯା । ଭାର୍ଯା ଵଦତି ତେ ସାଧ୍ଵୀ ଦିନମେନଂ ସମାଗତମ୍
ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟର ସମୟ ଆସିଲେ ତୁମେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କରୁନଥିଲେ; ତୁମର ସତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସେଇ ଦିନ ମନେ ପକାଉଥିଲେ।
ଶ୍ଵଶୁରସ୍ଯ ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଲଃ ଶ୍ଵଶ୍ର୍ଵାଶ୍ଚୈଵ ମହାମତେ । ତ୍ଵଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଦ୍ଵଚସ୍ତସ୍ଯା ଗୃହଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପଲାଯସେ
ଶ୍ୱଶୁର ଓ ଶ୍ୱଶ୍ରୁଙ୍କର ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟର ସମୟ ଆସିଲା, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ; ଭାର୍ଯ୍ୟାର କଥା ଶୁଣି ତୁମେ ଘର ଛାଡ଼ି ପଳାଇଯାଉଥିଲେ।
ଧର୍ମମାର୍ଗଂ ନ ଦୃଷ୍ଟଂ ତେ ଶ୍ରୁତଂ ନୈଵ କଦା ତ୍ଵଯା । ଲୋଭୋ ମାତାପିତା ଭ୍ରାତା ଲୋଭଃ ସ୍ଵଜନବାଂଧଵାଃ
ତୁମେ କେବେ ଧର୍ମର ପଥ ଦେଖିନଥିଲେ, କେବେ ଶୁଣିନଥିଲେ; ତୁମର ମା, ବାପା, ଭାଇ, ସ୍ବଜନ, ବନ୍ଧୁ—ସମସ୍ତେ ଲୋଭ ହୋଇଥିଲେ।
ପାଲିତଂ ଲୋଭମେଵୈକଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଧର୍ମଂ ସଦୈଵ ହି । ତସ୍ମାଦ୍ଦୁଃଖୀ ଭଵାଞ୍ଜାତୋ ଦରିଦ୍ରେଣାତିପୀଡିତଃ
ତୁମେ ସଦା ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ି, ଲୋଭକୁ ମାତ୍ର ଅନୁସରଣ କରିଛ। ଏହିଠାରୁ ତୁମେ ଦୁଃଖରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ଅତି ଦରିଦ୍ରତାରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଇଛ।
ଦିନେଦିନେ ମହାତୃଷ୍ଣା ହୃଦଯେ ତେ ପ୍ରଵର୍ଦ୍ଧତେ । ଯଦାଯଦା ଗୃହେ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଵୃଦ୍ଧିମାଯାତି ତେ ତଦା
ପ୍ରତିଦିନ ତୁମ ହୃଦୟରେ ବଡ଼ ଆସା ବଢ଼ିଯାଏ, ବିଶେଷକରି ଯେତେବେଳେ ଘରେ ଧନ ସଂଖ୍ୟା ବଢ଼େ।
ତୃଷ୍ଣଯା ଦହ୍ଯମାନସ୍ତୁ ତଯା ତ୍ଵଂ ଵହ୍ନିରୂପଯା । ରାତ୍ରୌ ଵା ସୁପ୍ରସୁପ୍ତସ୍ତୁ ନିଶ୍ଚିତୋ ହି ପ୍ରଚିଂତସି
ସେଇ ଆସା ଅଗ୍ନି ପରି ତୁମକୁ ପୋଡ଼େ, ରାତିରେ ଭଲ ଘୁମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ମନ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯାଏ।
ଦିନଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ମହାମୋହୈର୍ଵ୍ଯାପିତୋସି ସଦୈଵ ହି । ସହସ୍ରଂ ଲକ୍ଷଂ ମେ କୋଟିଃ କଦା ଅର୍ବୁଦମେଵ ଚ
ଦିନ ଆସିଲେ ତୁମେ ସଦା ବଡ଼ ମୋହରେ ଲିପ୍ତ ରହ, 'କେବେ ମୋ ପାଖରେ ହଜାର, ଲକ୍ଷ, କୋଟି କିମ୍ବା ଦଶ ମିଲିଅନ ହେବ?' ବୋଲି ଚିନ୍ତା କର।