ଗଂଗାତୀରେ ସ୍ଥିତଂ ପୁଣ୍ଯମାଶ୍ରମସ୍ଥଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମମ୍ । ତେଜୋଜ୍ଵାଲାସମାକୀର୍ଣଂ ଦ୍ଵିତୀଯମିଵ ଭାସ୍କରମ୍
ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଏକ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମରେ ବସିଥିବା, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଏକ ମୁନି ଅଛନ୍ତି । ସେ ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଜ୍ୱାଳାମୟ ରୂପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି ।
ରାଜମାନଂ ମହାତ୍ମାନଂ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯଂ ଚ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମମ୍ । ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରଣମ୍ଯ ଵିପ୍ରେଶଂ ଦଂଡଵଚ୍ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ସେ ମହାତ୍ମା, ମହିମାମୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜକୁ ଦେଖି, ରାଜା ଭକ୍ତି ସହିତ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ ।
ତମୁଵାଚ ମହାତେଜା ବ୍ରହ୍ମସୂନୁରକଲ୍ମଷଃ । ଉପାଵିଶାସନେ ପୁଣ୍ଯେ ସୁଖେନ ସୁମହାମତେ
ସେ ମହାତେଜସ୍ୱୀ, ନିର୍ମଳ ଓ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ମୁନି କହିଲେ, 'ହେ ମହାମତି, ଏହି ପବିତ୍ର ଆସନରେ ସୁଖରେ ବସ ।'
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସ ଯୋଗୀଂଦ୍ରଃ ପୁନଃ ପ୍ରାହ ତପୋଧନମ୍ । ଗୃହେ ପୁତ୍ରେଷୁ ତେ ଵତ୍ସ ଦାରଭୃତ୍ଯେଷୁ ସର୍ଵଦା
ଏପରି କହି, ସେ ଯୋଗୀଶ୍ୱର ପୁନି ତାପସଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ବାଟସ, ତୁମ ଘରେ, ପୁଅମାନେ, ଜଣେଇ ଓ ଦାସମାନେ ସବୁବେଳେ ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି?'
କ୍ଷେମମସ୍ତି ମହାଭାଗ ପୁଣ୍ଯକର୍ମସୁ ଚାଗ୍ନିଷୁ । ନିରାମଯୋସି ଚାଂଗେଷୁ ଧର୍ମଂ ପାଲଯସେ ସଦା
‘ହେ ମହାଭାଗ, ତୁମର ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିଦେବତା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସବୁ ଠିକ୍ ଅଛି କି? ତୁମ ଦେହରେ କୌଣସି ରୋଗ ନାହିଁ ତୋ? ଏବଂ ସଦା ଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଛ?’
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ପୁନଃ ପ୍ରାହ ସୁଶର୍ମଣମ୍ । କିଂ କରୋମି ପ୍ରିଯଂ କାର୍ଯଂ ସୁପ୍ରିଯଂ ତେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ଏପରି କହି, ସେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞା ପୁନି ସୁଶର୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମ ପାଇଁ କଣ ପ୍ରିୟ କିମ୍ବା ଅତି ପ୍ରିୟ କାମ କରିପାରିବି?'
ଏଵଂ ସଂଭାଷିତଂ ଵିପ୍ରଂ ଵିରରାମ ସ କୁଂଭଜଃ । ତସ୍ମିନ୍ନୁକ୍ତେ ମହାଭାଗେ ଵସିଷ୍ଠେ ମୁନିପୁଂଗଵେ
ଏପରି ଭାବରେ ବିପ୍ରଙ୍କ ସହ କଥାହେବା ପରେ, କୁମ୍ଭଜ ମୁନି ଶାନ୍ତ ହେଲେ । ଏହିପରି ମହାଭାଗ ବସିଷ୍ଠ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଏପରି କହାଯାଇଥିଲା ।
ସ ହୋଵାଚ ମହାତ୍ମାନଂ ଵସିଷ୍ଠଂ ତପତାଂ ଵରମ୍ । ଭଗଵଞ୍ଛ୍ରୂଯତାଂ ଵାକ୍ଯଂ ସୁପ୍ରସନ୍ନେନ ଚେତସା
ସେ ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ, ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଭଗବନ୍, ଦୟାକରି ଶାନ୍ତ ମନେ ମୋ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ ।'
ଯଦି ମେ ସୁପ୍ରିଯଂ କାର୍ଯଂ ତ୍ଵଯୈଵ ମୁନିପୁଂଗଵ । ମମ ପ୍ରଶ୍ନାର୍ଥସଂଦେହଂ ଵିଚ୍ଛେଦଯ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
‘ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଦି ଆପଣ ସତ୍ୟରେ ମୋ ପାଇଁ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରିୟ କାମ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ ମୋ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ସନ୍ଦେହକୁ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ।’
ଦାରିଦ୍ର୍ଯଂ କେନ ପାପେନ ପୁତ୍ରସୌଖ୍ଯଂ କଥଂ ନହି । ଏତନ୍ମେ ସଂଶଯଂ ତାତ କସ୍ମାତ୍ପାପାଦ୍ଵଦସ୍ଵ ମେ
‘କେଉଁ ପାପରୁ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଆସେ, ଏବଂ କାହିଁକି ପୁଅମାନଙ୍କ ଠାରୁ ସୁଖ ମିଳୁନାହିଁ? ଏହି ମୋ ସନ୍ଦେହ କେଉଁ ପାପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି, ତାତ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।’
ମହାମୋହେନ ସଂମୁଗ୍ଧଃ ପ୍ରିଯଯା ବୋଧିତୋ ଦ୍ଵିଜ । ତଯାହଂ ପ୍ରେଷିତସ୍ତାତ ତଵ ପାର୍ଶ୍ଵଂ ସମାତୁରଃ
‘ମୁଁ ମହାମୋହରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିଲି, ମୋ ପ୍ରିୟା ଜଣେଇ ମୋତେ ବୁଝାଇଲେ; ସେ ମୋତେ ପଠାଇଥିଲେ, ତାତ, ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଛି।’
ତତ୍ସର୍ଵଂ ହି ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ସର୍ଵସଂଦେହନାଶକମ୍ । ମୁକ୍ତିଦାତା ଭଵସ୍ଵ ତ୍ଵଂ ମମସଂସାରବଂଧନାତ୍
‘ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ନାଶ କରିଥିବା ସବୁ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ; ଏହି ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୋତେ ମୁକ୍ତି ଦେବାକୁ ଆପଣ ହେଉନ୍ତୁ।’
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ- ପୁତ୍ରା ମିତ୍ରାଣ୍ଯଥ ଭ୍ରାତା ଅନ୍ଯେ ସ୍ଵଜନବାଂଧଵାଃ । ପଂଚଭେଦାସ୍ତୁ ସଂଭେଦାତ୍ପୁରୁଷସ୍ଯ ଭଵଂତି ତେ
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—‘ପୁଅ, ବନ୍ଧୁ, ଭାଇ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିଜ ଜଣମାନେ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ଲୋକ ଏକାଠି ହେବାରୁ ମଣିଷ ପାଖରେ ଆସନ୍ତି।’
ତେ ତେ ସୁମନଯା ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପୂର୍ଵମେଵ ତଵାଗ୍ରତଃ । ଋଣସଂବଂଧିନଃ ସର୍ଵେ ତେ କୁପୁତ୍ରା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
‘ଏହିମାନେ, ଆଗରୁ ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ହସିମୁଖେ କହିଥିଲି, ସମସ୍ତେ ଋଣରେ ବନ୍ଧା; ସମସ୍ତେ କୁପୁତ୍ର, ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ।’
ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣଂ ପୁଣ୍ଯଂ ତଵାଗ୍ରେ ପ୍ରଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ପୁଣ୍ଯପ୍ରସକ୍ତୋ ଯସ୍ଯାତ୍ମା ସତ୍ଯଧର୍ମରତଃ ସଦା
‘ପୁଅର ଲକ୍ଷଣ କଣ ତାହା ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ କହିବି; ଯାହାର ଆତ୍ମା ପୁଣ୍ୟରେ ଲଗିଥାଏ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ସଦା ଆନନ୍ଦିତ ରହେ।’
ଶୁଦ୍ଧିଵିଜ୍ଞାନସଂପନ୍ନସ୍ତପସ୍ଵୀ ଵାଗ୍ଵିଦାଂ ଵରଃ । ସର୍ଵକର୍ମସୁସଂଧୀରୋ ଵେଦାଧ୍ଯଯନତତ୍ପରଃ
‘ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଜ୍ଞାନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ତପସ୍ୟାଶୀଳୀ, ଉତ୍ତମ ବକ୍ତା, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୃଢ, ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍।’
ସ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଵେତ୍ତା ଚ ଦେଵବ୍ରାହ୍ମଣପୂଜକଃ । ଯାଜକଃ ସର୍ଵଯଜ୍ଞାନାଂ ଦାତା ତ୍ଯାଗୀ ପ୍ରିଯଂଵଦଃ
‘ସେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣେ, ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କରେ, ଦାନଶୀଳ, ତ୍ୟାଗୀ ଓ ମିଠା କଥା କହେ।’
ଵିଷ୍ଣୁଧ୍ଯାନପରୋ ନିତ୍ଯଂ ଶାଂତୋ ଦାଂତଃ ସୁହୃତ୍ସଦା । ପିତୃମାତୃପରୋନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵସ୍ଵଜନଵତ୍ସଲଃ
‘ସେ ସଦା ବିଷ୍ଣୁ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗିଥାଏ, ସଦା ଶାନ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥାଏ, ସଦା ମିତ୍ରସ୍ୱଭାବୀ, ପିତା ମାତାଙ୍କୁ ସଦା ଶ୍ରଦ୍ଧା କରେ, ସମସ୍ତ ନିଜ ଜଣଙ୍କୁ ଭଲପାଏ ।’
କୁଲସ୍ଯ ତାରକୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍କୁଲସ୍ଯ ପରିପୋଷକଃ । ଏଵଂ ଗୁଣୈଶ୍ଚ ସଂଯୁକ୍ତଃ ସପୁତ୍ରଃ ସୁଖଦାଯକଃ
ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କର ପରିବାରରେ ଉଦ୍ଧାରକ ଏବଂ ବଂଶର ପୋଷକ ହୁଅନ୍ତି; ଏପରି ଗୁଣରେ ଯୋଗ୍ୟ, ପୁଅମାନେ ସହିତ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଅନ୍ଯେ ସଂବଂଧସଂଯୁକ୍ତାଃ ଶୋକସଂତାପଦାଯକାଃ । ଏତାଦୃଶେନ କିଂ କାର୍ଯଂ ଫଲହୀନେନ ତେନ ଚ
ଅନ୍ୟମାନେ କେବଳ ସମ୍ପର୍କରେ ବନ୍ଧା, କେବଳ ଦୁଃଖ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାନ୍ତି; ଏପରି ନିଷ୍ଫଳ ବ୍ୟକ୍ତିର କ’ଣ କାମ?
ଆଯାଂତି ଯାଂତି ତେ ସର୍ଵେ ତାପଂ ଦତ୍ଵା ସୁଦାରୁଣମ୍ । ପୁତ୍ରରୂପେଣ ତେ ସର୍ଵେ ସଂସାରେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ସେମାନେ ଆସନ୍ତି ଓ ଯାଆନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାନ୍ତି; ପୁଅର ରୂପରେ ଏମିତି ଲୋକମାନେ ଏହି ସଂସାରରେ ଅଛନ୍ତି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ପୂର୍ଵଜନ୍ମକୃତଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଯତ୍ତ୍ଵଯା ପରିପାଲିତମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ହି ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୂଯତାମଦ୍ଭୁତଂ ପୁନଃ
ତୁମେ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ସଂଚୟ କରିଥିଲେ ଓ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ସେ ସବୁ କଥା ମୁଁ ପୁଣିଥରେ କହିବି—ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଥା ଶୁଣ।
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ- ଭଵାଞ୍ଛୂଦ୍ରୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି ନାନ୍ଯଥା । କୃଷିକର୍ତ୍ତା ଜ୍ଞାନହୀନୋ ମହାଲୋଭେନ ସଂଯୁତଃ
ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ—ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ତୁମେ ଏକ ଶୂଦ୍ର ଥିଲେ, ଚାଷ କରୁଥିଲେ, ଜ୍ଞାନ ନଥିଲା, ଏବଂ ବଡ଼ ଲୋଭରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଥିଲେ।
ଏକଭାର୍ଯା ସଦା ଦ୍ଵେଷୀ ବହୁପୁତ୍ରୋ ହ୍ଯଦତ୍ତଵାନ୍ । ଧର୍ମଂ ନୈଵ ଵିଜାନାସି ସତ୍ଯଂ ନୈଵ ପରିଶ୍ରୁତମ୍
ତୁମର ଏକ ଜଣ ଜଣେ ଜଣା ଥିଲେ, ସଦା ଦ୍ୱେଷ କରୁଥିଲେ, ଅନେକ ପୁଅ ଥିଲେ କିନ୍ତୁ କାହାକୁ କିଛି ଦେଉନଥିଲେ; ଧର୍ମ କ’ଣ ଜାଣୁନଥିଲେ, ସତ୍ୟ କଥା କେବେ ଶୁଣିନଥିଲେ।
ଦାନଂ ନୈଵ ତ୍ଵଯା ଦତ୍ତଂ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ନୈଵ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତମ୍ । କୃତା ନୈଵ ତ୍ଵଯା ତୀର୍ଥେ ଯାତ୍ରା ଚୈଵ ମହାମତେ
ତୁମେ କେବେ ଦାନ ଦେଇନଥିଲେ, ଶାସ୍ତ୍ର ଶିଖିନଥିଲେ; ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିନଥିଲେ, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ।
ଏଵଂ କୃତଂ ତ୍ଵଯା ଵିପ୍ର କୃଷିମାର୍ଗଂ ପୁନଃ ପୁନଃ । ପଶୂନାଂ ପାଲନଂ ସର୍ଵ ଗଵାଂ ଚୈଵ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ଏଭଳି ତୁମେ ବାରମ୍ବାର ଚାଷ କରୁଥିଲେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସମସ୍ତ ପଶୁ ଓ ଗାଈମାନେ ଦେଖାଶୁଣା କରୁଥିଲେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ।
ମହିଷୀଣାଂ ତଥାଽଶ୍ଵାନାଂ ପାଲନଂ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଏଵଂ ପୂ ର୍ଵଂକୃତଂ କର୍ମ ତ୍ଵଯୈଵ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ଏହିପରି ତୁମେ ବଂଶୀ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ମଧ୍ୟ ବାରମ୍ବାର ଦେଖାଶୁଣା କରୁଥିଲେ; ଏହିପରି କାମ ପୂର୍ବେ ତୁମେ କରିଥିଲେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ଵିପୁଲଂ ଚ ଧନଂ ତଦ୍ଵଲ୍ଲୋଭେନ ପରିସଂଚିତମ୍ । ତସ୍ଯ ଵ୍ଯଯଂ ସୁପୁଣ୍ଯେନ ନ କୃତଂ ତୁ ତ୍ଵଯା କଦା
ତୁମେ ବଡ଼ ଧନ ସଂଚୟ କରିଥିଲେ, ଲୋଭରେ ଏହା ଏକଠା କରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ କେବେ ପୁଣ୍ୟ କାମରେ ବ୍ୟୟ କରିନଥିଲେ।
ପାତ୍ରେ ଦାନଂ ନ ଦତ୍ତଂ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୁର୍ବଲମେଵ ଚ । କୃପାଂ କୃତ୍ଵା ନ ଦତ୍ତଂ ତୁ ଭଵତା ଧନମେଵ ଚ
ଯୋଗ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ କେବେ ଦାନ ଦେଇନଥିଲେ, ଦୁର୍ବଳକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଦୟା କରି ଧନ ଦେଇନଥିଲେ, କେବଳ ଧନ ଏକଠା କରିଥିଲେ।
ଗୋମହିଷ୍ଯାଦିକଂ ସର୍ଵଂ ପଶୂନାଂ ସଂଚିତଂ ତ୍ଵଯା । ଵିକ୍ରୀଯ ଚ ଧନଂ ଵିପ୍ର ସଂଚିତଂ ଵିପୁଲଂ ତ୍ଵଯା
ଗାଈ, ବଂଶୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତୁମେ ଏକଠା କରିଥିଲେ; ସେମାନେକୁ ବେଚି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବଡ଼ ଧନ ଏକଠା କରିଥିଲେ।