ତସ୍ଯ ପ୍ରାଣାନ ଗଚ୍ଛଂତି ବହୁପୀଡାସମାକୁଲାଃ । ପତତେ କଂପତେ ଚୈଵ ମୂର୍ଚ୍ଛତେ ଚ ପୁନଃପୁନଃ
ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଅନେକ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଦେହ ଛାଡ଼ିଯାଏ; ସେ ପଡ଼ିଯାଏ, କମ୍ପିଯାଏ, ଏବଂ ପୁନିପୁନି ଅଚେତନ ହୋଇଯାଏ।
ଏଵଂ ପୀଡାସମାଯୁକ୍ତୋ ଦୁଃଖଂ ଭୁଂକ୍ତେତି ମୋହିତଃ । ତସ୍ଯ ପ୍ରାଣାଃ ସୁଦୁଃଖେନ ମହାକଷ୍ଟୈଃ ପ୍ରଚାଲିତାଃ
ଏଭଳି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପଡ଼ି, ମୁହଁ ମୁହଁ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ; ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ।
ଅପାନମାର୍ଗମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଶୃଣୁ କାଂତ ପ୍ରଯାଂତି ତେ । ଏଵଂ ପ୍ରାଣୀ ମହାମୁଗ୍ଧୋ ଲୋଭମୋହସମନ୍ଵିତଃ
ଏହିପରି, ତଳ ଶ୍ୱାସର ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣ ବାହାରିଯାଏ; ମୋର ପ୍ରିୟ, ଶୁଣ, ଏହିପରି ଲୋଭ ଓ ମୋହରେ ମୁଗ୍ଧ ଜୀବ ଚାଲିଯାଏ—
ନୀଯତେ ଯମଦୂତୈସ୍ତୁ ତସ୍ଯ ଦୁଃଖଂ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ତାକୁ ଯମର ଦୂତମାନେ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ମୁଁ କହିବି।
ସୁମନୋଵାଚ- ଅଂଗାରସଂଚଯେ ମାର୍ଗେ ଘୃଷ୍ଯମାଣୋ ହି ନୀଯତେ । ଦହ୍ଯମାନଃ ସ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ଚେଷ୍ଟମାନଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
ସୁମନା କହିଲେ— ଅଙ୍ଗାର ଛିଟାଯାଇଥିବା ପଥରେ ଟାଣି ନେଇଯିବାଯାଏ, ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ଜଳିଯାଏ, ପୁନିପୁନି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ହେବା।
ଯତ୍ରାତପୋ ମହାତୀଵ୍ରୋ ଦ୍ଵାଦଶାଦିତ୍ଯତାପିତଃ । ନୀଯତେ ତେନ ମାର୍ଗେଣ ସଂତପ୍ତଃ ସୂର୍ଯରଶ୍ମିଭିଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଭୟଙ୍କର ତାପ ଅଛି, ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣରେ ତାପି ଏହି ପଥରେ ନେଇଯାଏ।
ପର୍ଵତେଷ୍ଵେଵ ଦୁର୍ଗେଷୁ ଛାଯାହୀନେଷୁ ଦୁର୍ମତିଃ । ନୀଯତେ ତେନ ମାର୍ଗେଣ କ୍ଷୁଧାତୃଷ୍ଣାପ୍ରପୀଡିତଃ
ପାହାଡ଼ ଓ ଦୁର୍ଗମ ଅଞ୍ଚଳରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଛାୟା ନାହିଁ, ସେ ଦୁଷ୍ଟମନେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପିଆସର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଏହି ପଥରେ ନେଇଯାଏ।
ସ ଦୂତୈର୍ହନ୍ଯମାନସ୍ତୁ ଗଦାଖଡ୍ଗୈଃ ପରଶ୍ଵଧୈଃ । କଶାଭିସ୍ତାଡ୍ଯମାନସ୍ତୁ ନିଂଦ୍ଯମାନସ୍ତୁ ଦୂତକୈଃ
ସେଠାରେ ଦୂତମାନେ ଗଦା, ତଳୱାର, କୁଟାରି ଦ୍ୱାରା ମାଡ଼ିବା, କୋଡ଼ାରେ ପିଟିବା ଏବଂ ନିନ୍ଦା କରିବା—ଏମିତି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାନ୍ତି।
ତତଃ ଶୀତମଯେ ମାର୍ଗେ ଵାଯୁନା ସେଵ୍ଯତେ ପୁନଃ । ତେନ ଶୀତେନ ଦୁଃଖୀ ସ ଭୂତ୍ଵା ଯାତି ନ ସଂଶଯଃ
ତାପରେ, ବହୁତ ଶୀତ ଥିବା ପଥରେ ପୁନି ବାତାସ ଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ; ଏହି ଶୀତରେ ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଦୁଃଖୀ ହୋଇଯାଏ।
ଆକୃଷ୍ଯମାଣୋ ଦୂତୈସ୍ତୁ ନାନାଦୁର୍ଗେଷୁ ନୀଯତେ । ଏଵଂ ପାପୀ ସ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ଦେଵବ୍ରାହ୍ମଣନିଂଦକଃ
ଦୂତମାନେ ଟାଣି ନେଇ ବିଭିନ୍ନ ଦୁର୍ଗମ ସ୍ଥାନରେ ଏହି ପାପୀ, ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା, ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିଥିବାକୁ ନେଇଯାନ୍ତି।
ସର୍ଵପାପସମାଚାରୋ ନୀଯତେ ଯମକିଂକରୈଃ । ଯମଂ ପଶ୍ଯତି ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା କୃଷ୍ଣାଂଜନଚଯୋପମମ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ପାପ କାମ କରୁଥିବା ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମାକୁ ଯମଙ୍କର ସେବକମାନେ ନେଇଯାନ୍ତି; ସେ ଏକ ମହାକଳା ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଯମଙ୍କୁ ଦେଖେ।
ତମୁଗ୍ରଂ ଦାରୁଣଂ ଭୀମଂ ଭୀମଦୂତୈଃ ସମାଵୃତମ୍ । ସର୍ଵଵ୍ଯାଧିସମାକୀର୍ଣଂ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତସମନ୍ଵିତମ୍
ସେ ଭୟଙ୍କର, ଦାରୁଣ, ଭୀଷଣ ଯମଙ୍କୁ ଦେଖେ, ଭୟଙ୍କର ଦୂତମାନେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ସହିତ।
ଆରୂଢଂ ମହିଷଂ ଦେଵଂ ଧର୍ମରାଜଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ଦଂଷ୍ଟ୍ରାକରାଲମତ୍ଯୁଗ୍ରଂ ତସ୍ଯାସ୍ଯଂ କାଲସଂନିଭମ୍
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ଦେଖିଲେ ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ, ଯିଏ ଏକ ମହିଷ ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦାଁତ ବାହାରିଆ, ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ଭୟଜନକ।
ପୀତଵାସଂ ଗଦାହସ୍ତଂ ରକ୍ତଗଂଧାନୁଲେପନମ୍ । ରକ୍ତମାଲ୍ଯକୃତାଭୂଷଂ ଗଦାହସ୍ତଂ ଭଯଂକରମ୍
ତାଙ୍କର ଶରୀରରେ ହଳଦିଆ ବସ୍ତ୍ର, ହାତରେ ଗଦା, ଦେହରେ ଲାଲ ଚନ୍ଦନ ଲାଗିଛି, ଲାଲ ମାଳା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଗଦା ଧରି ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
ଏଵଂଵିଧଂ ମହାକାଯଂ ଯମଂ ପଶ୍ଯତି ଦୁର୍ମତିଃ । ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସମନୁପ୍ରାପ୍ତଂ ସର୍ଵଧର୍ମବହିଷ୍କୃତମ୍
ଏଭଳି ଭୟଙ୍କର ଦେହ ଥିବା ଯମଙ୍କୁ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଦେଖେ, ତାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ସମସ୍ତ ଧର୍ମରୁ ବାହାରି ଯାଇଛି।
ଯମଃ ପଶ୍ଯତି ତଂ ଦୁଷ୍ଟଂ ପାପିଷ୍ଠଂ ଧର୍ମକଂଟକମ୍ । ଶାସଯେତ୍ତୁ ମହାଦୁଃଖୈଃ ପୀଡାଭିର୍ଦାରୁମୁଦ୍ଗଲୈଃ
ଯମ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ ଓ ଧର୍ମକୁ ବିଘ୍ନ କରୁଥିବା ଲୋକକୁ ଦେଖି, ବଡ଼ ଯନ୍ତ୍ରଣା, କଷ୍ଟ ଓ କଠୋର ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ଶାସନ କରନ୍ତି।
ଯାଵଦ୍ଯୁଗସହସ୍ରାଂତଂ ତାଵତ୍କାଲଂ ପ୍ରପଚ୍ଯତେ । ନାନାଵିଧେ ଚ ନରକେ ପଚ୍ଯତେ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଏଭଳି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରେ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ନରକରେ ପୁନିପୁନି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରେ।
ନାରକୀଂ ଯାତି ଵୈ ଯୋନିଂ କୃମିକୋଟିଷୁ ପାପକୃତ୍ । ଅମେଧ୍ଯେ ପଚ୍ଯତେ ନିତ୍ଯଂ ହାହାଭୂତୋ ଵିଚେତନଃ
ପାପ କରୁଥିବା ଲୋକ ନରକୀୟ ଜନ୍ମକୁ ଯାଏ, କୋଟି କୋଟି କୀଟ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଅପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ସଦା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରେ, ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରେ, ସ୍ମୃତି ହରାଇ ଯାଏ।
ମରଣଂ ଚ ସ ପାପାତ୍ମା ଏଵଂ ଯାତି ସୁନିଶ୍ଚିତମ୍ । ଏଵଂ ପାପସ୍ଯ ସଂଯୋଗଂ ଭୁଂକ୍ତେ ଚୈଵ ସୁ ଦୁର୍ମତିଃ
ଏଭଳି ଭୟଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ସେ ପାପୀ ଆତ୍ମା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଭୋଗ କରେ; ଏଭଳି ଭାବେ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ତାଙ୍କର ପାପର ଫଳ ଭୋଗ କରେ।
ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯାସୁ ଯୋନିଷୁ ଯାତି ଚ । ଶୁନାଂ ଯୋନିଶତଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଭୁଂକ୍ତେ ଵୈ ପାତକଂ ପୁନଃ
ଏବେ ମୁଁ କହିବି, ସେ କେଉଁଠି କେଉଁଠି ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଶତ ଶୁଆ ଜନ୍ମ ପାଇ ପୁନି ପୁନି ପାପ ଭୋଗ କରେ।
ଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ଭଵତି ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ରାସଭୀଂ ଯାତି ଵୈ ପୁନଃ । ମାର୍ଜାର ଶୂକରୀଂ ଯୋନିଂ ସର୍ପଯୋନିଂ ତଥୈଵ ଚ
ସେ ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ତି ଏକ ସିଂହ ହୁଏ, ପୁନି ଗଧା, ବିଲେଇ, ଶୁଅର ଓ ସାପ ଭଳି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ନାନାଭେଦାସୁ ସର୍ଵାସୁ ତିର୍ଯକ୍ଷୁ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ । ପାପପକ୍ଷିଷୁ ସଂଯାତି ଅନ୍ଯାସୁ ମହତୀଷୁ ଚ
ପୁନିପୁନି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜନ୍ତୁ, ପାପୀ ପକ୍ଷୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହା ଜନ୍ମରେ ପଡ଼ିଥାଏ।
ଚାଂଡାଲ ଭିଲ୍ଲଯୋନିଂ ଚ ପୁଲିଂଦୀଂ ଯାତି ପାପକୃତ୍ । ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ପାପିନାଂ ଜନ୍ମ ଚୈଵ ହି
ପାପ କରୁଥିବା ଲୋକ ଚଣ୍ଡାଳ, ଭିଲ୍ଲ ଓ ପୁଲିନ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଏଭଳି ମୁଁ ସମସ୍ତ ପାପୀଙ୍କର ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ କହିଦେଲି।
ମରଣେ ଶୃଣୁ କାଂତ ତ୍ଵଂ ଚେଷ୍ଟାଂ ତେଷାଂ ସୁଦାରୁଣାମ୍ । ପାପପୁଣ୍ଯସମାଚାରସ୍ତଵାଗ୍ରେ କଥିତୋ ମଯା
ମୃତ୍ୟୁବେଳେ, ହେ ପ୍ରିୟେ, ସେମାନଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ଶୁଣ; ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ କହିଦେଲି।
ଅନ୍ଯଦେଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଦି ପୃଚ୍ଛସି ମାନଦ
ଏବେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ କଥା କହିବି, ଯଦି ତୁମେ ପଚାରିବ, ହେ ମାନ୍ୟଦାତା।
ସୋମଶର୍ମୋଵାଚ- ସର୍ଵଂ ଦେଵି ସମାଖ୍ଯାତଂ ଧର୍ମସଂସ୍ଥାନମୁତ୍ତମମ୍ । କଥଂ ପୁତ୍ରମହଂ ଵିଂଦ୍ଯାଂ ସର୍ଵଜ୍ଞଂ ଗୁଣସଂଯୁତମ୍
ସୋମଶର୍ମା କହିଲେ: ମା, ଆପଣ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଉତ୍ତମ ମୂଳ କଥା ମୋତେ କହିଦେଲେ; କିପରି ମୁଁ ଏକ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଓ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁଅ ପାଇପାରିବି?
ଵଦ ତ୍ଵଂ ମେ ମହାଭାଗେ ଯଦି ଜାନାସି ସୁଵ୍ରତେ । ଦାନଧର୍ମାଦିକଂ ଭଦ୍ରେ ପରତ୍ରେହ ନ ସଂଶଯଃ
ହେ ଶୁଭାଗ୍ୟଶାଳି, ଯଦି ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି, ମୋତେ କହନ୍ତୁ; ଦାନ, ଧର୍ମ ଓ ଏହା ସହିତ ସମସ୍ତ କଥାରେ ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ସୁମନୋଵାଚ- ଵସିଷ୍ଠଂ ଗଚ୍ଛ ଧର୍ମଜ୍ଞଂ ତଂ ପ୍ରାର୍ଥଯ ମହାମୁନିମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ଵୈ ପୁତ୍ରଂ ଧର୍ମଜ୍ଞଂ ଧର୍ମଵତ୍ସଲମ୍
ସୁମନା କହିଲେ: ତୁମେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, ସେହି ମହାମୁନିଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କର; ତାଙ୍କଠାରୁ ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମପ୍ରିୟ ପୁଅ ପାଇପାରିବ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଏଵମୁକ୍ତେ ତଯା ଵାକ୍ଯେ ସୋମଶର୍ମା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ଏଵଂ କରିଷ୍ଯେ କଲ୍ଯାଣି ତଵ ଵାକ୍ଯଂ ନ ସଂଶଯଃ
ସୂତ କହିଲେ: ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ସୋମଶର୍ମା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କହିଲେ: 'ମୁଁ ଏହିପରି କରିବି, ହେ କଲ୍ୟାଣୀ, ଆପଣଙ୍କ କଥାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।'
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଜଗାମାଶୁ ସୋମଶର୍ମା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ଵସିଷ୍ଠଂ ସର୍ଵଵେତ୍ତାରଂ ଦିଵ୍ଯଂ ତଂ ତପତାଂ ଵରମ୍
ଏଭଳି କହି ସୋମଶର୍ମା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶୀଘ୍ରେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ, ଦିବ୍ୟ ଓ ତପସ୍ବୀ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।