ଗ୍ରାସମାତ୍ରଂ ତଥା ଦେଯଂ କ୍ଷୁଧାର୍ତାଯ ନ ସଂଶଯଃ । ଦତ୍ତେ ସତି ମହତ୍ପୁଣ୍ଯମମୃତଂ ସୋଶ୍ନୁତେ ସଦା
ଏକ ମାତ୍ର ଚାଉଳ ମଧ୍ୟ ଭୁକ୍ତି ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବାକୁ ଦେବା ଉଚିତ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଦାନ କଲେ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ଏବଂ ସଦା ଅମୃତ ରସ ଉପଭୋଗ କରିଥାନ୍ତି।
ଦିନେଦିନେ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯଂ ଯଥାଵିଭଵସଂଭଵମ୍ । ତୃଣଂ ଶଯ୍ଯାଂ ଚ ଵଚନଂ ଗୃହଚ୍ଛାଯାଂ ସୁଶୀତଲାମ୍
ପ୍ରତିଦିନ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ: ତୃଣ, ଶୟ୍ୟା, ଭଲ କଥା କିମ୍ବା ଘରର ଢାଁ ଠିଆ ଛାୟା।
ଭୂମିମାପସ୍ତଥା ଚାନ୍ନଂ ପ୍ରିଯଵାକ୍ଯମନୁତ୍ତମମ୍ । ଆସନଂ ଵଚନାଲାପଂ କୌଟିଲ୍ଯେନ ଵିଵର୍ଜିତମ୍
ଭୂମି, ଜଳ, ଅନ୍ନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ପ୍ରିୟ କଥା, ଆସନ ଏବଂ ନିଷ୍ଠା ଭାବରେ କଥାବାର୍ତା, ଚତୁର୍ୟ ଚାଳ ନଥିବା।
ଆତ୍ମନୋ ଜୀଵନାର୍ଥାଯ ନିତ୍ଯମେଵ କରୋତି ଯଃ । ଦେଵାନ୍ପିତୄନ୍ସମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଏଵଂ ଦାନଂ ଦଦାତି ଯଃ
ଯେଉଁଜଣ ନିଜ ଜୀବନ ଉପାର୍ଜନ ପାଇଁ ସଦା କାମ କରନ୍ତି, ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଏପରି ଭାବରେ ଦାନ କରନ୍ତି—
ଇହୈଵ ମୋଦତେ ସୋ ଵୈ ପରତ୍ର ହି ତଥୈଵ ଚ । ଅଵଂଧ୍ଯଂ ଦିଵସଂ ଯୋ ଵୈ ଦାନାଧ୍ଯଯନକର୍ମଭିଃ
ସେ ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ଉଲ୍ଲାସ ଅନୁଭବ କରିଥାନ୍ତି; ଯେଉଁଜଣ ଦାନ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗି ରହିଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ ଅକାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଯାଏନି।
ପ୍ରକୁର୍ଯାନ୍ମାନୁଷୋ ଭୂତ୍ଵା ସ ଦେଵୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ନିଯମଂ ଚ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଧର୍ମସାଧନମୁତ୍ତମମ୍
ଯଦି ମନୁଷ୍ୟ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ଦେବତା ହେବେ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏବେ ମୁଁ ନିୟମ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ଧର୍ମ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉପାୟ।
ଦେଵାନାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ପୂଜାସ୍ଵଭିରତୋ ହି ଯଃ । ନିତ୍ଯଂ ନିଯମସଂଯୁକ୍ତୋ ଦାନଵ୍ରତେଷୁ ସୁଵ୍ରତ
ଯେଉଁଜଣ ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସଦା ନିୟମ ରଖିବାରେ ନିଷ୍ଠା ରହନ୍ତି, ଦାନ ଓ ଉପବାସ ରେ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ରଖନ୍ତି—
ଉପକାରେଷୁ ପୁଣ୍ଯେଷୁ ନିଯମୋଽଯଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । କ୍ଷମାରୂପଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୂଯତାଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ଉପକାର ଓ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏହି ନିୟମ ବିବର୍ତିତ; ଏବେ ମୁଁ କ୍ଷମା ବିଷୟରେ କହିବି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ଶୁଣ।
ପରାକ୍ରୋଶଂ ହି ସଂଶ୍ରୁତ୍ଯ ତାଡିତେ ସତି କେନଚିତ୍ । କ୍ରୋଧଂ ନ ଚୈଵ ଗଚ୍ଛେତ୍ତୁ ତାଡିତୋ ନ ହି ତାଡଯେତ୍
ଯଦି କିଏ ଅପମାନ କରେ କିମ୍ବା ମାରେ, ସେ କ୍ରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମାରିଲେ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ସହିଷ୍ଣୁଃ ସ୍ଯାତ୍ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ନହି ରାଗଂ ପ୍ରଯାତି ଚ । ସମଶ୍ନାତି ପରଂ ସୌଖ୍ଯମିହ ଚାମୁତ୍ର ଵାପି ଚ
ଯେଉଁଜଣ ସହିବାରେ ଦକ୍ଷ, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ରାଗରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ ନଥାନ୍ତି; ସେ ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।
ଏଵଂ କ୍ଷମା ସମାଖ୍ଯାତା ଶୌଚମେଵଂ ଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯଂତରେ ଯୋ ଵୈ ଶୁଦ୍ଧୋ ରାଗଵିଵର୍ଜିତଃ
ଏପରି କ୍ଷମା ବିଷୟରେ କହିଯାଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ଶୌଚ ବିଷୟରେ କହୁଛି: ଯେଉଁଜଣ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ପବିତ୍ର ଏବଂ ରାଗରୁ ଦୂର ଅଟୁଟ ରହିଥାନ୍ତି—
ସ୍ନାନାଚମନକୈରେଵ ଵ୍ଯଵହାରେଣ ଵର୍ତତେ । ଶୌଚମେଵଂ ସମାଖ୍ଯାତମହିଂସାଂ ତୁ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ସେ ନିଜ ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସ୍ନାନ, ଆଚମନ ଓ ଉଚିତ ବ୍ୟବହାର କରିଥାନ୍ତି; ଏପରି ଶୌଚ ବିଷୟରେ କହିଯାଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ଅହିଂସା ବିଷୟରେ କହିବି।
ତୃଣମପି ଵିନା କାର୍ଯଞ୍ଛେତ୍ତଵ୍ଯଂ ନ ଵିଜାନତା । ଅହିଂସାନିରତୋ ଭୂଯାଦ୍ଯଥାତ୍ମନି ତଥାପରେ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଜଣେ ଜଣାନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଠି ଏକ ତିନି ଗଛ ମାନେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅହିଂସାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବା ଉଚିତ୍, ଯେପରି ନିଜ ପ୍ରତି ଦୟା ରଖିବା, ସେପରି ଅନ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ।
ଶାଂତିମେଵ ପ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ଶାଂତ୍ଯା ସୁଖଂ ସମଶ୍ନୁତେ । ଶାଂତିରେଵ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା କ୍ଲେଶାନ୍ନୈଵ ପରିତ୍ଯଜେତ୍
ମୁଁ ଶାନ୍ତି ବିଷୟରେ କହିବି; ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏକାଉଁ ଖୁସି ମିଳେ। ଶାନ୍ତିକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ୍, ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଛାଡିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଭୂତଵୈରଂ ଵିସୃଜ୍ଯୈଵ ମନ ଏଵଂ ପ୍ରକାରଯେତ୍ । ଏଵଂ ଶାଂତିଃ ସମାଖ୍ଯାତା ଅସ୍ତେଯଂ ତୁ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଶତ୍ରୁତା ଛାଡି ମନକୁ ଏହିପରି ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏଭଳି ଶାନ୍ତି ବିଷୟରେ କହିଲି; ଏବେ ମୁଁ ଚୋରି ନ କରିବା ବିଷୟରେ କହିବି।
ପରସ୍ଵଂ ନୈଵ ହର୍ତଵ୍ଯଂ ପରଜାଯା ତଥୈଵ ଚ । ମନୋଭିର୍ଵଚନୈଃ କାଯୈର୍ମନ ଏଵଂ ପ୍ରକାରଯେତ୍
ଅନ୍ୟଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କ ଜୀବନସାଥୀ କୁ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମନ, କଥା ଓ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ଏହି ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଦମମେଵ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଵାଗ୍ରେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ଦମନାଦିଂଦ୍ରିଯାଣାଂ ଵୈ ମନସୋପି ଵିକାରିଣଃ
ଏବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦମନ ବିଷୟରେ କହିବି, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଦମନ ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା।
ଔଦ୍ଧତ୍ଯଂ ନାଶଯେତ୍ତେଷାଂ ସ ଚୈତନ୍ଯୋ ଵଶୀ ତଦା । ଶୁଶ୍ରୂଷାଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଯାଦୃଶୀ
ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନରୁ ଅହଂକାର ଦୂର କରିବା ଉଚିତ୍; ତେବେ ଚେତନା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ। ଏବେ ମୁଁ ଶୁଶ୍ରୂଷା ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେପରି ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି।
ପୂର୍ଵାଚାର୍ଯୈର୍ଯଥା ପ୍ରୋକ୍ତା ତାମେଵଂ ପ୍ରଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ଵାଚା ଦେହେନ ମନସା ଗୁରୁକାର୍ଯଂ ପ୍ରସାଧଯେତ୍
ପୂର୍ବ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଯେପରି କହିଥିଲେ, ମୁଁ ଏହିପରି କହୁଛି। କଥା, ଶରୀର ଓ ମନ ଦ୍ୱାରା ଗୁରୁଙ୍କ କାମ ସଫଳ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଜାଯତେଽନୁଗ୍ରହୋ ଯତ୍ର ଶୁଶ୍ରୂଷା ସା ନିଗଦ୍ଯତେ । ସାଂଗୋ ଧର୍ମଃ ସମାଖ୍ଯାତସ୍ତଵାଗ୍ରେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ଯେଉଁଠି କୃପା ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ସେଠି ଶୁଶ୍ରୂଷା ବୋଲାଯାଏ। ଏଭଳି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମ ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅନ୍ଯଚ୍ଚ ତେ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି ଯତ୍ପତେ । ଈଦୃଶେ ଚାପି ଧର୍ମେ ତୁ ଵର୍ତତେ ଯୋ ନରଃ ସଦା
ଏବେ ଆପଣ ଯାହା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ମୁଁ ଆଉ କିଛି କହିବି। ଯେଉଁ ମଣିଷ ଏଭଳି ଧର୍ମରେ ସଦା ଅନୁଷ୍ଠିତ ରହେ—
ସଂସାରେ ତସ୍ଯ ସଂଭୂତିଃ ପୁନରେଵ ନ ଜାଯତେ । ସ୍ଵର୍ଗଂ ଗଚ୍ଛତି ଧର୍ମେଣ ସତ୍ଯଂସତ୍ଯଂ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ତାଙ୍କର ପୁନଃ ଏହି ସଂସାରରେ ଜନ୍ମ ହୁଏ ନାହିଁ। ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ— ଏହି ଏକ ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ କହୁଛି।
ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଧର୍ମମେଵ ଵ୍ରଜସ୍ଵ ହି । ସର୍ଵଂ ହି ପ୍ରାପ୍ଯତେ କାଂତ ଯଦସାଧ୍ଯଂ ମହୀତଲେ
ଏଭଳି ଜାଣି, ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କର। ମୋର ପ୍ରିୟ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରେ ଅସାଧ୍ୟ ଯାହା ଅଛି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଳିଯାଏ।
ଧର୍ମପ୍ରସାଦତସ୍ତସ୍ମାତ୍କୁରୁ ଵାକ୍ଯଂ ମମୈଵ ହି । ଭାର୍ଯାଯାସ୍ତୁଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୋମଶର୍ମା ସୁବୁଦ୍ଧିମାନ୍
ତେଣୁ ଧର୍ମର କୃପାରେ ମୋର କଥାକୁ ଅନୁସରଣ କର। ଭାର୍ୟାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସୋମଶର୍ମା, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ପୁନଃ ପ୍ରୋଵାଚ ତାଂ ଭାର୍ଯାଂ ସୁମନାଂ ଧର୍ମଵାଦିନୀମ୍
ସୋମଶର୍ମା ପୁନି ତାଙ୍କର ଧର୍ମମୟ ଭାର୍ୟା ସୁମନାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସୋମଶର୍ମୋଵାଚ- ଏଵଂଵିଧଂ ମହାପୁଣ୍ଯଂ ଧର୍ମଵ୍ଯାଖ୍ଯାନମୁତ୍ତମମ୍ । କଥଂ ଜାନାସି ଭଦ୍ରେ ତ୍ଵଂ କସ୍ମାଚ୍ଚୈଵ ତ୍ଵଯା ଶ୍ରୁତମ୍
ସୋମଶର୍ମା କହିଲେ— ଏଭଳି ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଏତେ ପୁଣ୍ୟମୟ। ଭଦ୍ରେ, ତୁମେ କିପରି ଏହା ଜାଣିଲା? କିଏ ତୁମକୁ ଏହି କଥା ଶୁଣାଇଲା?
ସୁମନୋଵାଚ-। ଭାର୍ଗଵାଣାଂ କୁଲେ ଜାତଃ ପିତା ମମ ମହାମତେ । ଚ୍ଯଵନୋ ନାମ ଵିଖ୍ଯାତଃ ସର୍ଵଜ୍ଞାନଵିଶାରଦଃ
ସୁମନା କହିଲେ— ଭାର୍ଗବ ବଂଶରେ ମୋର ପିତା ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନ। ତାଙ୍କ ନାମ ଚ୍ୟବନ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ତସ୍ଯାହଂ ପ୍ରିଯ କନ୍ଯା ଵୈ ପ୍ରାଣାଦପି ଚ ଵଲ୍ଲଭା । ଯତ୍ରଯତ୍ର ଵ୍ରଜତ୍ଯେଷ ତୀର୍ଥାରାମେଷୁ ସୁଵ୍ରତ
ମୁଁ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ କନ୍ୟା, ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ। ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ ଯାତ୍ରା ହୁଏ, ତୀର୍ଥ ଓ ଅରାମରେ, ଓ ସଦା ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା—
ସଭାସୁ ଚ ମୁନୀନାଂ ତୁ ଦେଵତାଯତନେଷୁ ଚ । ତେନ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଵ୍ରଜାମ୍ଯେକା କ୍ରୀଡମାନା ସଦୈଵ ହି
ମୁନିମାନଙ୍କର ସଭାରେ, ଦେବତାଙ୍କର ମନ୍ଦିରରେ, ମୁଁ ସଦା ତାଙ୍କ ସହିତ ଏକା ଯାଉଥିଲି, ଖେଳିବାରେ ଲାଗିଥିଲି।
କୌଶିକାନ୍ଵଯସଂଭୂତୋ ଵେଦଶର୍ମା ମହାମତିଃ । ପିତୁର୍ମମ ସଖା ଦୈଵାଦଟମାନଃ ସମାଗତଃ
କୌଶିକ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିବା ବେଦଶର୍ମା, ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ମୋର ପିତାଙ୍କର ମିତ୍ର ଭାବରେ ଘୁଞ୍ଚି ଆସିଥିଲେ।