ସୋମଶର୍ମୋଵାଚ- ଲକ୍ଷଣଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯସ୍ଯ ତନ୍ମେ ଵିସ୍ତରତୋ ଵଦ । କୀଦୃଶଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଚ ଯଦି ଜାନାସି ଭାମିନି
ସୋମଶର୍ମା କହିଲେ—ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟର ଲକ୍ଷଣ ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହ; ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ କଣ, ଯଦି ଜାଣ, ସୁନ୍ଦରୀ।
ନିତ୍ଯଂ ସତ୍ଯେ ରତିର୍ଯସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯାତ୍ମା ତୁଷ୍ଟିତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ଋତୌ ପ୍ରାପ୍ତେ ଵ୍ରଜେନ୍ନାରୀଂ ସ୍ଵୀଯାଂ ଦୋଷଵିଵର୍ଜିତଃ
ଯାହା ସଦା ସତ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ପୁଣ୍ୟ ଆତ୍ମା ତୃପ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କରେ; ଋତୁ ଆସିଲେ ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ଦୋଷ ଛାଡି ଗ୍ରହଣ କରେ।
ସ୍ଵକୁଲସ୍ଯ ସଦାଚାରଂ କଦାନୈଵ ଵିମୁଂଚତି । ଏତଦେଵ ସମାଖ୍ଯାତଂ ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ସେ କେବେ ନିଜ ପରିବାରର ଭଲ ଆଚରଣକୁ ଛାଡେନାହିଁ; ଏହିଠାରେ ଗୃହସ୍ଥ ପାଇଁ ଏହି ନିୟମ କୁହାଯାଇଛି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ।
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଗୃହିଣାମୁତ୍ତମଂ କିଲ । ଯତୀନାଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତନ୍ମେ ନିଗଦତଃ ଶୃଣୁ
ମୁଁ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କହିଛି; ଏବେ ମୁଁ ଯତୀମାନେ ପାଇଁ କହିବି—ମୋ କଥା ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ।
ଦମସତ୍ଯସମାଯୁକ୍ତଃ ପାପାଦ୍ଭୀତସ୍ତୁ ସର୍ଵଦା । ଭାର୍ଯାସଂଗଂ ଵର୍ଜଯିତ୍ଵା ଧ୍ଯାନଜ୍ଞାନପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ
ଯେଉଁଜଣ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ଦକ୍ଷ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଏବଂ ସଦା ପାପକୁ ଭୟ କରିଥାନ୍ତି, ସେ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ମିଶିବାକୁ ଟାଳିଥାନ୍ତି, ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚିତ ଅଟୁଟ ରହିଥାନ୍ତି।
ଯତୀନାଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଚ ସମାଖ୍ଯାତଂ ତଵାଗ୍ରତଃ । ତପ ଏଵ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତନ୍ମେନିଗଦତଃ ଶୃଣୁ
ଯତୀମାନେ କିପରି ନିଷ୍କଳଙ୍କ ରହନ୍ତି, ଏହି ଦେହରେ ତୁମେ ଜାଣିଛ, ଏବେ ମୁଁ ତପସ୍ୟା ବିଷୟରେ କହିବି, ମୋର କଥା ଶୁଣ।
ଆଚାରେଣ ପ୍ରଵର୍ତେତ କାମକ୍ରୋଧଵିଵର୍ଜିତଃ । ପ୍ରାଣିନାମୁପକାରାଯ ସଂସ୍ଥିତଉଦ୍ଯମାଵୃତଃ
ସେ ନିଜ ଆଚରଣରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବା ଉଚିତ, ଚାହିଦା ଓ କ୍ରୋଧରୁ ଦୂର ରହିବା ଉଚିତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ସଦା ପ୍ରୟାସରେ ଲାଗି ରହିବା ଉଚିତ।
ତପ ଏଵଂ ସମାଖ୍ଯାତଂ ସତ୍ଯମେଵଂ ଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ପରଦ୍ରଵ୍ଯେଷ୍ଵଲୋଲୁପ୍ତ୍ଵଂ ପରସ୍ତ୍ରୀଷୁ ତଥୈଵ ଚ
ଏପରି ତପସ୍ୟା ବିଷୟରେ କହିଯାଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ସତ୍ୟ ବିଷୟରେ କହୁଛି: ଅନ୍ୟର ଧନ ଉପରେ ଲୋଭ ନ ରଖିବା, ଅନ୍ୟର ସ୍ତ୍ରୀ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବ ରଖିବା।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମତିର୍ନ ଯସ୍ଯ ସ୍ଯାତ୍ସ ସତ୍ଯଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ । ଦାନମେଵ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯେନ ଜୀଵଂତି ମାନଵାଃ
ଯେଉଁଜଣ ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଖିଲେ ମନରେ କୌଣସି ଚଞ୍ଚଳତା ଆସେନି, ସେ ସତ୍ୟବାଦୀ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଥାନ୍ତି; ଏବେ ମୁଁ ଦାନ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି।
ଆତ୍ମସୌଖ୍ଯଂ ପ୍ରତୀଚ୍ଛେଦ୍ଯଃ ସ ଇହୈଵ ପରତ୍ର ଵା । ଅନ୍ନସ୍ଯାପି ମହାଦାନଂ ସୁଖସ୍ଯୈଵ ଧ୍ରୁଵସ୍ଯ ଵା
ଯେଉଁଜଣ ନିଜ ସୁଖକୁ ଛାଡିଦେଇ, ଏଠି କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ, ଅନ୍ନ ଦାନ କରିଥାନ୍ତି କିମ୍ବା ଅଟୁଟ ସୁଖ ଦେଇଥାନ୍ତି—
ଗ୍ରାସମାତ୍ରଂ ତଥା ଦେଯଂ କ୍ଷୁଧାର୍ତାଯ ନ ସଂଶଯଃ । ଦତ୍ତେ ସତି ମହତ୍ପୁଣ୍ଯମମୃତଂ ସୋଶ୍ନୁତେ ସଦା
ଏକ ମାତ୍ର ଚାଉଳ ମଧ୍ୟ ଭୁକ୍ତି ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବାକୁ ଦେବା ଉଚିତ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଦାନ କଲେ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ଏବଂ ସଦା ଅମୃତ ରସ ଉପଭୋଗ କରିଥାନ୍ତି।
ଦିନେଦିନେ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯଂ ଯଥାଵିଭଵସଂଭଵମ୍ । ତୃଣଂ ଶଯ୍ଯାଂ ଚ ଵଚନଂ ଗୃହଚ୍ଛାଯାଂ ସୁଶୀତଲାମ୍
ପ୍ରତିଦିନ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ: ତୃଣ, ଶୟ୍ୟା, ଭଲ କଥା କିମ୍ବା ଘରର ଢାଁ ଠିଆ ଛାୟା।
ଭୂମିମାପସ୍ତଥା ଚାନ୍ନଂ ପ୍ରିଯଵାକ୍ଯମନୁତ୍ତମମ୍ । ଆସନଂ ଵଚନାଲାପଂ କୌଟିଲ୍ଯେନ ଵିଵର୍ଜିତମ୍
ଭୂମି, ଜଳ, ଅନ୍ନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ପ୍ରିୟ କଥା, ଆସନ ଏବଂ ନିଷ୍ଠା ଭାବରେ କଥାବାର୍ତା, ଚତୁର୍ୟ ଚାଳ ନଥିବା।
ଆତ୍ମନୋ ଜୀଵନାର୍ଥାଯ ନିତ୍ଯମେଵ କରୋତି ଯଃ । ଦେଵାନ୍ପିତୄନ୍ସମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଏଵଂ ଦାନଂ ଦଦାତି ଯଃ
ଯେଉଁଜଣ ନିଜ ଜୀବନ ଉପାର୍ଜନ ପାଇଁ ସଦା କାମ କରନ୍ତି, ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଏପରି ଭାବରେ ଦାନ କରନ୍ତି—
ଇହୈଵ ମୋଦତେ ସୋ ଵୈ ପରତ୍ର ହି ତଥୈଵ ଚ । ଅଵଂଧ୍ଯଂ ଦିଵସଂ ଯୋ ଵୈ ଦାନାଧ୍ଯଯନକର୍ମଭିଃ
ସେ ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ଉଲ୍ଲାସ ଅନୁଭବ କରିଥାନ୍ତି; ଯେଉଁଜଣ ଦାନ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗି ରହିଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ ଅକାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଯାଏନି।
ପ୍ରକୁର୍ଯାନ୍ମାନୁଷୋ ଭୂତ୍ଵା ସ ଦେଵୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ନିଯମଂ ଚ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଧର୍ମସାଧନମୁତ୍ତମମ୍
ଯଦି ମନୁଷ୍ୟ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ଦେବତା ହେବେ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏବେ ମୁଁ ନିୟମ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ଧର୍ମ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉପାୟ।
ଦେଵାନାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ପୂଜାସ୍ଵଭିରତୋ ହି ଯଃ । ନିତ୍ଯଂ ନିଯମସଂଯୁକ୍ତୋ ଦାନଵ୍ରତେଷୁ ସୁଵ୍ରତ
ଯେଉଁଜଣ ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସଦା ନିୟମ ରଖିବାରେ ନିଷ୍ଠା ରହନ୍ତି, ଦାନ ଓ ଉପବାସ ରେ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ରଖନ୍ତି—
ଉପକାରେଷୁ ପୁଣ୍ଯେଷୁ ନିଯମୋଽଯଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । କ୍ଷମାରୂପଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୂଯତାଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ଉପକାର ଓ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏହି ନିୟମ ବିବର୍ତିତ; ଏବେ ମୁଁ କ୍ଷମା ବିଷୟରେ କହିବି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ଶୁଣ।
ପରାକ୍ରୋଶଂ ହି ସଂଶ୍ରୁତ୍ଯ ତାଡିତେ ସତି କେନଚିତ୍ । କ୍ରୋଧଂ ନ ଚୈଵ ଗଚ୍ଛେତ୍ତୁ ତାଡିତୋ ନ ହି ତାଡଯେତ୍
ଯଦି କିଏ ଅପମାନ କରେ କିମ୍ବା ମାରେ, ସେ କ୍ରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମାରିଲେ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ସହିଷ୍ଣୁଃ ସ୍ଯାତ୍ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ନହି ରାଗଂ ପ୍ରଯାତି ଚ । ସମଶ୍ନାତି ପରଂ ସୌଖ୍ଯମିହ ଚାମୁତ୍ର ଵାପି ଚ
ଯେଉଁଜଣ ସହିବାରେ ଦକ୍ଷ, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ରାଗରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ ନଥାନ୍ତି; ସେ ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।
ଏଵଂ କ୍ଷମା ସମାଖ୍ଯାତା ଶୌଚମେଵଂ ଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯଂତରେ ଯୋ ଵୈ ଶୁଦ୍ଧୋ ରାଗଵିଵର୍ଜିତଃ
ଏପରି କ୍ଷମା ବିଷୟରେ କହିଯାଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ଶୌଚ ବିଷୟରେ କହୁଛି: ଯେଉଁଜଣ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ପବିତ୍ର ଏବଂ ରାଗରୁ ଦୂର ଅଟୁଟ ରହିଥାନ୍ତି—
ସ୍ନାନାଚମନକୈରେଵ ଵ୍ଯଵହାରେଣ ଵର୍ତତେ । ଶୌଚମେଵଂ ସମାଖ୍ଯାତମହିଂସାଂ ତୁ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ସେ ନିଜ ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସ୍ନାନ, ଆଚମନ ଓ ଉଚିତ ବ୍ୟବହାର କରିଥାନ୍ତି; ଏପରି ଶୌଚ ବିଷୟରେ କହିଯାଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ଅହିଂସା ବିଷୟରେ କହିବି।
ତୃଣମପି ଵିନା କାର୍ଯଞ୍ଛେତ୍ତଵ୍ଯଂ ନ ଵିଜାନତା । ଅହିଂସାନିରତୋ ଭୂଯାଦ୍ଯଥାତ୍ମନି ତଥାପରେ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଜଣେ ଜଣାନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଠି ଏକ ତିନି ଗଛ ମାନେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅହିଂସାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବା ଉଚିତ୍, ଯେପରି ନିଜ ପ୍ରତି ଦୟା ରଖିବା, ସେପରି ଅନ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ।
ଶାଂତିମେଵ ପ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ଶାଂତ୍ଯା ସୁଖଂ ସମଶ୍ନୁତେ । ଶାଂତିରେଵ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା କ୍ଲେଶାନ୍ନୈଵ ପରିତ୍ଯଜେତ୍
ମୁଁ ଶାନ୍ତି ବିଷୟରେ କହିବି; ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏକାଉଁ ଖୁସି ମିଳେ। ଶାନ୍ତିକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ୍, ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଛାଡିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଭୂତଵୈରଂ ଵିସୃଜ୍ଯୈଵ ମନ ଏଵଂ ପ୍ରକାରଯେତ୍ । ଏଵଂ ଶାଂତିଃ ସମାଖ୍ଯାତା ଅସ୍ତେଯଂ ତୁ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଶତ୍ରୁତା ଛାଡି ମନକୁ ଏହିପରି ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏଭଳି ଶାନ୍ତି ବିଷୟରେ କହିଲି; ଏବେ ମୁଁ ଚୋରି ନ କରିବା ବିଷୟରେ କହିବି।
ପରସ୍ଵଂ ନୈଵ ହର୍ତଵ୍ଯଂ ପରଜାଯା ତଥୈଵ ଚ । ମନୋଭିର୍ଵଚନୈଃ କାଯୈର୍ମନ ଏଵଂ ପ୍ରକାରଯେତ୍
ଅନ୍ୟଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କ ଜୀବନସାଥୀ କୁ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମନ, କଥା ଓ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ଏହି ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଦମମେଵ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଵାଗ୍ରେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ଦମନାଦିଂଦ୍ରିଯାଣାଂ ଵୈ ମନସୋପି ଵିକାରିଣଃ
ଏବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦମନ ବିଷୟରେ କହିବି, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଦମନ ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା।
ଔଦ୍ଧତ୍ଯଂ ନାଶଯେତ୍ତେଷାଂ ସ ଚୈତନ୍ଯୋ ଵଶୀ ତଦା । ଶୁଶ୍ରୂଷାଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଯାଦୃଶୀ
ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନରୁ ଅହଂକାର ଦୂର କରିବା ଉଚିତ୍; ତେବେ ଚେତନା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ। ଏବେ ମୁଁ ଶୁଶ୍ରୂଷା ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେପରି ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି।
ପୂର୍ଵାଚାର୍ଯୈର୍ଯଥା ପ୍ରୋକ୍ତା ତାମେଵଂ ପ୍ରଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ଵାଚା ଦେହେନ ମନସା ଗୁରୁକାର୍ଯଂ ପ୍ରସାଧଯେତ୍
ପୂର୍ବ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଯେପରି କହିଥିଲେ, ମୁଁ ଏହିପରି କହୁଛି। କଥା, ଶରୀର ଓ ମନ ଦ୍ୱାରା ଗୁରୁଙ୍କ କାମ ସଫଳ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଜାଯତେଽନୁଗ୍ରହୋ ଯତ୍ର ଶୁଶ୍ରୂଷା ସା ନିଗଦ୍ଯତେ । ସାଂଗୋ ଧର୍ମଃ ସମାଖ୍ଯାତସ୍ତଵାଗ୍ରେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ଯେଉଁଠି କୃପା ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ସେଠି ଶୁଶ୍ରୂଷା ବୋଲାଯାଏ। ଏଭଳି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମ ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।