ତଂ ଧର୍ମପୂର୍ଵକଂ ଵିଦ୍ଧି ଏତୈର୍ନ୍ଯାଯୈସ୍ତ୍ଵମେଵ ହି । ଦୁର୍ଵାସା ଉଵାଚ- ଏଵଂ ନ୍ଯାଯଂ ନ ମନ୍ଯେହଂ ତଥୈଵ ଶୃଣୁ ଧର୍ମରାଟ୍
ସେହି ଦଣ୍ଡକୁ ଧର୍ମ ଆଧାରିତ ବୋଲି ଜାଣ; ଏହି ନ୍ୟାୟ ଅନୁଯାୟୀ ତୁମେ ଏହା କର। ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ—ମୁଁ ଏହି ନ୍ୟାୟକୁ ମାନେନି; ଧର୍ମରାଜ, ଯଥା ଅଛି, ଶୁଣ।
ଶାପତ୍ରଯଂ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି କ୍ରୁଦ୍ଧୋହଂ ତଵ ନାନ୍ଯଥା । ଧର୍ମ ଉଵାଚ- ଯଦା କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ମାମେଵ ହି କ୍ଷମସ୍ଵ ଚ
ମୁଁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତୁମକୁ ତିନୋଟି ଶାପ ଦେବି; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଧର୍ମ କହିଲେ—ମହାମୁନି, ଆପଣ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, ମୋତେ ମାଫ କରନ୍ତୁ।
ନୈଵ କ୍ଷମସି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଦାସୀପୁତ୍ରଂ ହି ମାଂ କୁରୁ । ରାଜାନଂ ତୁ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ଚାଂଡାଲଂ ଚ ମହାମୁନେ
ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ଆପଣ ମୋତେ କ୍ଷମା କରୁନାହାନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମଣ୍ଡଳୀର ମୁଖ୍ୟ; ମୋତେ ଦାସୀପୁତ୍ର କରନ୍ତୁ। ଏବଂ ମୋତେ ରାଜା ଓ ଚଣ୍ଡାଳ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତୁ, ମହାମୁନି।
ପ୍ରସାଦସୁମୁଖୋ ଵିପ୍ର ପ୍ରଣତସ୍ଯ ସଦୈଵ ହି । ଦୁର୍ଵାସାଶ୍ଚ ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଧର୍ମଂ ଚୈଵ ଶଶାପ ହ
ଯେ ନମସ୍କାର କରେ, ସେଠାରେ ସଦା କୃପାମୟ ମୁହଁ ଦେଖାନ୍ତୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ। ଏହା ପରେ ଦୁର୍ବାସା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଧର୍ମଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ।
ଦୁର୍ଵାସା ଉଵାଚ-। ରାଜା ଭଵ ତ୍ଵଂ ଧର୍ମାଦ୍ଯ ଦାସୀପୁତ୍ରଶ୍ଚ ନାନ୍ଯଥା । ଗଚ୍ଛ ଚାଂଡାଲଯୋନିଂ ଚ ଧର୍ମ ତ୍ଵଂ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ଵ୍ରଜ
ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ—ଆଜି ଧର୍ମରୁ ତୁମେ ରାଜା ହେଉ, ଦାସୀପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ହେଉ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଧର୍ମ, ତୁମେ ଇଚ୍ଛାକ୍ରମେ ଚଣ୍ଡାଳ ଜନ୍ମକୁ ଯାଅ।
ଏଵଂ ଶାପତ୍ରଯଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଗତୋସୌ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ । ଅନେନାପି ପ୍ରସଂଗେନ ଦୃଷ୍ଟୋ ଧର୍ମଃ ପୁରା କିଲ
ଏପରି ତିନୋଟି ଶାପ ଦେଇ ସେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାଲିଗଲେ; ଏହି ଘଟଣା ଦ୍ୱାରା ପୁରାତନ କାଳରେ ଧର୍ମଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଇଥିଲା।
ସୋମଶର୍ମୋଵାଚ-। ଧର୍ମସ୍ତୁ କୀଦୃଶୋ ଜାତସ୍ତେନ ଶପ୍ତୋ ମହାତ୍ମନା । ତଦ୍ରୂପଂ ତସ୍ଯ ମେ ବ୍ରୂହି ଯଦି ଜାନାସି ଭାମିନି
ସୋମଶର୍ମା କହିଲେ—ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଶାପରେ ଧର୍ମ କେମିତି ହୋଇଥିଲେ? ତାଙ୍କର ରୂପ କଣ ଥିଲା, ଯଦି ଜାଣ, ମୋତେ କୁହ।
ସୁମନୋଵାଚ-। ଭରତାନାଂ କୁଲେ ଜାତୋ ଧର୍ମୋ ଭୂତ୍ଵା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ । ଵିଦୁରୋ ଦାସୀପୁତ୍ରସ୍ତୁ ଅନ୍ଯଂ ଚୈଵ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ସୁମନା କହିଲେ—ଭାରତବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଧର୍ମ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ହେଲେ; ଦାସୀପୁତ୍ର ହେଲେ ବିଦୁର, ଆଉ ଏକ ଉଦାହରଣ ମୁଁ କହିବି।
ଯଦା ରାଜା ହରିଶ୍ଚଂଦ୍ରୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେଣ କର୍ଷିତଃ । ତଦା ଚାଂଡାଲତାଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସ ହି ଧର୍ମୋ ମହାମତିଃ
ଯେତେବେଳେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୁଃଖ ଦେଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେଲେ; କାରଣ ସେ ଧର୍ମ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ୍।
ଏଵଂ କର୍ମଫଲଂ ଭୁକ୍ତଂ ଧର୍ମେଣାପି ମହାତ୍ମନା । ଦୁର୍ଵାସସୋ ହି ଶାପାଦ୍ଵୈ ସତ୍ଯମୁକ୍ତଂ ତଵାଗ୍ରତଃ
ଏପରି ଭାବରେ ମହାତ୍ମା ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କଲେ; ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଶାପରେ ଯାହା ଆପଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କୁହାଯାଇଛି, ଏହା ସତ୍ୟ।
ସୋମଶର୍ମୋଵାଚ- ଲକ୍ଷଣଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯସ୍ଯ ତନ୍ମେ ଵିସ୍ତରତୋ ଵଦ । କୀଦୃଶଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଚ ଯଦି ଜାନାସି ଭାମିନି
ସୋମଶର୍ମା କହିଲେ—ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟର ଲକ୍ଷଣ ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହ; ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ କଣ, ଯଦି ଜାଣ, ସୁନ୍ଦରୀ।
ନିତ୍ଯଂ ସତ୍ଯେ ରତିର୍ଯସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯାତ୍ମା ତୁଷ୍ଟିତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ଋତୌ ପ୍ରାପ୍ତେ ଵ୍ରଜେନ୍ନାରୀଂ ସ୍ଵୀଯାଂ ଦୋଷଵିଵର୍ଜିତଃ
ଯାହା ସଦା ସତ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ପୁଣ୍ୟ ଆତ୍ମା ତୃପ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କରେ; ଋତୁ ଆସିଲେ ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ଦୋଷ ଛାଡି ଗ୍ରହଣ କରେ।
ସ୍ଵକୁଲସ୍ଯ ସଦାଚାରଂ କଦାନୈଵ ଵିମୁଂଚତି । ଏତଦେଵ ସମାଖ୍ଯାତଂ ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ସେ କେବେ ନିଜ ପରିବାରର ଭଲ ଆଚରଣକୁ ଛାଡେନାହିଁ; ଏହିଠାରେ ଗୃହସ୍ଥ ପାଇଁ ଏହି ନିୟମ କୁହାଯାଇଛି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ।
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଗୃହିଣାମୁତ୍ତମଂ କିଲ । ଯତୀନାଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତନ୍ମେ ନିଗଦତଃ ଶୃଣୁ
ମୁଁ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କହିଛି; ଏବେ ମୁଁ ଯତୀମାନେ ପାଇଁ କହିବି—ମୋ କଥା ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ।
ଦମସତ୍ଯସମାଯୁକ୍ତଃ ପାପାଦ୍ଭୀତସ୍ତୁ ସର୍ଵଦା । ଭାର୍ଯାସଂଗଂ ଵର୍ଜଯିତ୍ଵା ଧ୍ଯାନଜ୍ଞାନପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ
ଯେଉଁଜଣ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ଦକ୍ଷ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଏବଂ ସଦା ପାପକୁ ଭୟ କରିଥାନ୍ତି, ସେ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ମିଶିବାକୁ ଟାଳିଥାନ୍ତି, ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚିତ ଅଟୁଟ ରହିଥାନ୍ତି।
ଯତୀନାଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଚ ସମାଖ୍ଯାତଂ ତଵାଗ୍ରତଃ । ତପ ଏଵ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତନ୍ମେନିଗଦତଃ ଶୃଣୁ
ଯତୀମାନେ କିପରି ନିଷ୍କଳଙ୍କ ରହନ୍ତି, ଏହି ଦେହରେ ତୁମେ ଜାଣିଛ, ଏବେ ମୁଁ ତପସ୍ୟା ବିଷୟରେ କହିବି, ମୋର କଥା ଶୁଣ।
ଆଚାରେଣ ପ୍ରଵର୍ତେତ କାମକ୍ରୋଧଵିଵର୍ଜିତଃ । ପ୍ରାଣିନାମୁପକାରାଯ ସଂସ୍ଥିତଉଦ୍ଯମାଵୃତଃ
ସେ ନିଜ ଆଚରଣରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବା ଉଚିତ, ଚାହିଦା ଓ କ୍ରୋଧରୁ ଦୂର ରହିବା ଉଚିତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ସଦା ପ୍ରୟାସରେ ଲାଗି ରହିବା ଉଚିତ।
ତପ ଏଵଂ ସମାଖ୍ଯାତଂ ସତ୍ଯମେଵଂ ଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ପରଦ୍ରଵ୍ଯେଷ୍ଵଲୋଲୁପ୍ତ୍ଵଂ ପରସ୍ତ୍ରୀଷୁ ତଥୈଵ ଚ
ଏପରି ତପସ୍ୟା ବିଷୟରେ କହିଯାଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ସତ୍ୟ ବିଷୟରେ କହୁଛି: ଅନ୍ୟର ଧନ ଉପରେ ଲୋଭ ନ ରଖିବା, ଅନ୍ୟର ସ୍ତ୍ରୀ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବ ରଖିବା।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମତିର୍ନ ଯସ୍ଯ ସ୍ଯାତ୍ସ ସତ୍ଯଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ । ଦାନମେଵ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯେନ ଜୀଵଂତି ମାନଵାଃ
ଯେଉଁଜଣ ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଖିଲେ ମନରେ କୌଣସି ଚଞ୍ଚଳତା ଆସେନି, ସେ ସତ୍ୟବାଦୀ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଥାନ୍ତି; ଏବେ ମୁଁ ଦାନ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି।
ଆତ୍ମସୌଖ୍ଯଂ ପ୍ରତୀଚ୍ଛେଦ୍ଯଃ ସ ଇହୈଵ ପରତ୍ର ଵା । ଅନ୍ନସ୍ଯାପି ମହାଦାନଂ ସୁଖସ୍ଯୈଵ ଧ୍ରୁଵସ୍ଯ ଵା
ଯେଉଁଜଣ ନିଜ ସୁଖକୁ ଛାଡିଦେଇ, ଏଠି କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ, ଅନ୍ନ ଦାନ କରିଥାନ୍ତି କିମ୍ବା ଅଟୁଟ ସୁଖ ଦେଇଥାନ୍ତି—
ଗ୍ରାସମାତ୍ରଂ ତଥା ଦେଯଂ କ୍ଷୁଧାର୍ତାଯ ନ ସଂଶଯଃ । ଦତ୍ତେ ସତି ମହତ୍ପୁଣ୍ଯମମୃତଂ ସୋଶ୍ନୁତେ ସଦା
ଏକ ମାତ୍ର ଚାଉଳ ମଧ୍ୟ ଭୁକ୍ତି ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବାକୁ ଦେବା ଉଚିତ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଦାନ କଲେ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ଏବଂ ସଦା ଅମୃତ ରସ ଉପଭୋଗ କରିଥାନ୍ତି।
ଦିନେଦିନେ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯଂ ଯଥାଵିଭଵସଂଭଵମ୍ । ତୃଣଂ ଶଯ୍ଯାଂ ଚ ଵଚନଂ ଗୃହଚ୍ଛାଯାଂ ସୁଶୀତଲାମ୍
ପ୍ରତିଦିନ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ: ତୃଣ, ଶୟ୍ୟା, ଭଲ କଥା କିମ୍ବା ଘରର ଢାଁ ଠିଆ ଛାୟା।
ଭୂମିମାପସ୍ତଥା ଚାନ୍ନଂ ପ୍ରିଯଵାକ୍ଯମନୁତ୍ତମମ୍ । ଆସନଂ ଵଚନାଲାପଂ କୌଟିଲ୍ଯେନ ଵିଵର୍ଜିତମ୍
ଭୂମି, ଜଳ, ଅନ୍ନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ପ୍ରିୟ କଥା, ଆସନ ଏବଂ ନିଷ୍ଠା ଭାବରେ କଥାବାର୍ତା, ଚତୁର୍ୟ ଚାଳ ନଥିବା।
ଆତ୍ମନୋ ଜୀଵନାର୍ଥାଯ ନିତ୍ଯମେଵ କରୋତି ଯଃ । ଦେଵାନ୍ପିତୄନ୍ସମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଏଵଂ ଦାନଂ ଦଦାତି ଯଃ
ଯେଉଁଜଣ ନିଜ ଜୀବନ ଉପାର୍ଜନ ପାଇଁ ସଦା କାମ କରନ୍ତି, ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଏପରି ଭାବରେ ଦାନ କରନ୍ତି—
ଇହୈଵ ମୋଦତେ ସୋ ଵୈ ପରତ୍ର ହି ତଥୈଵ ଚ । ଅଵଂଧ୍ଯଂ ଦିଵସଂ ଯୋ ଵୈ ଦାନାଧ୍ଯଯନକର୍ମଭିଃ
ସେ ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ଉଲ୍ଲାସ ଅନୁଭବ କରିଥାନ୍ତି; ଯେଉଁଜଣ ଦାନ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗି ରହିଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ ଅକାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଯାଏନି।
ପ୍ରକୁର୍ଯାନ୍ମାନୁଷୋ ଭୂତ୍ଵା ସ ଦେଵୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ନିଯମଂ ଚ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଧର୍ମସାଧନମୁତ୍ତମମ୍
ଯଦି ମନୁଷ୍ୟ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ଦେବତା ହେବେ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏବେ ମୁଁ ନିୟମ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ଧର୍ମ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉପାୟ।
ଦେଵାନାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ପୂଜାସ୍ଵଭିରତୋ ହି ଯଃ । ନିତ୍ଯଂ ନିଯମସଂଯୁକ୍ତୋ ଦାନଵ୍ରତେଷୁ ସୁଵ୍ରତ
ଯେଉଁଜଣ ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସଦା ନିୟମ ରଖିବାରେ ନିଷ୍ଠା ରହନ୍ତି, ଦାନ ଓ ଉପବାସ ରେ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ରଖନ୍ତି—
ଉପକାରେଷୁ ପୁଣ୍ଯେଷୁ ନିଯମୋଽଯଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । କ୍ଷମାରୂପଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୂଯତାଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ଉପକାର ଓ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏହି ନିୟମ ବିବର୍ତିତ; ଏବେ ମୁଁ କ୍ଷମା ବିଷୟରେ କହିବି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ଶୁଣ।
ପରାକ୍ରୋଶଂ ହି ସଂଶ୍ରୁତ୍ଯ ତାଡିତେ ସତି କେନଚିତ୍ । କ୍ରୋଧଂ ନ ଚୈଵ ଗଚ୍ଛେତ୍ତୁ ତାଡିତୋ ନ ହି ତାଡଯେତ୍
ଯଦି କିଏ ଅପମାନ କରେ କିମ୍ବା ମାରେ, ସେ କ୍ରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମାରିଲେ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ସହିଷ୍ଣୁଃ ସ୍ଯାତ୍ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ନହି ରାଗଂ ପ୍ରଯାତି ଚ । ସମଶ୍ନାତି ପରଂ ସୌଖ୍ଯମିହ ଚାମୁତ୍ର ଵାପି ଚ
ଯେଉଁଜଣ ସହିବାରେ ଦକ୍ଷ, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ରାଗରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ ନଥାନ୍ତି; ସେ ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।